Łemkowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Лемкы
Godło narodowe
Nazwa polska Łemkowie
Populacja 10 531 (dane oficjalne w Polsce)[1][a]
Rejon Łemkowszczyzna i Ziemie Odzyskane
Kraj Polska, Ukraina
Język łemkowski
Religia prawosławie, grekokatolicyzm
Grupa Rusini
Mapa
Lokalizacja
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Łemkowska chyża we wsi Nowica
Tereny zamieszkiwane przez Łemków według prof. R. Reinfussa
Jedna z wielu tablic upamiętniających deportację Łemków ze swych rodzinnych ziem w wyniku Akcji „Wisła”
Winieta czasopisma „Nasz Łemko” wydawanego w okresie II Rzeczypospolitej
Tablica ustawiona w 2009 przed wjazdem do Bielanki z nazwą wsi po polsku i łemkowsku

Łemkowie[b]wschodniosłowiańska grupa etniczna, do okresu wysiedleń w latach 1945-1947 (wysiedlenia do ZSRR, Akcja „Wisła”) zamieszkująca w zwartej grupie obszar Łemkowszczyzny. Jedna z czterech uznanych prawnie mniejszości etnicznych w Polsce[2].

Obecnie niewielka ich część mieszka w historycznej ojczyźnie, pozostali żyją rozproszeni głównie na terenie Polski i Ukrainy.

Liczebność i rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 roku narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób, w tym 5 612 osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 7 086 jako pierwszą przy zadeklarowaniu również drugiej narodowości, 3 445 jako drugą narodowość[1]. Spośród osób deklarujących narodowość łemkowską 5 tys. mieszkało w województwie dolnośląskim[3], 2 tys. w województwie małopolskim (z czego 1,5 tys. deklarowało jedynie łemkowską narodowość)[4].

Poprzedni spis powszechny z 2002 wykazał 5 850 obywateli polskich narodowości łemkowskiej[5]. Ponad 100 Łemków odnotowano na obszarze takich gmin, jak Gromadka, miasto Lubin, gmina Lubin, Rudna, Chocianów, Przemków, Radwanice, Legnica, Wrocław, Strzelce Krajeńskie, Gorlice, Sękowa, Uście Gorlickie, Krynica-Zdrój[6].

Pierwotnym miejscem zamieszkania Łemków jest obszar tak zwanej Łemkowszczyzny.

Na początku XX wieku po polskiej stronie Karpat zamieszkiwało około 80 tys. Łemków[7]. Pod koniec dwudziestolecia międzywojennego ich liczbę oceniano (w zależności od przyjętych granic Łemkowszczyzny) na 100-150 tysięcy[8].

O współczesnym rozmieszczeniu i liczebności Łemków zdecydowały akcje przesiedleńcze, przeprowadzone w latach 1946-1947. Pierwszą grupę przesiedleńców stanowią osoby deportowane w latach 1944-1946 na Ukrainę. Przesiedlenie to dotknęło nawet 60% ówczesnej liczebności Łemków. Przypuszcza się, że na Ukrainie może mieszkać obecnie do 90 tys. potomków tych Łemków, którzy przesiedleni zostali z Łemkowszczyzny w latach czterdziestych[9].

W ramach Akcji „Wisła” Łemkowie ze swego pierwotnego, zwartego terenu zamieszkania w Beskidzie Niskim i Sądeckim wysiedleni zostali zaś na obszar Polski północnej i zachodniej[10]. Przyjmuje się, że w gronie osób wówczas wysiedlonych było 30-35 tys. Łemków w jakiś sposób świadomych swej odrębności etnicznej czy kulturowej[11]. Możliwość powrotu na Łemkowszczyznę zaistniała po odwilży politycznej w 1956, jednak powroty nie były masowe (według różnych ocen od 3%[12] do 10% wysiedlonych[13]). Większość Łemków pozostała zatem w miejscach przesiedlenia, co w konsekwencji doprowadziło do nowego podziału współczesnej społeczności łemkowskiej na Łemków z zachodu Polski oraz Łemków z Beskidu. Na podział ten nałożył się po 1989 instytucjonalny rozdźwięk pomiędzy dwiema łemkowskimi opcjami etnicznymi – w Legnicy na zachodzie Polski rozpoczęło działalność Stowarzyszenie Łemków (propagujące łemkowską świadomość etniczną), w Gorlicach z kolei działa Zjednoczenie Łemków (grupujące ludność łemkowską o ukraińskiej świadomości etnicznej)[14].

Mimo pozostawania w sytuacji diaspory również współcześnie Łemkowie tworzą w wielu miejscach zwarte enklawy, zarówno w miejscach przesiedlenia na zachodzie i północy Polski (na przykład Patoka, Michałów, Przemków, Wądroże Wielkie, Wierzchowice), jak i na pierwotnej Łemkowszczyźnie (Zdynia, Zyndranowa, Kunkowa, Leszczyny i inne)[14].

Specyficzną grupą są potomkowie Łemków, którzy pod koniec XIX i na początku XX wieku emigrowali do USA i Kanady. Emigracja ta miała charakter na tyle masowy, iż przed I wojną światową w zasadzie nie było łemkowskich rodzin, z których nikt nie wyemigrował w tym kierunku[9]. Współcześnie szacuje się, że około 700 tys. mieszkańców Stanów Zjednoczonych i Kanady miało co najmniej jednego przodka Rusina (Łemka ze strony polskiej bądź słowackiej, Bojka itp.)[15].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Łemkowie są przykładem grupy, która w zależności od przyjętego kontekstu badawczego może być uznana za grupę etnograficzną bądź etniczną, przy czym społeczność ta jest w trakcie ewolucyjnego przechodzenia od poziomu etnograficznego do poziomu narodu[16].

Określenie „Łemkowie” używane jest przede wszystkim w stosunku do tej grupy ludności rusińskiej, która zamieszkuje na północnych stokach Karpat (a więc na obszarze dzisiejszej Polski). Niemniej jednak w planie języka, kultury materialnej oraz duchowej Łemków z Polski łączy jedność etnograficzna z Rusinami południowych stoków Karpat[17]. Pojęcie „ojczyzny szerokiej” Łemków obejmuje nie tylko obszar polskiej „Łemkowszczyzny”, ale również całej Rusi Karpackiej, czyli słowackiej Preszowszczyzny, ukraińskiego Zakarpacia, a także zamieszkałe przez Rusinów terytoria Wojwodiny i Węgier[18]. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best stwierdzili wprost, iż na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka licząca około 1,2 mln osób społeczność o proweniencji karpatoruskiej (do której obok Łemków zaliczają się również Bojków i Hucułów), wobec której „nie powiodły się próby ukrainizacji'”, oraz która nadal ma poczucie swojej karpatorusińskiej odrębności narodowej z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów[19].

Głównym problemem w opisaniu etnogenezy Łemków jest określenie relacji, które w historii formowania się społeczności łemkowskiej zaszły między etnicznym czynnikiem słowiańskim a niesłowiańskim[14]. Udział niesłowiańskiego elementu etnicznego jest cechą łączącą większość teorii na temat pochodzenia Łemków. Z drugiej strony badacze ukraińscy (z nielicznymi wyjątkami pozostającymi poza głównym nurtem ukraińskiej nauki) bronią założenia o czysto ruskiej etnogenezie Łemków, co uzasadniać ma ich grupową przynależność do narodu ukraińskiego jako jednej z ukraińskich grup etnograficznych[20].

