Bitwa pod Komarowem
| Bitwa pod Komarowem Wojna polsko-bolszewicka 1920 |
|||||||||||||||||
 Pomnik upamiętniający bitwę pod Komarowem
|
|||||||||||||||||
| Czas | 31 sierpnia 1920 | ||||||||||||||||
| Miejsce | Komarów koło Zamościa | ||||||||||||||||
| Terytorium | Lubelszczyzna | ||||||||||||||||
| Wynik | zwycięstwo Polaków | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
| Wojna polsko-bolszewicka |
|---|
|
Walki o Wilno (31 XII 1918 – 6 I 1919) • Bitwa pod Berezą Kartuską (16 II 1919) • Powstanie nieświeskie (14-19 III 1919) • Walki o Lidę (16-17 IV 1919) • Zajęcie Wilna (IV 1919) • Operacja Mińsk (VIII 1919) • Bitwa pod Dyneburgiem (3-25 I 1920) • Bitwa o Latyczów (18-22 II 1920) • Wyprawa kijowska (IV 1920) • Zagon na Koziatyn (25-27 IV 1920) • Zagon na Żytomierz (26 IV 1920) • Bitwa pod Czarnobylem (27 IV 1920) • Bitwa pod Wołodarką (29-31 V 1920) • Bitwa pod Bystrzykiem (31 V 1920) • Bitwa pod Boryspolem (2 VI 1920) • Bitwa o Lwów 1920 • Bitwa warszawska (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Radzyminem (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Ossowem (14 VIII 1920) • Bitwa o Nasielsk (14-15 VIII 1920) • Bitwa pod Kockiem (14-16 VIII 1920) • Bitwa pod Hrubieszowem (VIII-IX 1920) • Bitwa pod Cycowem (15-16 VIII 1920) • Kontruderzenie znad Wieprza (od 16 VIII 1920) • Bitwa o Mińsk Mazowiecki (16-18 VIII 1920) • Bitwa pod Zadwórzem (17 VIII 1920) • Bitwa białostocka (22 VIII 1920) • Bitwa pod Komarowem (31 VIII 1920) • Bitwa pod Dytiatynem (16 IX 1920) • Zagon na Kowel (IX 1920) • Bitwa nad Niemnem (20-26 IX 1920) |
Bitwa pod Komarowem – bitwa pomiędzy bolszewicką 1 Armią Konną, a polską 1 Dywizją Jazdy w trakcie wojny polsko-bolszewickiej. Największa bitwa konnicy w wojnie polsko-bolszewickiej. Bitwa stanowiła moment zwrotny na południowym froncie, porównywalny z wcześniejszą bitwą warszawską. Po bitwie warszawskiej, pod Komarowem polska 1 Dywizja Jazdy pokonała 1 Armię Konną Budionnego idącą z odsieczą wojskom Tuchaczewskiego. W bitwie udział brało 6 pułków polskich i 20 radzieckich (łącznie 70 szwadronów).
Pomiędzy zagonem kawalerii polskiej na Koziatyn, a zwycięstwem komarowskim minęły trzy miesiące. W tym czasie było kilka niepowodzeń polskiej armii: odwrót spod Kijowa pod Płock, Wyszków i Radzymin, odwrót pod Zamość. Była 1 Armia Konna Siemiona Budionnego (cztery dywizje i jedna samodzielna brygada, ok. 30 tys żołnierzy, 31 tys. koni, cztery pociągi pancerne – w sumie trzynaście brygad, w tym około połowy Kozaków), wspierana zawsze przez dywizję piechoty. Jazda polska o wiele słabsza od Konarmii nie była w stanie jej zatrzymać, mogła jedynie opóźniać działania i wstrzymywać, osłaniając odwrót własnej piechoty, artylerii i taborów. W odwrocie wojsk polskich topniały siły szwadronów i pułków, ginęli szczególnie oficerowie. Odwrót trwał. Był on serią bitew i potyczek, w których strona polska cofała się. Nieprzyjaciel także ponosił straty i to nie tylko w walce. Z 1 AK dezerteroało bardzo wielu żołnierzy, przechodząc na stronę polską. Przechodziły grupy i całe oddziały. Dezerterzy chcieli od razu walczyć z bolszewikami, wcielano ich do wielu pułków. W okresie póżniejszym sformowano z nich brygadę pod dowództwem kozackiego oficera esauła (majora) Jakowlewa.
