Samuel Beckett

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Samuel Beckett
Samuel Beckett (1977)
Samuel Beckett (1977)
Imiona i nazwisko Samuel Barclay Beckett
Pseudonim Andrew Belis
Data i miejsce urodzenia 13 kwietnia 1906
Foxrock
Data i miejsce śmierci 22 grudnia 1989
Paryż
Narodowość irlandzka
Język angielski, francuski
Alma Mater Trinity College w Dublinie
Gatunki dramat, powieść, esej
Ważne dzieła Czekając na Godota, Końcówka, Ostatnia taśma Krappa, Kroki
Odznaczenia
Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Medal Ruchu Oporu (Francja)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Samuel Beckett w Wikicytatach
Grób pisarza na paryskim cmentarzu Montparnasse

Samuel Barclay Beckett (ur. 13 kwietnia 1906 w Foxrock, zm. 22 grudnia 1989 w Paryżu) – irlandzki dramaturg, prozaik i eseista, tworzący początkowo w języku angielskim, a od 1945 – francuskim. Jeden z twórców teatru absurdu. Jego powieści są pozbawiane tradycyjnej narracji, utrzymane w klimacie skrajnego pesymizmu i podkreślające bezsens ludzkiej egzystencji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się na przedmieściach Dublina w rodzinie protestanckiej. Studiował filologię romańską w Trinity College, gdzie potem przez jakiś czas wykładał, jednak Irlandia, atmosfera domu rodzinnego, potem zaś śmierć ojca (1933) doprowadziły go do depresji nerwowej i ostatecznie osiadł w Paryżu. Brał czynny udział we francuskim ruchu oporu. W 1969 został uhonorowany literacką Nagrodą Nobla, której nie odebrał osobiście.

Postać ojca pojawia się w jego utworach mityzowana lub nawet deifikowana, matka zaś w kontekście gorzkim i ironicznym (w życiu była zimną bigotką).

Na studiach Becketta fascynowała filozofia: Kartezjusza, George`a Berkeley`a, Henri`ego Bergsona, Arthura Schopenhauera, Giambattisty Vico; klasyka francuska i włoska, poezja francuska takich poetów jak: Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Guillaume Apollinaire, Marcel Proust. Inspirował się także twórczością Dantego. Był sekretarzem i pomocnikiem Jamesa Joyce'a.

Duchowość Becketta[edytuj | edytuj kod]

Jego świadomość artystyczną skrystalizowały doświadczenia choroby i samotności. Poza tym trudno wpisać go w jakiś prąd literacki, był "osobistością odrębną". Beckett to typ myśliciela – poety oddanego zagadce i antynomiom bytu oraz próbom ich artykulacji. Zajmowały go głównie kwestie egzystencjalne, problemy etyczne i poznawcze. W swej istocie dzieło Becketta to imitacja świata stworzona w materii prostego języka – dla Becketta ważniejsza była treść. Takie podejście wyrasta z duchowości Becketta, który przeżywał ból egzystencji, niepokój metafizyczny, ponadto był bardzo wrażliwy na cierpienie, z drugiej strony pełen był pasji poznawczej, miał analityczny umysł i wolę dojścia do istoty rzeczy. Nie mógł się pogodzić ze swoim istnieniem, brakowało mu fundamentalnej zgody na życie. Buntował się przeciwko byciu.

Beckett czuł się spokrewniony ze "skrzywdzonymi i poniżonymi", czuł się bratem wszystkich poniżonych, miał duszę wyrzutka i kloszarda. Był bardzo aktywny społecznie oraz politycznie – występował przeciwko totalitaryzmowi; ostro przeciwstawiał się prześladowaniom politycznym na świecie; wspierał także więźniów politycznych. Duchowa łączność pisarza z ludźmi odrzuconymi znajduje swój wyraz w fakcie, iż miał on w zwyczaju komunikować się przy pomocy lusterka z więźniami z sąsiadującego z jego mieszkaniem więzienia. Nie wyrażał zgody na wystawienie swoich sztuk w Republice Południowej Afryki w czasach apartheidu; protestował także przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce.

Nigdy nie wykorzystywał swojego wielkiego talentu dla celów komercyjnych – żył bardzo ubogo. Jako bardzo skromny człowiek, nigdy nie doceniał własnej twórczości, uznając ją wręcz za marginalną.