W okresie międzywojennym pojawiła się również (na marginesie badań naukowych) teoria o czysto polskim pochodzeniu Łemków, której głównym przedstawicielem był Aleksander Bartoszczuk, autor wydania Łemkowie – zapomniani Polacy (Warszawa 1939). Teoria ta nie została przyjęta poważnie przez ogół badaczy polskich, którzy w większości zaczęli opowiadać się za polifiletyzmem etnogenezy Łemków, czyli braku jednolitej czystości kulturowej u korzeni łemkowskiej kultury etnicznej. Ku temu samemu stanowisku zbliżają się współcześnie, choć po silnym oporze, również naukowcy z Czech oraz Słowacji[21].

Na niejasnych i nielicznych przekazach historycznych dotyczących lokalizowanego w Karpatach ludu Białych Chorwatów powstała teoria mówiąca o pochodzeniu od nich współczesnych Łemków[20]. Wiadomo, iż na przełomie V i VI wieku tereny na północ od obszaru Łemkowszczyzny zasiedlone zostały przez słowiańskich Sklawenów. Istnieje pogląd, iż od wschodu ze Sklawenami mogło sąsiadować wschodniosłowiańskie plemię Chorwatów, umiejscawianych niekiedy na obszarze dorzecza górnego Sanu i środkowego Bugu. Właśnie oni mieli dać początek odrębnej łemkowskiej grupie etnicznej. Teza ta nie znajduje jednak potwierdzenia w badaniach archeologicznych, przez co w plemieniu tym nie można upatrywać przodków dzisiejszych Łemków[22]. Niemniej jednak długo była ona podtrzymywana wśród samych Łemków i jest ona jedną z podwalin karpatorusińskiej ideologii narodowej, ufundowaną na pomysłach jeszcze pierwszych, XIX-wiecznych słowianoznawców[23]. Mimo braku, o czym wiadomo stało się dopiero współcześnie, solidnych podstaw naukowych koncepcja „białochorwacka” szeroko funkcjonuje wśród łemkowskiej społeczności i miała znaczny wpływa na ukształtowanie poglądów współczesnych Łemków na temat ich tożsamości etnicznej[24].

Archeologia odrzuca również tezę o zasiedleniu Łemkowszczyzny we wczesnym średniowieczu na początku procesu różnicowania kulturowego grup Słowian zachodnich i wschodnich, toteż przodkami dzisiejszych Łemków nie może być ruski element etniczny pochodzący z początków istnienia Rusi Kijowskiej, mimo że tereny sąsiadujące od wschodu z nowożytną Łemkowszczyzną znajdowały się w XI wieku pod panowaniem tego państwa[25].

Badania archeologiczne potwierdzają brak śladów osadnictwa ludzkiego terenie Łemkowszczyzny do XIII wieku. Zasiedlanie tego obszaru rozpoczyna się w drugiej połowie XIV wieku. Nieznana jest natomiast pełna odpowiedź, kim dokładnie byli ludzie tu się osiedlający. Najbardziej rozpowszechniona teoria mówi o fali osadnictwa wołosko-ruskiego, na którą złożyły się różne elementy etniczne (w tym Arumuni, Słowianie południowi, Albańczycy)[25]. Za romańskim (wołoskim) pochodzeniem Łemków (i innych karpackich społeczności etnograficznych) opowiadają się niezmiennie badacze rumuńscy i mołdawscy[21]. Teoria o wędrówkach bałkańsko-rumuńskich Wołochów pozostaje wciąż aktualna. Wołosi byli społeczno-ekonomiczną grupą pasterzy, którzy z Bałkanów przez Karpaty rumuńskie przybyli na teren Beskidów. W drugiej połowie XIV wieku zaczęli oni pojawiać się na Podkarpaciu. Na terenie tym przechodzili od koczowniczego do osiadłego trybu życia (z czym łączyło się zakładanie wsi na „prawie wołoskim”). W następnych dwóch stuleciach, gdy na opisywany teren napływać zaczęła fala osadników ze wschodu, rozpoczął się proces asymilacji dwóch żywiołów etnicznych – wołoskiego i ruskiego, w którym dużą rolę integracyjną odgrywał fakt, iż obie grupy łączył ten sam bizantyjski obrządek religijny i cerkiewnosłowiański język liturgiczny. Tak więc do ukształtowania nowej łemkowskiej formacji etnicznej miało dojść w procesie postępującej rutenizacji Wołochów[26]. Zdaniem Małgorzaty Misiak

Quote-alpha.png
Postępująca rutenizacja Wołochów doprowadziła do wykrystalizowania się nowej formacji etnicznej w Beskidach. W tym sensie Łemkowie byli i nadal są grupą w pełni autochtoniczną, uformowaną z różnych elementów kulturowych, do których spotkania doszło na obszarze Łemkowszczyzny[26].

Przemiany fundamentalne dla etnogenezy Łemków dokonały się w pokoleniach między XV i XVII wiekiem[27]. Sens tego procesu polegać miał na akulturacyjnych interakcjach między Wołochami a Rusinami, w wyniku czego stabilizowały się poszczególne cechy etnicznej oryginalności grupy, która później zacznie nazywać się „Łemkami”.

Etnogeneza Łemków dopełniona została ostatecznie dopiero w wieku XX dzięki wbudowaniu w świadomość grupową i mitologizacji takich dramatycznych dla tej społeczności wydarzeń, jak prześladowania austriackie z czasów I wojny światowej (Talerhof), poruszenie polityczne w dobie powojennej (tak zwane republiki łemkowskie), walka o tożsamość religijną (schizma tylawska) a nade wszystko wygnanie ze swego ojczystego terytorium na skutek Akcji „Wisła”[28].

Tym niemniej interpretacja własnej etnogenezy dzieli społeczność łemkowską, w której wyodrębnić można kilka zasadniczych postaw odnośnie do swej odrębności[24]:

  • Przekonanie o własnej odrębności i przechodzeniu grupy Łemkowskiej od poziomu grupy etnicznej do poziomu narodu in statu nascendi. Przedstawiciele tej grupy podkreślają i pielęgnują swoją odrębność jako jednej z mniejszości narodowych, uważają język łemkowski za odrębny od innych, propagują jego normę literacką, sprzeciwiają się zarówno ewentualnej polonizacji, jak i ukrainizacji swej społeczności. Jednocześnie osoby takie czują się częścią większego narodu Rusinów Karpackich, czując więź ze swoimi Rusińskimi pobratymami na Słowacji, Ukrainie, Wojwodinie i w Chorwacji;
  • Drugą grupę tworzą osoby kultywujące swą łemkowską odrębność, ale w ramach etnicznej grupy ukraińskiej;
  • Do trzeciej grupy należą osoby, które kultywują wybrane elementy własnej kultury, używają swego języka w charakterze gwary na poziomie komunikacji domowej, ale równocześnie czują się członkami narodu polskiego, podkreślając także odrębność wobec członków narodu ukraińskiego.