Po nieudanych próbach zdobycia Lwowa 1 AK ponaglana rozkazami dowództwa bolszewickiego skoncentrowała się w rejonie Sokala i stąd 27 sierpnia wyruszyła z pomocą Frontowi Zachodniemu M. Tuchaczewskiego. Budionny szedł na Lublin. Po drodze chciał zdobyć Zamość. Konarmia liczyła ok. 7 tys żołnierzy 31 dział, 270 km i 7 samochodów pancernych. Marszowi 1 AK zagrażała 3 Armia gen. Zielińskiego. Naczelne Dowództwo WP uznało, że zarysowuje się kolejna możliwość osaczenia i rozbicia 1 AK. Aby skoordynować akcję przeciw Budionnemu gen. Zielińskiemu podporządkowano Grupę gen Stanisława Hallera (13 DP, 1 DJ) 3 Armię miały wzmacniać 9, 10 i 18 DP, ściągane z północy po pogromie Tuchaczewskiego nad Wisłą. Dowodzący 3 Armią od 30 sierpnia gen. Sikorski postanowił stoczyć bój z 1 AK w rejonie Zamościa i Komarowa. Plan Sikorskiego przewidywał związanie głównych sił Budionnego pod Komarowem przez czołowe uderzenie Grupy gen. Hallera i dwustronne oskrzydlenie siłami 10 DP gen. Żeligowskiego z rejonu Zamościa na Tyszowce oraz 2 DP Legionów płk M. Żymierskiego z Grabowca na Miączyn.
W skład 1 Dywizji Jazdy wchodziły dwie brygady: 6 Brygada Jazdy pod dowództwem Konstantego Plisowskiego (1 Pułk Ułanów Krechowieckich płk. Sergiusza Zahorskiego, 12 Pułk Ułanów Podolskich rtm. Tadeusza Komorowskiego, 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich rtm. art. konnej Michała Beliny-Prażmowskigo, 1 i 2 baterie 3 dak) , 7 Brygada Jazdy płk. Henryka Brzezowskiego (2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich rtm. Rudolfa Ruppa, 8 Pułk Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego rtm Kornela Krzeczunowicza, 9 Pułk Ułanów Małopolskich mjr. Stefana Dembińskiego, 1 bateria 1 dak, 2 bateria 6 dak). Dywizję wzmacniał Batalion Szturmowy 1 Dywizji Jazdy kpt. Stanisława Maczka (trzy kompanie, kilka karabinów maszynowych, podwody do przewozu wojska). Siły polskie pod Komarowem liczyły ok. 1500 żołnierzy, 70 ciężkich karabinów maszynowych i 16 dział, a siły radzieckie liczyły ponad 6000 żołnierzy, około 350 ciężkich karabinów maszynowych oraz około 50 dział[1].
Spis treści |
Przed bitwą [edytuj]
Wojska Budionnego oblegały przez dwa dni Zamość broniony przez 31 Pułk Strzelców Kaniowskich pod dowództwem kpt. Mikołaja Bołtucia wspomaganym przez 6 Dywizję Strzelców Siczowych pod dowództwem płk. Marka Bezruczki. Umożliwiło to Grupie gen. Hallera doścignąć przeciwnika. 29 sierpnia wieczorem pododdziały płk. J. Rómmla natknęły się na tyły 1 AK, biorąc 200 jeńców, w tym komisarza 1 AK, i zdobywając 7 ckm, tabory i baterię armat oraz samochód. Rankiem 30 sierpnia 1 DJ obsadziła m. Huczwa. Po południu Dywizja otrzymała rozkaz gen. Hallera przesunięcia 6 BJ w rejon Wolica Brzozowa – Żubowice, a 7 BJ do Komarowa.