Bohaterowie jego dzieł zadają sobie pytania zasadnicze o sens życia oraz o miejsce człowieka na ziemi (podobnie jak u Alberta Camusa, czy Antona Czechowa). Tymczasem świat przedstawiany przez Becketta, zdaje się być niedookreślony, gdzie czas i miejsce w zasadzie nie odgrywają roli; dramaturg pokazuje w ten sposób, że świat i natura interesują go jako ogólny kontekst, w którym rozgrywa się dramat jednostki – samotnego, wyobcowanego człowieka. Nawet wówczas, gdy ten świat przedstawiony może za chwilę ulec zagładzie i zostać pogrzebany pod stertą odpadków cywilizacji (Beckett miał złe doświadczenia z cywilizacją amerykańską – działała na niego przytłaczająco), jego bohaterom nadal towarzyszy jakaś absurdalna i niepojęta, bo nieuzasadniona racjonalnie wiara oraz nadzieja – i to właśnie, jak twierdził artysta, odróżnia ich od zwierząt.

Beckett swoje dzieła tłumaczył z angielskiego na francuski i odwrotnie. Tłumaczenia te były jednak dość swobodne, w związku z czym różne wersje językowe zawierają pewne różnice. Oprócz sztuk teatralnych pisał słuchowiska radiowe, spektakle telewizyjne, a nawet scenariusz filmowy. Niektóre sztuki reżyserował samodzielnie.