Największe znaczenie w kwestii postrzegania własnej tożsamości etnicznej ma podział łemkowskiej społeczności na część, która uważa się za przedstawicieli narodu ukraińskiego, a nazwę „Łemko” traktuje jako określenie jednej z etnograficznych grup ukraińskich, oraz na część uważającą się za odrębną od Ukraińców mniejszość narodową[29].

Etnonim[edytuj | edytuj kod]

Nazwa „Łemko” pierwotnie była przezwiskiem nadanym tej grupie ludności rusińskiej, która używała w swojej mowie słowa łem oznaczającego ‘tylko’. Słowo to zapożyczyli Łemkowie z sąsiednich gwar wschodniosłowackich. Samo przezwisko zostało nadane Łemkom przez innych Rusinów, którzy wyrazu łem nie używali (a zamiast niego mówili tilko, chyba bądź łysz)[30].

W literaturze nazwy tej użył po raz pierwszy w 1820 czeski etnograf Jan Čaplowič. Określił on tym mianem Rusinów ze wschodniej Słowacji[31]. W 1851 nazwa „Łemko” pojawia się też w opisie Karpat Wincentego Pola, który jednak odnosił się do niej bardzo niechętnie[32][c]. W swoim podziale górali karpackich Pol zaproponował dla ruskich mieszkańców Beskidu Niskiego nazwy „Kurtaki” lub „Czuchońcy” odwołujące się do charakterystycznego elementów ich ubioru – czuhy.

Nazwa „Łemko” utrwaliła się w literaturze naukowej w drugiej połowie XIX wieku. Sami Łemkowie określali się wówczas jednak jako „Rusini” bądź „Rusnaki”[33]. Nowa nazwa została spopularyzowana wśród tej społeczności dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym przez przedstawicieli tak zwanego kierunku staroruskiego, propagującego odrębność Łemków od Ukraińców. Znalazła się ona wówczas w tytułach czasopism, takich jak „Nasz Łemko” oraz „Łemko”[34].

W słowackiej części Karpat nazwa „Łemko” jest również znana, ale tamtejsza pokrewna społeczność przyjęła dla siebie jako podstawową nazwę Rusin („Rusnak”)[34].

Język[edytuj | edytuj kod]

W „Gramatyce języka łemkowskiego” (Katowice 2002) język łemkowski określono jako „język słowiański, którym posługuje się w formie mówionej i pisanej co najmniej kilkadziesiąt tysięcy Łemków polskich”[35].

O ile nie ma wątpliw0ści co do statusu gwar łemkowskich jako wschodniosłowiańskich, to badacze różnią się w jego dokładniejszej klasyfikacji. Janusz Rieger i Michał Łesiów uważali, że z językoznawczego punktu widzenia gwary łemkowskie są gwarami języka ukraińskiego (jako gwara jego dialektu południowo-zachodniego bądź gwara karpacka, bliska gwarom bojkowskim i huculskim tego języka). Henryk Fontański przyznawał prawo do nadania językowi łemkowskiego statusu zupełnie odrębnego języka słowiańskiego[36].

Podstawową część słownictwa łemkowskiego stanowią bez wątpienia wyrazy wspólne całemu obszarowi języka ukraińskiego, bądź też dialektyzmy zachodnioukraińskie[37]. W pozostałej części słownictwa gwar łemkowskich uderza jednak obfitość zapożyczeń polskich i słowackich, które dotyczą niemal wszystkich dziedzin. Gwary słowackie pośredniczyły dodatkowo w przejmowaniu wyrazów węgierskich. Zapożyczenia rumuńskie, związane głównie z terminologią pasterską, mogły zostać przejęte bezpośrednio od Wołochów, a część dotarła za pośrednictwem sąsiednich gwar ukraińskich. Wiele charakterystycznych wyrazów z gwar łemkowskich występuje nie tylko na Łemkowszczyźnie, ale i całych Beskidach oraz na Podtatrzu (co świadczy o szerokich wpływach wspartych migracji rusko-wołoskich oraz intensywnych kontaktach całego tego obszaru z gwarami słowackimi)[37].

Przez samych użytkowników „język łemkowski” uznawany jest za jedną z pięciu odmian regionalnych języka rusińskiego[36].

Rozwój czasopiśmiennictwa łemkowskiego nastąpił w dwudziestoleciu międzywojennym. W Polsce wydawano tytuły „Łemko – gazeta dla naroda” (pisany czcionkami łacińskimi), dwutygodnik „Łemko. Orhan Łemkowskoho Sojuza”, tygodnik „Nasz Łemko”. W Stanach Zjednoczonych publikowano wydania „Łemko” (od 1928), „Karpatorusskij kałendar”, „Karpatska Ruś”[38].

W międzywojennej Polsce poczyniono pierwsze próby nauczania po łemkowsku. Rozwój łemkowskiej oświaty związany był z działalnością Komitetu do Spraw Narodowościowych przy rządzie polskim, który koordynował działalność asymilacyjną w stosunku do Łemków, jednym z elementów której było usunięcie z Łemkowszczyzny nauczycieli ukraińskich i wprowadzenie na ich miejsce nauczycielstwa staroruskiego[38]. W 1933 ukazał się łemkowski elementarz („Łemkiwśkij bukwar”), a rok później – czytanka („Persza łemkiwśka czytanka”)[39].

Od roku 1939 do końca lat 80. oficjalna sfera użycia języka łemkowskiego nie istniała (z wyjątkiem niewielkiej kolumny o nazwie „Łemkiwska storinka” w czasopiśmie Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego „Nasze Słowo” ). Od końca lat 80. pojawiają się nowe łemkowskie teksty literackie, powstają czasopisma takie jak „Besida”, „Zahoroda”, „Łemko”[35].

W latach 90. poczyniono próby stworzenia języka literackiego i kodyfikacji mowy łemkowskiej w dwóch wariantach: północnym (w Polsce) i południowym (na Słowacji)[30]. Poprzez nazwę „język łemkowsko-rusiński” kodyfikatorzy umieszczają go w szerszej przestrzeni ponadregionalnej, definiując go jednocześnie jako jedną z wersji języka rusińskiego (obok tych używanych na Słowacji, Ukrainie czy Serbii)[40].

Współczesna literatura pisana po łemkowsku obejmuje między innymi wiersze Petra Murianki, Władysława Grabana i Heleny Duć-Fajfer, opowiadania Semana Madzelana, dramaty Andrzeja Kopczy[40].

Liczba osób posługujących się współcześnie językiem łemkowskim jest trudna do ustalenia. Wielu młodych Łemków na początku XXI wieku, zwłaszcza tych mieszkających w ośrodkach miejskich, nie znało już czynnie swego języka, gdyż rodzice w domu nie rozmawiali w nim ani z dziećmi, ani nawet między sobą[41].