Przebieg bitwy [edytuj]
30 sierpnia wojska polskie odparły na przedpolu Zamościa atak czerwonej jazdy. Atak Polacy zaplanowali na 31 sierpnia, w celu rozbicia Konarmii, a przynajmniej do zmuszenia jej do odwrotu. Budionny został osaczony z trzech stron: od zachodu przez załogę Zamościa, od północy przez 2 DP Legionów, od południa Grupę Pościgową gen. Stanisława Hallera, złożoną z 1 Dywizji Jazdy i 13 dywizji Piechoty. 31 sierpnia 1 DJ weszła w bezpośrednią styczność z 1 AK. Zarządzono ogólne natarcie: 13 Kresowa Dywizja Piechoty Stanisława Hallera na Zamość, 1 DJ na Cześniki. 31 sierpnia Budionny widząc zagrożenie okrążeniem wydał rozkaz uderzenia w rozbieżnych kierunkach: 11 DK (ok. 1500 żołnierzy stanu bojowego) na Komarów, a 14 DK (ok. 1800 żołnierzy stanu bojowego) na Grabowiec (4, 6 DK i "Osobnaja Brygada" (ok. 800 żołnierzy stanu bojowego) pozostawały w rejonie Zamościa). Zagrożona okrążeniem 1 Armia Konna Budionnego chciała uciec z pułapki lecz drogę zastąpiła im 1 Dywizja Jazdy płk. Rómmla. Bitwa zaczęła się przed świtem. Pierwszy zaatakował Batalion Szturmowy kpt. Maczka, uderzając spod wsi Waręż, wyszedł na tyły Budionnego. 7 Brygada walczyła z 11 Dywizją Konarmii, uderzając w nią kilkakrotnie konnymi szarżami. Uderzenia nie dawały rezultatu ze względu na małe stany pułków. Krwawiły pułki 7 Brygady, zwłaszcza 9 p.uł., który stracił pod Komarowem aż trzech dowódców szwadronów. Wreszcie weszła do walki 6 Brygada. Do walki wchodziły kolejno pułk krechowiecki i ułani jazłowieccy. Wspiera je kolejnym uderzeniem 7 Brygada. Z prawej flanki wchodzi do waki 12 p.uł. Baterie prowadzą szybki ogień. W kilkadziesiąt sekund obraz bitwy zmienił się zupełnie. Budionnowcy zmykają z pola walki pod naporem krechowiaków i 14 pułk. To nie był jednak koniec bitwy. Obie brygady polskie mocno się wykrwawiły. Nie można było liczyć na uzupełnienia i nie można było przejść do odwodu. Od strony Cześnik 1 Dywizję ubezpieczał 1 p.uł. Ok godziny 15.00 płk Rómmel rzucił do walki 6 Brygadę na Niewirków, zamierzając odciąć odwrót 1 AK. Uderzyli krechowiacy i jazłowiacy. 12 p.uł. ubezpieczał prawe skrzydlo od wsi Śniatycze. Lewe w Cześnikach ubezpieczał dywizjon 1 p.uł. wraz z konną baterią zdobytą rankiem z częścią obsługi, która zamiast do niewoli poszła od razu do walki po stronie polskiej. Około godziny 19.00 zdobyto Niewirków. Konarmia była w odwrocie. Na pole bitwy wróciła 7 Brygada, która odparła uderzenie 6 Dywizji Budionnego chcącej wyrwać się z okrążenia od strony Cześnik. Powstrzymać ją usiłował dywizjon krechowiaków, cofający się pod naporem kozaków. Szarża dwóch polskich pułków – 8 i 9 p.uł. nie trwała długo. Przeciwnik nie podjął walki. Rosjanie przepuśuścili przez swoje szyki ułanów polskich i uderzył z boków. Przez kilka minut los walki był niewiadomy. Od tyłu nadciągnął 8 pułk, potem zawrócił 9 pułk. Od strony Niewirkowa przycwałował dywizjon krechowiaków na czele z płk. Rómmlem. Z ław Kozaków coraz liczniejsze grupki odpryskiwały w tył. W końcu cała masa ustąpiła, odchodząc do lasków Woli Śniatyckiej.