Ciekawym elementem biografii dramaturga jest fakt możliwej pomyłki daty urodzin; Beckett sam zawsze twierdził, że urodził się 13 kwietnia w Wielki Piątek. Metryka wystawiona w miesiąc później podaje datę majową. Ale mitologia związana z tą podawaną przez artystę datą jest specyficzna – "13tka" trzeciego miesiąca i zbliżające się ukrzyżowanie Mesjasza (Wielki Piątek) były aluzjami i podtekstami, do których wielokrotnie w swej twórczości wracał. Niewymierny tragizm wszelkich poczynań człowieka[1].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1906 Samuel Barclay Beckett urodził się w Foxcrock na południowym krańcu Dublina. Jego przodkami byli francuscy hugenoci przybyli do Irlandii w XVII wieku.
  • 1911-1919 Po niedługim okresie nauki w Akademii Mrs. Idy Elsner wstępuje do Earlsfort House School, która jest znana ze swych osiągnięć w nauczaniu języka francuskiego.
  • 1920-1923 Samuel pobiera naukę w Portora Royal School w Północnej Irlandii. Uzyskuje dobre wyniki w sporcie.
  • 1923-1927 W tym okresie uczęszcza do Trinity College w Dublinie. Jako student sztuk wyzwolonych wybrał języki nowożytne. Jego wychowawcą został bardzo dobry znawca Berkeleya, Kartezjusza oraz Bergsona, natomiast nauczycielem języka francuskiego poważny krytyk Racine'a, Ronsarda i Corneille'a. Beckett dużo czasu poświęcil wówczas studiowaniu Dantego.
  • 1928 Przez dziewięć miesięcy uczył języka francuskiego w Belfaście. Wyjeżdża do Paryża na trwający dwa lata kontrakt z Ecole Normale Superieure. Poprzez znajomość z lektorem Thomasem Mc Greevym z Trinity dostaje się do kręgu Jamesa Joyce'a, który pracuje wówczas nad "Finnegans Wake".
  • 1929-1930 Publikuje swoje pierwsze utwory: opowiadanie "Assumption" oraz esej o Finnegans Wake. Pomaga Joyce'owi, który dyktuje mu czasami fragmenty swoich utworów, pracuje nad przekładami z poezji francuskiej. Lato spędza wraz z kuzynką Peggy Sinclair w Kassel i nad Bałtykiem. We wrześniu odwiedza Dublin.
  • 1931 Ukazuje się pierwsza samodzielna publikacja Becketta, poemat "Whoroscope". Beckett pomaga przy francuskim przekładzie "Finnegans Wake". W Dublinie podpisuje trzyletni kontrakt z Trinity College, natomiast w grudniu otrzymuje tytuł Master of Arts. Przed Bożym Narodzeniem przez Paryż jedzie do Kessel.
  • 1932 Z Kessel wysyła do Trinity swoją rezygnację. Wyjeżdża do Paryża, gdzie rozpoczyna współpracę z angielskojęzycznymi pismami paryskimi. Tutaj tłumaczy "Statek pijany" Rimbauda oraz pisze swą pierwszą powieść "Dream of Fair to Middling". Wydawcy dla tej książki szuka, bez powodzenia, w Londynie. Wraca do swojego rodzinnego domu.
  • 1933 W maju na gruźlicę umiera Peggy Sinclair, natomiast w czerwcu na atak serca umiera ojciec Becketta. Beckett zrzeka się udziału w rodzinnej firmie i otrzymuje niewielką roczną rentę. Wydawnictwo Chatto i Windus zgadza się opublikować zmodyfikowaną wersję "Dream". Samuel tymczasem pisze wiersze, coraz częściej choruje. Pod koniec roku na krótko odwiedza Londyn.
  • 1934-1935 Mieszka w Londynie, pisze recenzje dla lokalnej prasy. Rozpoczyna prace nad powieścią "Murphy". Zwiedza muzea i galerie, słucha wykładu Junga oraz studiuje psychiatrię i psychologię. Poddaje się terapii w klinice psychiatrycznej. Czyta Schopenhauera oraz Nietzschego. Wiosną 1934 roku w Londynie ukazuje się More Pricks than Kicks, natomiast wiersze w tomie Echo's Bones w Paryżu rok później. W grudniu 1935 roku wraca do Dublina.
  • 1936 Bez powodzenia szuka pracy. Ukończoną powieść Murphy rozsyła do wydawców. Odrzuciło ją czterdziestu dwóch wydawców. We wrześniu wyjeżdża w podróż po Niemczech. Dociera do Berlina.
  • 1937 Podczas podróży odwiedza Hamburg, Hanower, Magdeburg, Halle, Drezno oraz Norymbergę. Wielkanoc spędza w Monachium w tanim hotelu, gdzie chory i przygnębiony postanawia zakończyć podróż. W drodze powrotnej zatrzymuje się w Amsterdamie i Londynie. Ponownie bezskutecznie szuka pracy w Dublinie. Rozpoczyna pracę nad dramatem "Human Wishes", którego głównym bohaterem jest Samuel Johnson. Po wielu konfliktach, rozterkach z matką i samym sobą postanawia opuścić Irlandię. Przyjeżdża do Paryża, gdzie odnawia przyjaźń z Joyce'em.
  • 1938 W styczniu zostaje ugodzony nożem przez nieznanego człowieka. Podczas pobytu w szpitalu odwiedza go przyszła żona Suzanne Dumesnil. Na jesień wprowadza się do małego mieszkania przy rue des Favorites. W Londynie, za wstawiennictwem Herberta Reada, zostaje wydana powieść "Murphy", pozytywnie oceniona przez Joyce'a. Beckett postanawia przełożyć powieść na język francuski.