W spisie powszechnym z 2002 używanie języka łemkowskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 5605 obywateli polskich, w tym 2914 w województwie dolnośląskim, 1780 w województwie małopolskim 682 w województwie lubuskim oraz 131 w województwie podkarpackim[42]. W spisie powszechnym z 2011 używanie języka łemkowskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 6279 osób (w tym dla 1380 osób był to jedyny język używany w kontaktach domowych)[43]. Równocześnie język łemkowski został zadeklarowany jako ojczysty przez 4454 osoby[44]. W Rzeczypospolitej Polskiej, stosownie do art. 3 pkt 2 oraz zgodnie z art. 19 ust. 2 ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, język łemkowski uznany został za jeden z języków mniejszościowych[45]. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym stworzyła Łemkom możliwość ustalenia dodatkowych tradycyjnych nazw miejscowości na terenach swego zamieszkania[46]. Pierwsze dwujęzyczne polsko-łemkowskie tablice informacyjne z nazwami miejscowości pojawiły się najpierw w Bielance (wpisana do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości 24 listopada 2008), a w 2012 uzyskały je wsie w gminie Uście Gorlickie (Blechnarka, Gładyszów, Konieczna, Kunkowa, Nowica, Regietów, Ropki, Zdynia; wpis do Rejestru z dnia 17 listopada 2011)[47].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Prawie do końca XVII wieku obszar Łemkowszczyzny należał do prawosławnej diecezji przemyskiej. Prawosławne parafie Łemkowszczyzny wchodziły w XVII wieku w skład dekanatów bieckiego, dukielskiego, jasielskiego, krośnieńskiego, muszyńskiego oraz sanockiego[48].

W 1691 roku prawosławny biskup przemyski Innocenty Winnicki przystąpił do unii brzeskiej i rozpoczął trwający kilkadziesiąt lat proces szerzenia na Łemkowszczyźnie wpływów Kościoła greckokatolickiego, napotykający częsty opór z powodu przywiązania Łemków do dotychczasowej wiary[49].

Hierarchia greckokatolicka, uwzględniając konserwatyzm Łemków, nie wprowadziła początkowo zmian w liturgii i wystroju cerkwi. W połowie XVIII wieku świątynie greckokatolickie (w liczbie 139) działały już w większości łemkowskich wsi, wypierając całkowicie prawosławie z opisywanych terenów[49].

W pierwszych latach XX wieku rozpoczęły się powroty Łemków do prawosławia będące reakcją na silną agitacją proukraińską, prowadzoną przez część duchowieństwa greckokatolickiego. Grupy Łemków, które odrzucały tę orientację, znalazły się pod wpływem oddziaływania Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z jej ważnym ośrodkiem – Ławrą Poczajowską. W 1911 na Prawosławie przeszła część wsi Grab z księdzem Maksymem Sandowiczem[50].

Nieufność części Łemków w stosunku do Kościoła greckokatolickiego wzmocniła się po osadzeniu przedstawicieli orientacji staroruskiej i rusofilskiej w obozie w Talerhofie. Represjonowani działacze zaczęli propagować ideę powrotu do prawosławia jako szansę na zachowanie swej odrębności. Wspomnienia Talerhofu oraz prześladowań z czasów I wojny światowej (zwłaszcza rozstrzelanie Maksyma Sandowicza we wrześniu 1914) stały się elementem integrującym społeczność łemkowską oraz czynnikiem wiążącym ją z prawosławiem[50].

Masowe powroty do prawosławia odbyły się w latach 1926-1928 i trwały jeszcze do 1933. Proces ten zapoczątkowany został przez tak zwaną schizmę tylawską. Na prawosławie konwertowało ogółem 40 wsi z około 20 tys. mieszkańców (w porównaniu do około 100 wiernych z 1921)[51].

Wskutek tych wydarzeń Stolica Apostolska dekretem z 10 lutego 1934 „Quo aptius consuleret” specjalnie dla Łemków utworzyła odrębną jednostkę jurysdykcyjną – Apostolską Administrację Łemkowszczyzny. W jej skład weszło 9 zachodnich dekanatów wydzielonych z greckokatolickiej diecezji przemyskiej. Na ich terenie działało 121 parafii podporządkowanych bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Zamierzano w ten sposób powstrzymać rozprzestrzenianie się prawosławia, choć w ówczesnym czasie konwersje już zasadniczo zanikły[52].

Utwierdzeniu się prawosławia sprzyjała rodząca się legenda księdza Maksyma Sandowicza i wspominanie jego męczeńskiej śmierci, a także uroczyste świętowanie wydarzeń związanych z martyrologią czasów I wojny światowej[53].

Akcje przesiedleńcze z lat 1944-1947 sprawiły, iż na Łemkowszczyźnie przestały istnieć struktury zarówno Kościoła prawosławnego, jak i grekokatolickiego (w tym Apostolska Administracja Łemkowszczyzny). Trudniejsza była sytuacja Kościoła greckokatolickiego, który w całości uznany został przez władze państwowe za nieistniejący. Do 1989 greckokatoliccy Łemkowie na ziemiach swego przesiedlenia zaspokajali swe potrzeby religijne tylko w świątyniach katolickich i prawosławnych[54].

Na oficjalne działanie zezwolono Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu, który po uregulowaniu swego stanu prawnego w 1945 mógł podjąć misję duszpasterską wśród przesiedlonych Łemków i Ukraińców[55]. Funkcje integracyjne w miejscach przesiedleń ludności łemkowskiej Cerkiew prawosławna realizowała w praktyce od 1947. W tym roku erygowano pierwsze prawosławne placówki na Ziemiach Zachodnich (w Zimnej Wodzie, Studzionkach, Buczynie, Jeleniej Górze i Jaworze). W kolejnych latach Łemkowie współtworzyli nowe prawosławne wspólnoty parafialne w Legnicy, Lipinach, Kożuchowie, Przemkowie, Wrocławiu, Rudnej, Lubinie, Lesznie Górnym, Ługach, Brzozie, Samborze, Malczycach, Michałowie, Torzymiu, Głogowie i Zielonej Górze)[56].

Po odwilży 1956 rozpoczęło się również stopniowe odradzanie sieci parafialnej na rdzennej Łemkowszczyźnie. Już w 1956 odrodzono prawosławne życie liturgiczne w Bartnem i Wysowej. W 1957 powstała parafia w Bodakach, a w późniejszych latach erygowano placówki duszpasterskie w takich miejscowościach, jak Bielanka, Gładyszów, Zagórz, Pielgrzymka, Morochów, Leszczyny, Zdynia, Konieczna, Regietów, Zyndranowa, Rozdziel, Gorlice, Kwiatoń. Parafie te w 1983 połączono w ramach nowej diecezji przemysko-nowosądeckiej[57].

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nauczanie języka łemkowskiego w szkołach w powojennej Polsce rozpoczęło się dopiero w 1991. Pierwsze lekcje zorganizowano wówczas w Uściu Gorlickim z inicjatywy Mirosławy Chomiak[58].

W Polsce nie powstały szkoły z łemkowskim językiem wykładowym, a nieliczne miejsca jego nauczania są niewystarczające dla podtrzymania międzygeneracyjnego przekazu tego języka[59].