O ostatecznym zwycięstwie zadecydowała szarża oddziału rotmistrza Kornela Krzeczunowicza z 8 Pułkiem Ułanów[2], która w galopie wbiła się w szeregi przeciwnika i zdobyła m.in. samochód Budionnego. Brawurowa szarża poderwała 8 p.uł. i szwadron 1 p.uł. Po gwałtownej walce Sowieci rozpoczęli ucieczkę z pola bitwy. O szarży tej napisał dowódca 1 Dywizji Jazdy w rozkazie z 13 maja 1921 roku płk. Juliusz Rómmel
 |
Po bitwie [edytuj]
Nie podjęto pościgu za wrogiem ponieważ zapadał zmrok a polscy żołnierze byli przemęczeni walcząc od rana bez chwili wytchnienia. Część oddziałów Armii Konnej zdołała się przebić, przez słabą barierę obrony źle dowodzonej przez płk Żymierskiego 2 DP Legionów. Jednak Konarmia została mocno osłabiona i zmieniła kierunek odwrotu.
Siła bojowa Armii Konnej Budionnego została złamana i więcej już jej nie odzyskała. Po udziale w bolszewickiej inwazji na Polskę z 20 tysięcznej Armii Konnej pozostało ok. 3 tys. żołnierzy. 25 września 1 AK Budionnego została wycofana z frontu polskiego i skierowana na południowy front. W pościgu za Konarmią kilka dni później Grupa gen. Jędrzejewskiego rozbiła brygadę Tiuleniewa.
Bitwa pod Komarowem była najwiekszą od 1813 r. bitwą kawalerii. 1 Dywizja Jazdy walczyła z dwoma dywizjami jazdy Konarmii, ktora została rozbita, tracąc 2/3 swego stanu osobowego. Straty strony polskiej ok. 300 poległych i rannych (20% stanu bojowego 1 DJ) i 500 koni. Największe straty były w 9 p.uł. – 120 poległych i rannych, w tym trzech dowódców szwadronów.
Walki żołnierzy polskich pod Komarowem zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic w II RP i po 1990 r - "KOMARÓW - HRUBIESZÓW 30 VIII - 1 IX 1920".
Siły zbrojne [edytuj]
W bitwie po stronie polskiej walczyła:
- 1 Dywizja Jazdy – płk. Juliusz Rómmel
- VI Brygada Jazdy – płk. Konstanty Plisowski
- VII Brygada Jazdy – ppłk. Henryk Brzezowski
- 13 Dywizja Piechoty – gen. ppor. Stanisław Haller
Po stronie sowieckiej walczyła:
- 6 i 11 Dywizja Kawalerii 1 Armii Konnej pod dowództwem Siemiona Budionnego (w jej skład wchodziła jeszcze 4 i 14 Dywizja)
- Obok Budionnego, oddziałami dowodzili przyszli sowieccy marszałkowie – Kliment Woroszyłow i Siemion Timoszenko. W walkach uczestniczył Izaak Babel skonfliktowany później ze środowiskiem Armii Konnej za realistyczne opisy walk, w tym zbrodni wojennych.
Bibliografia [edytuj]
- Janusz Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919 – 1920, wyd. RYTM, Warszawa 2004.