  • 1939-1941 Wybuch wojny zastaje Becketta w Irlandii. Postanawia natychmiast wrócić do Paryża. Udaje mu się skończyć tłumaczenie "Murphy'ego". Podczas słynnego exodusu, w czerwcu 1940 roku, opuszcza miasto i ucieka na południe, lecz już w październiku powraca do okupowanego Paryża i pracuje w konspiracji.
  • 1942-1944 Podczas obławy udaje mu się uciec do strefy nieokupowanej. W wiosce Roussillon, wraz z Suzanne, spędza dwa i pół roku. W tym czasie pisze ostatnią powieść po angielsku, "Watt".
  • 1945-1946 Wiosną odwiedza w Irlandii rodzinę. Po powrocie do Francji otrzymuje Złoty Krzyż Wojenny, pracuje jako tłumacz w szpitalu polowym Irlandzkiego Czerwonego Krzyża. Wraca do mieszkania w Paryżu i przystępuje tam do napisania swojej pierwszej powieści w języku francuskim: "Mercier et Camier" (Mercier i Camier). W języku francuskim pisze trzy nowele: "La Fin" (Koniec), "Le Calmant" (Narkotyk) i "L'Expulse" (Wygnany) oraz powieść "Premier Amour" (Pierwsza miłość). Swoje czterdzieste urodziny spędza z matką w Dublinie.
  • 1947 "Murphy" ukazuje się w języku francuskim, w nakładzie trzech tysięcy egzemplarzy. W ciągu całego roku sprzedano tylko sześć, a do roku 1951 łącznie dziewięćdziesiąt pięć. W tym roku pisze trzyaktową sztukę "Eleutheria", która jest zapowiedzią "Czekając na Godota", ale ze znacznie bogatszym światem scenicznym. Suzanne zostaje agentem Becketta. Pisze "Molloya", który jest pierwszą częścią trylogii francuskiej.
  • 1948 Publikuje swoje wiersze w "transition 1948". Podczas wakacji w Irlandii przepisuje na maszynie drugą część trylogii "Malone meurt" (Malone umiera). Udziela również lekcji języka angielskiego.
  • 1949 W styczniu kończy "Czekając na Godota", współpracuje z UNESCO.
  • 1950 W połowie czerwca jedzie do Irlandii, wezwany przez umierającą matkę. Przepisuje na maszynie "Nienazywalne" oraz próbuje tłumaczyć na angielski "Molloya" i "Malone umiera". W sierpniu umiera matka. Pisze "Teksty na nic". W listopadzie "Molloya" przyjmuje wydawnictwo Editions de Minuit.
  • 1951 "Molloy" ukazuje się w marcu. Powieść spotyka się z dobrymi recenzjami, które przyspieszają wydanie "Malone umiera" – ukazuje się pod koniec roku.
  • 1952 Radio francuskie przedstawia fragmenty "Czekając na Godota". W listopadzie Roger Blin podpisuje z Beckettem umowę na wystawienie Godota. Beckett uczestniczy we wszystkich próbach, i jednocześnie sztuka ukazuje się drukiem.
  • 1953 5 stycznia przełomowa data w karierze Becketta, jak również w historii nowoczesnego teatru – w teatrze Babylone odbywa się premiera "Czekając na Godota". Następna inscenizacja Godota w Paryżu ma miejsce w połowie września, później tournée po Francji, Szwajcarii, Włoszech i Niemczech. Ponieważ Beckett był nieobecny na styczniowej premierze, ogląda Godota w Berlinie, tłumaczy ją również na język angielski. Drukiem ukazują się "Watt" i "Nienazywalne".
  • 1954 W kwietniu jedzie do Irlandii, gdzie brat Frank umiera na raka płuc. Kończy tłumaczenie "Molloya" i zaczyna "Malone umiera". Latem ukazuje się w Nowym Jorku angielska wersja Godota. Beckett zaczyna pisać sztukę "Fin de parite" (Końcówka).
  • 1955 W języku angielskim ukazuję się "Molloy", we francuskim "Teksty na nic". W Londynie i Dublinie odbywa się premiera Godota. Beckett nadal pracuje nad "Końcówką".
  • 1956 Premiera "Czekając na Godota" w Nowym Jorku okazuje się sukcesem. Beckett kończy dwuaktową wersję "Końcówki". "Malone umiera" ukazuje się po angielsku. Beckett pracuje nad "Aktami bez słów" oraz bez powodzenia poszukuje wystawcy dla "Końcówki".
  • 1957 W BBC ma miejsce premiera "Którzy umierają", natomiast w marcu utwór ukazuje się po francusku. Na język angielski Beckett tłumaczy "Końcówkę". Polska premiera Godota w Teatrze Współczesnym w Warszawie.
  • 1958 Wakacje Beckett spędza w Jugosławii, odwiedza również Anglię i Szwajcarię. Zostają opublikowane angielskie przekłady "Końcówki" i "Nienazywalnego", ukazuje się również sztuka "Ostatnia taśma Krappa". Jej premiera odbywa się październiku w Londynie.
  • 1959 Pisze słuchowisko "Popioły" oraz pantomimę "Akt bez słów II". W języku francuskim ukazują się przekłady "Krappa" i "Popiołów". Angielska inscenizacja "Popiołów" została laureatką Grand Prix Italia.
  • 1960 Bierze udział w próbach do francuskiej premiery "Krappa", która ma miejsce w marcu. W sierpniu kończy utwór pisany prozą "Jak jest". Rozpoczyna pisanie sztuki "Radosne dni". Pod koniec roku, w grudniu, przeprowadza się z rue des Favorites na Montparnasse.