Od roku akademickiego 2000/2001 w Instytucie Neofilologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie funkcjonuje filologia rosyjska z językiem rusińsko-łemkowskim, jednym z celów której jest wykształcenie specjalistów, którzy będą posługiwać się językiem łemkowskim w jego skodyfikowanej formie[60].

Życie społeczne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze organizacje kulturalno-oświatowe powstały na Łemkowszczyźnie w XIX wieku. Kształtowały one tożsamość Łemków w duchu dwóch przeciwstawnych programów narodowych: ukraińskiego bądź ruskiego[61]. Organizacje ukraińskie aktywnie działały na rzecz propagowania wśród Łemków ukraińskiej tożsamości etnicznej, a walka między dwoma ruchami koncentrowała się wokół szkolnictwa, spraw ekonomicznych oraz rozwoju czytelnictwa. Antagonizm ten trwał również w okresie II RP, a zakończył wraz z wybuchem II wojny światowej.

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Łemkowie nie posiadali własnej organizacji. Część zaangażowała się w tworzenie powołanego w 1956 Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, w którym przez krótki okres istniała sekcja łemkowska (rozwiązana w 1963). Grupa Łemków niezad0wolonych z ukraińskiej dominacji w UTSK zaczęła szybko odsuwać się od tej organizacji. Niemniej jednak działalność UTSK wśród Łemków przyniosła pewne sukcesy z punktu widzenia zwolenników ukraińskiej tożsamości narodowej – pojawiła się zauważalna liczba młodzieży łemkowskiej (studentów i uczniów szkół średnich, zwłaszcza absolwentów „liceum ukraińskiego” w Legnicy) popierającej ukraińskie idee narodowe[62].

Ożywienie samodzielnej działalności Łemków przypadło na lata 80. i odpowiadało procesom, które zachodziły w środowisku także pozostałych polskich mniejszości narodowych. W 1983 po raz pierwszy zorganizowano „Łemkowską Watrę” – święto kultury łemkowskiej, które odegrało znaczną rolę integracyjną dla tej społeczności[63].

Nieskrępowana instytucjonalizacja społeczności łemkowskiej dokonać się mogła jednak dopiero dzięki transformacji społeczno-ustrojowej, zapoczątkowanej przez wybory czerwcowe. Dwiema pierwszymi nowoutworzonymi organizacjami łemkowskimi były Stowarzyszenie Łemków oraz Zjednoczenie Łemków. Profile tych organizacji odpowiadają podziałom świadomościowym w grupie łemkowskiej[63]:

  • Stowarzyszenie Łemków – zarejestrowane 7 kwietnia 1989 w Legnicy. Reprezentuje te środowiska łemkowskie, które negują swoją przynależność do narodu ukraińskiego a czują więź etniczną z szerszym narodem rusińskim zamieszkującym także w innych krajach. Jest członkiem Kongresu Rusinów Karpackich. Prowadzi szeroko zakrojoną działalność wydawniczą w języku łemkowskim (dwumiesięcznik „Besida”, „Łemkiwśkij kałendar”, tomy poezji łemkowskiej, literatura wspomnieniowa i autobiograficzna, monografie miejscowości i inne). Stowarzyszenie organizuje festiwal „Łemkowska Watra na Obczyźnie”[64].
  • Zjednoczenie Łemków zostało zarejestrowane 30 marca 1990 w Nowym Sączu. Organizację założyli dawni działacze Sekcji Łemkowskiej UTSK, którzy uważają Łemków za część narodu ukraińskiego, a jednocześnie pragną chronić i rozwijać łemkowską kulturę i tożsamość. Organizacja tworzy punkty nauczania języka ukraińskiego, jest organem założycielskim Niepublicznej Szkoły Podstawowej w Nowicy. Wydaje kwartalnik „Watra” i organizuje festiwal „Łemkowska Watra”. Prowadzi także Centrum Kultury im. Bohdana Ihora Antonycza w Gorlicach[65].

Do innych łemkowskich organizacji należą[66]:

  • Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach – zarejestrowane w 1991 w Nowym Sączu. Prowadzi działalność kulturalno-oświatową w swym ośrodku w Gorlicach (m. in. kursy języka łemkowskiego dla dorosłych i młodzieży). Wydaje pismo naukowe „Rocznik Ruskiej Bursy”. W czerwcu 2011 organizacja uruchomiła radio internetowe lem.fm.
  • Towarzystwo na rzecz Rozwoju Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej – organizacja zarejestrowana w 1995, prowadzi Muzeum-Skansen Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej (jedna z najstarszych łemkowskich instytucji, działająca od 1968), podejmuje działania na rzecz rozwoju skansenu.
  • Stowarzyszenie Młodzieży Łemkowskiej „Czuha” – powstało w czerwcu 2007. Stało się znane dzięki zainicjowaniu konsultacji społecznych w sprawie wprowadzenia łemkowskich nazw miejscowości w gminach Ropa, Sękowa i Uście Gorlickie. Dwujęzyczne napisy pojawiły się najpierw w Bielance, a w 2012 uzyskały je wsie w gminie Uście Gorlickie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Łemkowszczyzna w średniowieczu[edytuj | edytuj kod]

Do połowy XIV wieku ziemie Łemkowszczyzny były prawie niezamieszkałe. Wschodnia część (do rzeki Wisłok i Przełęczy Dukielskiej) znajdowała się w sferze wpływów Rusi Kijowskiej, a później pod rządami Księstwa Halickiego i Księstwa Halicko-Wołyńskiego.

Po zajęciu ziem halickich przez Kazimierza Wielkiego, wschodnia część przyszłej Łemkowszczyzny należała do ziemi sanockiej województwa ruskiego, a zachodnia do starostw bieckiego i sądeckiego województwa krakowskiego.

Początek osadnictwa wołosko-ruskiego datowany jest w Beskidzie Niskim na I połowę XV wieku. Najstarszymi powstałymi wówczas miejscowościami były Uście Wołoskie (1413), Gładyszów (1417), Klimkówka (1435), Zdynia (1437). W 1480 pojawiają się Bielanka, Hańczowa i Kwiatoń. Bezwzględna większość łemkowskich wsi, które dotrwały do naszych czasów, powstała w XVI wieku. Oprócz tego nowych wołosko-ruskich osadników lokowano także w już wcześniej istniejących miejscowościach, zakładanych uprzednio na prawie niemieckim i powtórnie lokowanych na prawie wołoskim[71]. Pod koniec XVI stulecia osadnictwo Beskidu Niskiego było już zakończone.

Galicja[edytuj | edytuj kod]

Kształtowanie się ruskiej świadomości narodowej następowało w XIX wieku, gdy Małopolska znalazła się pod władzą austriacką[72]. W ciągu pierwszej połowy XIX wieku w Galicji Wschodniej bardzo rozwinął się społeczno-polityczny kierunek „rusofilski”, zwany początkowo „świętojurskim”, a później – „staroruskim”. Jako antidotum na zagrożenie polonizacją i przeprowadzaną przez Kościół rzymskokatolicki latynizacją ruskiego kościoła ruch ten proponował potęgę Rosji carskiej i prawosławie rosyjskie. Na Łemkowszczyźnie kierunek ten znalazł propagatorów szczególnie wśród sympatyzującego z prawosławiem duchowieństwa greckokatolickiego[73][74].

W drugiej połowie XIX wieku kierunek opozycyjny do staroruskiego zaczęły propagować rosnące w sił partie ukraińskie o charakterze narodowym, które pod koniec XIX wieku odgrywały już poważną rolę nawet w austriackim parlamencie[73]. W orbicie ich zainteresowań, jako potencjalne terytorium etnicznie ukraińskie, znalazła się również Łemkowszczyzna. Ideologia ukraińska nie znalazła tu jednak tak podatnego gruntu, jak w przypadku Galicji Wschodniej, i rozprzestrzeniała się z trudem. Dużych rezultatów ukrainizacyjnych nie przyniosły ani działania gospodarcze (filie spółdzielni „Silśkyj hospodar”, „Łemkiwśkyj bank”) ani kulturalno-oświatowe prowadzone przez Towarzystwo Proswita, bezskutecznie próbujące upolityczniać Łemków w duchu jedności ukraińskiej[75].

Zawzięta walka między stronnictwem staroruskim i ukraińskim przeniosła się wraz z licznymi łemkowskimi emigrantami tego czasu do Ameryki Północnej, gdzie powstały prężne ośrodki emigracyjne zarówno łemkowsko-staroruskie, jak i narodowo ukraińskie[75].

Po wypowiedzeniu przez Austro-Węgry wojny Rosji administracja austriacka rozpoczęła szeroko zakrojoną działalność represyjną w stosunku do przedstawicieli organizacji staroruskich. Aresztowanych zostało wielu księży greckokatolickich oraz nastawionych moskalofilsko chłopów. Wiele osób rozstrzelano i powieszono na podstawie wyroków sądów wojskowych lub bez wyroku oraz wywieziono do obozu w Talerhofie[d]. Represjami objęto wówczas około 5 tysięcy Łemków. Winą za taką skalę represji Łemkowie obarczali często ruch ukraiński, który przez donosicielstwo miał się ich zdaniem pozbywać przeciwników politycznych. Pogorszyło to i tak napięte już stosunki między oboma kierunkami[76].

Rozpadaniu się monarchii austrowęgierskiej towarzyszyło powstanie efemerycznych łemkowskich republik. Na Łemkowszczyźnie zachodniej powstała tak zwana Republika Floryncka (odcinająca się od ruchu ukraińskiego, efekt aktywności politycznej Łemków gorlickich, grybowskich, jasielskich i nowosądeckich). Na Łemkowszczyźnie wschodniej powołano z kolei „Republikę Komańczańską” o narodowym charakterze ukraińskim[77].

II RP[edytuj | edytuj kod]

Również w II RP Łemkowszczyzna była terenem zmagań między koncepcją „starorusińską” a narodowymi organizacjami ukraińskimi, które poświęcały wiele zabiegów by ostatecznie zdobyć Łemkowszczyznę dla ruchu ukraińskiego.

Wśród ugrupowań prorosyjskich i staroruskich, które wyrosły z programu politycznego moskwofilów i starorusinów galicyjskich, na międzywojenną Łemkowszczyznę oddziaływały[78]:

  • Russka Narodna Organizacija (1923-1928),
  • Russka Selańska Organizacija,
  • Ruska Agrarna Partia (1928-1931),
  • Ruska Agrarna Organizacija (1931-1939),
  • Związek Łemkowski (Łemko-Sojuz; 1933-1939).

Wpływy ukraińskie rozwijało na Łemkowszczyźnie od połowy lat 20. Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (UNDO) oraz Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna. UNDO zarzucało rządowi polskiemu dążenie do rozbicia jednolitej etnicznie ludności ukraińskiej na odrębne grupy terytorialne i wyrażało sprzeciw odnośnie do propagowania przez rząd zróżnicowania narodowego między Ukraińcami, a takimi społecznościami jak Łemkowie, Bojkowie czy Huculi. Świadome osłabianie i dzielenie Ukraińców widziano również w takich przedsięwzięciach, jak stworzenie Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny, ograniczanie rozwoju instytucji ukraińskich, eliminowanie języka ukraińskiego ze szkół na Łemkowszczyźnie[79].

Jawna proukraińska działalność polityczna przysyłanych przez kurię przemyską greckokatolickich księży-Ukraińców spotkała się z gwałtownym oporem w wielu miejscowościach Łemkowszczyzny i doprowadziła do „wojny religijnej w górach”, w czasie której Łemkowie masowo powracali do prawosławia, które wyznawali przed unią brzeską[80]. W pierwszej połowie lat 30. rząd polski, wykorzystując wewnętrzne konflikty religijne wśród Łemków, poparł projekt utworzenia Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny – greckokatolickiej prowincji kościelnej, ideologiczną podbudowę której nadali działacze „staroruscy”. Przeciwni istnieniu nowej prowincji byli zwłaszcza działacze Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego, którzy uznali ten projekt za polityczny i skierowany przeciwko jedności ukraińskiej[79].

Okres po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Powojenne losy Łemków odpowiadały losom mniejszości ukraińskiej, gdyż komunistyczne władze nie wprowadzały rozróżnienia między obiema tymi społecznościami. Z tego względu również i Łemków objęły wysiedlenia na obszar Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak również Akcja „Wisła”.

Zgodnie z powojennym podziałem administracyjnym z 1945 Łemkowie zamieszkiwali południowe gminy pięciu powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego, jasielskiego, krośnieńskiego, sanockiego oraz część powiatu leskiego[81].

9 września 1944 przedstawiciele PKWN i rządu Ukraińskiej SRR podpisali układ o wymianie ludności. W myśl układu prawo do przesiedlenia się z Polski do Ukraińskiej SRR przysługiwało obywatelom polskim „narodowości ukraińskiej, białoruskiej, rosyjskiej i rusińskiej”[82].

Przesiedlenia odbywające się na mocy postanowień tego układu miały początkowo charakter dobrowolny (do września 1945) i odbywały się w dużej mierze pod wpływem intensywnej radzieckiej propagandy przesiedleńczej. W drugiej fazie (od września 1945 do lipca 1946) przesiedlano już przymusowo, przy pomocy wojska (działo się to wbrew postanowieniom układu)[81].

Na środkowej i zachodniej Łemkowszczyźnie najwięcej dobrowolnych wyjazdów odnotowano z powiatu jasielskiego (91,2% Łemków). Około 70% ówczesnej łemkowskiej społeczności wyjechało również z powiatów krośnieńskiego, gorlickiego, nowosądeckiego. W lecie 1945 nie było już chętnych do dobrowolnego wyjazdu[83]. Wbrew silnej presji radzieckiej znaczna liczba Łemków wyjechała tylko ze środkowej i zachodniej Łemkowszczyzny. Na terenie Łemkowszczyzny wschodniej program przesiedleń poniósł klęskę ze względu na kontrakcję UPA, bierny opór samych Łemków oraz pomoc lokalnej polskiej administracji[84]. Przedstawiciele obu aparatów przesiedleńczych uzgodnili, iż na terenach, na których nie znaleziono chętnych do dobrowolnego przesiedlenia, dla ochrony akcji zostanie wysłane wojsko. Poskutkowało to rozpoczęciem wysiedlania opornych mieszkańców siłą[83].