  • 1961-1962 Drukiem ukazują się "Wiersze po angielsku", "Radosne dni" i "Jak jest". W Bielefels odbywa się premiera opery według "Krappa". Wielki sukces odnoszą "Radosne dni", które mają swoją premierę w Schiller Theater w Berlinie. Beckett otrzymuje Międzynarodową Nagrodę Wydawców, pisze "Komedię" i "Cascando".
  • 1963 Tłumaczy "Komedię" na język francuski oraz bierze udział w próbach do światowej prapremiery tej sztuki w Ulm. Po francusku ukazują się "Radosne dni", które zostają wystawione jesienią. Odbywa się irlandzka premiera tej sztuki.
  • 1964 Okres intensywnej pracy w teatrze. W styczniu ma miejsce amerykańska premiera "Komedii", w lutym francuska inscenizacja "Końcówki", w marcu londyńska premiera "Komedii" – w próbach do tych przedstawień uczestniczy Beckett. W lipcu odbywa swą jedyną podróż do Ameryki, gdzie bierze udział w realizacji "Filmu", według własnego scenariusza. Na jesień BBC przedstawia "Cascando", natomiast w grudniu realizacja pierwszej pełnej wersji Godota w Royal Court. W języku angielskim ukazuje się "Jak jest"
  • 1965 Beckett pisze skecz dramatyczny po angielsku "Tam i z powrotem" (Come and Go), sztukę telewizyjną "Słuchaj, Joe" (Ech, Joe) oraz prozę francuską "Wyobraźnia martwa, wyobraźcie sobie" (Imagination morte, imaginez).
  • 1966 Pisze po francusku utwory prozą: "Dzyń" (Bing) oraz "Dosyć" (Assez). Zaczyna pisać "Wyludniacza" (Le depeupleur). Podejmuje pierwsze prace reżyserskie: "Słuchaj, Joe" dla telewizji niemieckiej i "Tam i z powrotem" we Francji.
  • 1967 Przez drobny wypadek wiosną choruje przez większą część roku. Udaje mu się jednak wydać po francusku zbiór w tomie "Tetes mortes" oraz wiersze "Peomes", natomiast po angielsku wydaje "Tam i z powrotem" oraz scenariusz "Filmu". Reżyseruje "Końcówkę" w Berlinie Zachodnim.
  • 1968 "Watt" ukazuje się we Francji, a w Anglii tom prozy "No's Knife". Beckett sprzeciwia się realizacji scenicznej wersji słuchowiska "Którzy upadają". Odbywa jedną z ostatnich podróży do Irlandii, gdzie umiera jego ciotka.
  • 1969 Choroba zmusza Becketta do wyjazdu na Maderę, natomiast jesienią do Tunezji, gdzie zastaje go wiadomość o otrzymaniu Nagrody Nobla. Nie uczestniczy w ceremonii, aby uniknąć reporterów ukrywa się gdzieś w Portugalii. Reżyseruje niemiecką wersję "Ostatniej taśmy Krappa" oraz publikuje "Bez" (Sans).
  • 1970 Wydawnictwo Editions de Minuit publikuje "Wyludniacza". Ukazują się również, napisane dwadzieścia lat wcześniej, "Mercier i Camier" oraz "Pierwsza miłość".
  • 1971 Po angielsku publikuje "Oddech" oraz "Wyludniacza". Reżyseruje "Radosne dni" w wersji niemieckiej w Schiller Theater.
  • 1972 Kilka tygodni spędza w Maroko. Pisze nową sztukę "Nie ja" (Not I), której amerykańska premiera okazuje się wielkim sukcesem.
  • 1973 W Londynie ma miejsce premiera "Nie ja". Sztuka ukazuje się w języku angielskim.
  • 1974 Dla aktora Patricka Magee pisze "Wówczas w tamtym czasie" (That Time). W grudniu rozpoczyna próby do własnej inscenizacji Godota w teatrze Schillera.
  • 1975 Dla aktorki Billie Whitelaw pisze "Kroki" (Footfalls). W marcu odbywa się berlińska premiera "Czekając na Godota", z wieloma zmianami w stosunku do wersji oryginalnej.
  • 1976 Dla telewizji pisze: "Trio duchów" (Ghost Trio) oraz "...tylko chmury..." (...but the clouds...). Reżyseruje w Berlinie w wersji niemieckiej "Wówczas" oraz "Kroki". W maju w Londynie odbywa się festiwal sztuk Becketta z okazji jego siedemdziesiątych urodzin. Ukazuje się pierwszy numer "Journal of Beckett Studies". Wydaje tom prozy "Pour finir encore".
  • 1977 W telewizji BBC odbywają się pierwsze inscenizacje "Trio duchów" oraz "...tylko chmury...". Beckett publikuje "Ends and Odds" – zbiór krótkich sztuk i skeczów dla telewizji i radia oraz "Collected Poems in English" – tom, który zawiera wiersze od "Whoroscope" do roku 1974. Reżyseruje "Ostatnią taśmę Krappa" w Berlinie. Ukończył cykl miniatur poetyckich "Mirliton-nades".
  • 1980 Ukazuje się, napisany po angielsku, a następnie przetłumaczony na francuski, najdłuższy w okresie kilkunastu lat utwór prozą "Towarzystwo". Trwają przygotowania do obchodów siedemdziesiątych piątych urodzin Becketta. Beckett nie chce w nich uczestniczyć. Pracuje nad kilkoma krótkimi utworami.
  • 2006 Rok twórczości Becketta

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Samuel Beckett": Jan Błoński i Marek Kedzierski, Warszawa: Czytelnik, 1982.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]