Przeciw przymusowym przesiedleniom protestowali wszyscy starostowie z opisywanego obszaru: nowosądecki, gorlicki, jasielski, sanocki[85]. Wielu Łemkom udało się uniknąć wyjazdu także dzięki łapówkom, konwersji na rzymskokatolicyzm bądź ukrywaniu się w szałasach po słowackiej stronie gór[86].

Ostateczny cios łemkowskiej społeczności na jej ojczystych ziemiach zadała Akcja „Wisła”. Dotknęła ona około 200 miejscowości zamieszkanych przez Łemków i całkowicie rozbiła i rozproszyła tę społeczność na polskich ziemiach północnych i zachodnich[87]. Mimo iż oficjalnym pretekstem do przeprowadzenia Akcji „Wisła” była konieczność likwidacji ugrupowań UPA, to znamiennie jest, iż na Łemkowszczyźnie formacja ta była siłą, która przyszła z zewnątrz i znajdowała znikome poparcie wśród samych Łemków, a do powiatu nowotarskiego nawet nigdy nie dotarła[88].

Łemków przesiedlono zwłaszcza na wiejskie obszary 14 z 27 powiatów ówczesnego województwa wrocławskiego (największe grupy znalazły się w powiatach wołowskim, lubińskim, legnickim, oleśnickim, oławskim). Z czasem Łemkowie utworzyli większe społeczności także w takich miastach, jak Wrocław, Legnica, Wałbrzych, Wołów, Lubin[89].

W rezultacie obu przesiedleń Łemkowszczyzna prawie całkowicie wyludniła się ze swej społeczności autochtonicznej. Przestało istnieć 20 wsi łemkowskich, a w innych pozwolono pozostać najwyżej pojedynczym rodzinom. Dotkliwe straty poniosła kultura Łemków, zniszczeniu uległo wiele cerkwi[90].

Znani Łemkowie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Łemkowie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Przypuszcza się, że na Ukrainie może mieszkać obecnie do 90 tys. potomków Łemków, którzy przesiedleni zostali z Łemkowszczyzny w latach 40. XX wieku. Szacuje się również, że około 700 tys. mieszkańców Stanów Zjednoczonych i Kanady miało co najmniej jednego przodka Rusina (Łemka ze strony polskiej bądź słowackiej, Bojka itp.)
  2. L. poj. r. m. ma formę „Łemko”, kobieta to „Łemkini”; odpowiednio w języku łemkowskim etnonim ma formę „Лемкы” („Łemky”) l. poj. r. m. „Лемкo” („Łemko”), kobieta to „Лемкыня” („Łemkynia”).
  3. Pisał on: O tym rodzie góralskim z niskiego Beskidu natrafiłem już na kilka uwag i jakoby etnograficznych poszukiwań, gdzie ich nazywano, albo 'Sanockiemi Góralami', albo też Lemkami, od przysłówka Lem, który używają, a który odpowiada co do znaczenia przysłówkowi ‘tylko’ [...] Wszakże niech mi się godzi zrobić tę uwagę, że właśnie wśród tych Górali Sanockich czyli jak ich zwać chcą Lemków, leży ponad Osławą trzy wiosek w niewielkiej odległości od siebie, gdzie w jednej mówią ludzie Lem w drugiej Nem w trzeciej Łeż, tem samem tedy prawem można by ich nazywać Lemkami, Nemkami, i Leżkami", wypadałoby się tylko postarać o historyą dla narodu Nemków i Łeżków
  4. Lista Łemków, umieszczonych w Thalerhofie, opracowana ok. 1930 r. przez o. W. Kuryłłę i zapewne niekompletna, wymienia 1915 nazwisk. Dla porównania, kronikarze Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych wśród 8000 ochotników doliczyli się zaledwie 30 Łemków; żrodło: Tadeusz Olszański, Austriackie represje w Galicji i obóz w Thalerhofie

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. s. 91.
  2. Dz. U. z 2005 r. Nr 17, poz. 141
  3. Raport z wyników w województwie dolnośląskim. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Wrocław: Urząd Statystyczny we Wrocławiu, 2012, s. 62-63. ISBN 978-83-89593-22-1.
  4. Raport z wyników w województwie małopolskim. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Kraków: Urząd Statystyczny w Krakowie, 2012, s. 105-107. ISBN 978-83-7403-224-7.
  5. Ludność według deklaracji narodowościowej oraz posiadania obywatelstwa polskiego w 2002 r.. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. [zarchiwizowane z adresu 2014-07-01].
  6. Deklaracje narodowościowe w gminach w 2002 r.. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. [zarchiwizowane z adresu 2014-07-01].
  7. R. Brykowski. Krzyże Łemków. „Tygodnik Powszechny”. 1984 nr 41. s. 7. 
  8. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 75. ISBN 83-229-2743-6.
  9. 9,0 9,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 78. ISBN 83-229-2743-6.
  10. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 44. ISBN 83-229-2743-6.
  11. A. Kwilecki. Problemy socjologiczne Łemków na Ziemiach Zachodnich. Uwagi teoretyczne i terminologiczne. „Kultura i Społeczeństwo”. 1966 nr 3. s. 87. 
  12. K. Pudło: Dzieje Łemków po II wojnie światowej (zarys problematyki). W: J. Czajkowski (red.): Łemkowie w historii i kulturze Karpat. Sanok: 1995, s. 374.
  13. H. Duć-Fajfer: Literatura łemkowska – zagadnienia badawcze. W: A. A. Zięba (red.): Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce. Kraków: 1997, s. 28.
  14. 14,0 14,1 14,2 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 45. ISBN 83-229-2743-6.
  15. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 79. ISBN 83-229-2743-6.
  16. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 72. ISBN 83-229-2743-6.
  17. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 41. ISBN 83-229-2743-6.
  18. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 43. ISBN 83-229-2743-6.
  19. J. Lewandowski: Czy w XX w. w Europie Środkowo-Wschodniej powstają nowe narody?. W: M. Haponiuk, M. Rajewski (red.): Wokół antropologii kulturowej. Lublin: 1999, s. 42-43.
  20. 20,0 20,1 Andrzej A. Zięba: Wokół sporów o etnogenezę Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 13. ISBN 978-83-7666-232-9.
  21. 21,0 21,1 Andrzej A. Zięba: Wokół sporów o etnogenezę Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 14. ISBN 978-83-7666-232-9.
  22. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 46. ISBN 83-229-2743-6.
  23. Andrzej A. Zięba: Wokół sporów o etnogenezę Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 23. ISBN 978-83-7666-232-9.
  24. 24,0 24,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 54. ISBN 83-229-2743-6.
  25. 25,0 25,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 47. ISBN 83-229-2743-6.
  26. 26,0 26,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 49. ISBN 83-229-2743-6.
  27. Andrzej A. Zięba: Wokół sporów o etnogenezę Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 20. ISBN 978-83-7666-232-9.
  28. Andrzej A. Zięba: Wokół sporów o etnogenezę Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 24. ISBN 978-83-7666-232-9.
  29. Ewa Michna: Łemkowie. Grupa etnograficzna czy naród?. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”, 1995, s. 7. ISBN 83-85527-27-3.
  30. 30,0 30,1 Janusz Rieger: Słownictwo i nazewnictwo łemkowskie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 1995, s. 11. ISBN 83-85810-41-2.
  31. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 82. ISBN 83-229-2743-6.
  32. Wincenty Pol, Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, s. 127.
  33. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 84. ISBN 83-229-2743-6.
  34. 34,0 34,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 85. ISBN 83-229-2743-6.
  35. 35,0 35,1 Henryk Fontański, Mirosława Chomiak: Gramatyka języka łemkowskiego. Katowice: 2000, s. 12. ISBN 83-7164-178-8.
  36. 36,0 36,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 107. ISBN 83-229-2743-6.
  37. 37,0 37,1 Janusz Rieger: Słownictwo i nazewnictwo łemkowskie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 1995, s. 14-15. ISBN 83-85810-41-2.
  38. 38,0 38,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 105. ISBN 83-229-2743-6.
  39. Janusz Rieger: Słownictwo i nazewnictwo łemkowskie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 1995, s. 10. ISBN 83-85810-41-2.
  40. 40,0 40,1 Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 73. ISBN 83-229-2743-6.
  41. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 77. ISBN 83-229-2743-6.
  42. I Raport dla Sekretarza Generalnego Rady Europy z realizacji przez Rzeczpospolitą Polską postanowień Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych. Warszawa: 2010, s. 9.
  43. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-07-01]. s. 96.
  44. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-07-01]. [zarchiwizowane z adresu]. s. 98.
  45. I Raport dla Sekretarza Generalnego Rady Europy z realizacji przez Rzeczpospolitą Polską postanowień Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych. Warszawa: 2010, s. 8.
  46. Dz. U. z 2005 r. Nr 17, poz. 141
  47. Lista gmin wpisanych do Rejestru gmin na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-07-01]. [zarchiwizowane z adresu 2014-07-01].
  48. T. A. Olszański. Z dziejów Kościoła na Łemkowszczyźnie. „Chrześcijanin w świecie”. 1988 nr 179-180. s. 240. 
  49. 49,0 49,1 Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 61. ISBN 978-83-7666-232-9.
  50. 50,0 50,1 Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 62. ISBN 978-83-7666-232-9.
  51. Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 62-63. ISBN 978-83-7666-232-9.
  52. R. Dubec. Administracja Apostolska Łemkowszczyzny próbą zahamowania konwersji Łemków na prawosławie. „Almanach Diecezjalny”. 2005, t. 1. s. 73. 
  53. Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 65. ISBN 978-83-7666-232-9.
  54. Ewa Michna: Łemkowie. Grupa etnograficzna czy naród?. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”, 1995, s. 58. ISBN 83-85527-27-3.
  55. Ewa Michna: Łemkowie. Grupa etnograficzna czy naród?. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”, 1995, s. 59. ISBN 83-85527-27-3.
  56. Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 68. ISBN 978-83-7666-232-9.
  57. Stefan Dudra: Integracyjna i kulturotwórcza rola Cerkwi w życiu prawosławnych Łemków. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 71. ISBN 978-83-7666-232-9.
  58. Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 122. ISBN 83-229-2743-6.
  59. 59,0 59,1 Urszula Markowska-Manista: Szkolnictwo Łemków i edukacja o Łemkach w warunkach wielokulturowości. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 71. ISBN 978-83-7666-232-9.
  60. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 218. ISBN 978-83-7666-232-9.
  61. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 197-198. ISBN 978-83-7666-232-9.
  62. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 198-199. ISBN 978-83-7666-232-9.
  63. 63,0 63,1 Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 200. ISBN 978-83-7666-232-9.
  64. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 201-203. ISBN 978-83-7666-232-9.
  65. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 204-208. ISBN 978-83-7666-232-9.
  66. Ewa Michna: Łemkowskie organizacje społeczne – współczesna działalność na rzecz podtrzymania i rozwoju kultury. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 208-213. ISBN 978-83-7666-232-9.
  67. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2006-2008. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. s. 334.
  68. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009-2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. s. 252.
  69. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009-2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. s. 249.
  70. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009-2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-07-01]. s. 250.
  71. Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 10. ISBN 83-7005-238-X.
  72. Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 119. ISBN 83-7005-238-X.
  73. 73,0 73,1 Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 120. ISBN 83-7005-238-X.
  74. Jarosław Moklak: Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 1997, s. 29. ISBN 83-906446-5-7.
  75. 75,0 75,1 Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 121. ISBN 83-7005-238-X.
  76. Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 122. ISBN 83-7005-238-X.
  77. Jarosław Moklak: Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 1997, s. 33-35. ISBN 83-906446-5-7.
  78. Jarosław Moklak: Społeczność łemkowska w okresie Drugiej Rzeczypospolitej – aktywność polityczna. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 79-91. ISBN 978-83-7666-232-9.
  79. 79,0 79,1 Jarosław Moklak: Społeczność łemkowska w okresie Drugiej Rzeczypospolitej – aktywność polityczna. W: B. Machul-Telus (red): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 92-93. ISBN 978-83-7666-232-9.
  80. Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 124. ISBN 83-7005-238-X.
  81. 81,0 81,1 Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 98. ISBN 978-83-7666-232-9.
  82. Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 97. ISBN 978-83-7666-232-9.
  83. 83,0 83,1 Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 97. ISBN 978-83-7666-232-9.
  84. Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 108. ISBN 978-83-7666-232-9.
  85. Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 114-115. ISBN 978-83-7666-232-9.
  86. Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 105. ISBN 978-83-7666-232-9.
  87. Ewa Waszkiewicz: Nowa mała ojczyzna Łemków – Dolny Śląsk. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 116. ISBN 978-83-7666-232-9.
  88. J. Kwiek: Żydzi, Łemkowie, Słowacy w województwie krakowskim w latach 1945-1949. Kraków: 2002, s. 193. ISBN 83-7188-200-9.
  89. Kazimierz Pudło: Łemkowie : proces wrastania w środowisko Dolnego Śląska 1947-1985. Wrocław: 1987, s. 35.
  90. Jan Pisuliński: Łemkowie – geneza, przebieg i skutki Akcji „Wisła” oraz wcześniejszych przesiedleń. W: B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 113. ISBN 978-83-7666-232-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Fontański, Mirosława Chomiak: Gramatyka języka łemkowskiego. Katowice: 2000. ISBN 83-7164-178-8.
  • B. Machul-Telus (red.): Łemkowie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013. ISBN 978-83-7666-232-9.
  • Ewa Michna: Łemkowie. Grupa etnograficzna czy naród?. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”, 1995. ISBN 83-85527-27-3.
  • Małgorzata Misiak: Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006. ISBN 83-229-2743-6.
  • Jarosław Moklak: Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 1997. ISBN 83-906446-5-7.
  • Roman Reinfuss: Śladami Łemków. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990. ISBN 83-7005-238-X.
  • Janusz Rieger: Słownictwo i nazewnictwo łemkowskie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 1995. ISBN 83-85810-41-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]