Sully Prudhomme

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sully Prudhomme
Sully Prudhomme
Imiona i nazwisko René François Armand Prudhomme
Data i miejsce urodzenia 16 marca 1839
Francja Paryż
Data i miejsce śmierci 6 września 1907
Francja Châtenay-Malabry
Gatunki poezja, esej
Odznaczenia
Nagroda Nobla w dziedzinie literatury
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Sully Prudhomme w Wikiźródłach
Wikicytaty Sully Prudhomme w Wikicytatach

René François Armand (Sully) Prudhomme (ur. 16 marca 1839 w Paryżu, zm. 6 września 1907 w Châtenay-Malabry) – francuski poeta, początkowo przedstawiciel parnasizmu; twórca poematów filozoficznych. Pierwszy w historii laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1901). W uzasadnieniu Komitetu Noblowskiego podano, że otrzymał ją za „wybitne osiągnięcia literackie, a zwłaszcza za idealizm, doskonałość artystyczną oraz niezwykłe połączenie duchowości i intelektu”[1].

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

René Armand François Prudhomme, znany jako Sully Prudhomme (dawna pisownia pseudonimu Sully-Prudhomme), urodził się w niezamożnej rodzinie mieszczańskiej. Jego ojciec, urzędnik w firmie handlowej, ze względów finansowych długo zwlekał z poślubieniem Clotilde Caillat, dziewczyny z Lyonu, skromnej i głęboko wierzącej. Pobrali się po dziesięcioletnim narzeczeństwie w roku 1835. Ojciec rodziny umarł, gdy René miał zaledwie dwa lata. Clotilde, praktycznie bez środków do życia, zamieszkała wraz z synem w domu brata i siostry. We troje dołożyli starań, by trudna sytuacja rodzinna nie zaciążyła na wychowaniu i edukacji chłopca.

Tablica pamiątkowa na domu, w którym urodził się Sully Prudhomme

René podjął naukę w prestiżowym liceum Bonapartego (dzisiaj Condorcet). W tym okresie interesował się głównie matematyką oraz filologią klasyczną. Po podwójnym egzaminie maturalnym z nauk przyrodniczych i z literatury podjął pracę biuralisty w burgundzkim Le Creusot, w zakładach metalurgicznych Schneiderów. Zamierzał zostać inżynierem, ale ze studiów na Politechnice musiał zrezygnować ze względu na przewlekłą chorobę oczu. W tym czasie przeżył olśnienie obrzędowością katolicyzmu i chciał nawet wstąpić do zakonu dominikanów[2]. Wkrótce jednak zafascynował się filozofią, a zwłaszcza koncepcjami Immanuela Kanta. Nowej pasji będzie wierny przez całe życie.

Żeby zarobić na utrzymanie, zatrudnił się w kancelarii notarialnej, a następnie rozpoczął studia na paryskim wydziale prawa. Tam właśnie nawiązał kontakt z grupą młodych humanistów zrzeszonych w Klubie Dyskusyjnym La Bruyère’a (Conférence La Bruyère). Szczegółowy regulamin klubu w punkcie pierwszym głosił, że w czasie spotkań należy „zgłębiać i rozważać najrozmaitsze zagadnienia związane z literaturą, historią, sztuką i filozofią”[3]. Podczas takich spotkań Prudhomme po raz pierwszy miał okazję przedstawić publicznie swoje poetyckie juwenilia oraz tłumaczenia elegii Tibullusa. W środowisku studenckim gwałtowne dyskusje budziło wtedy polskie powstanie styczniowe, które młody poeta uczcił dwoma patetycznymi wierszami. Pierwszy, Le Gué (Przejście brodu), opiewał straceńczą odwagę starego dowódcy kosynierów, drugi, Choeur polonais (Polski chór), wzywał do narodowowyzwoleńczej walki nawet za cenę śmierci[4]. O nieszczęśliwej miłości z czasów młodzieńczych, najprawdopodobniej do kuzynki, Prudhomme wspominał zawsze w sposób niezwykle dyskretny. Wiadomo tylko, że po uczuciowym rozczarowaniu postanowił do końca życia zostać kawalerem i nigdy nie zmienił zdania[5].

Parnasizm[edytuj | edytuj kod]

Prudhomme zadebiutował w roku 1865 tomikiem Stances et Poèmes. Wtedy też po raz pierwszy podpisał się jako Sully, by złożyć hołd przedwcześnie zmarłemu ojcu, którego w ten sposób nazywano. Wiersze spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem. Życzliwą recenzję napisał Sainte-Beuve, najbardziej wpływowy krytyk tego okresu, podkreślając wyraźne zerwanie z manierą romantyczną. Szczególnym powodzeniem cieszył się utwór Stłuczony wazon (Le vase brisé), który recytowano na wszystkich wieczorkach poetyckich. Stał się tak modny, że z czasem sam autor zaczął mówić o nim z wyraźnym zniecierpliwieniem[6]. Ten efektowny wiersz, porównujący skrzywdzone serce do wazonu zniszczonego uderzeniem wachlarza, jest zresztą jedynym utworem Sully’ego Prudhomme’a, który nie popadł w zapomnienie i bywa cytowany we współczesnych antologiach.

Poetę od początku utożsamiano z ruchem parnasistów, na którego czele stał Leconte de Lisle. Założenia teoretyczne tego ugrupowania (między innymi koncepcja sztuki dla sztuki, kult czystego piękna, wstrzemięźliwość emocji, obiektywizm opisu i maestria formalna)[7] tylko częściowo pasują do tekstów Sully’ego Prudhomme’a. Rzeczywiście, bliskie są mu wzorce klasyczne, dba również – z różnym powodzeniem – o elegancję rymów i wersyfikacji. Niemniej, dobitnie zaznaczona, czasami wręcz sentymentalna uczuciowość jego stylu kłóci się z przykazaniem niewzruszoności i racjonalnego dystansu. Mimo to w pierwszej części antologii Le Parnasse contemporain (Parnas współczesny), wydanej w roku 1866 w osiemnastu zeszytach, wiersze Sully’ego Prudhomme’a znalazły się obok utworów Leconte’a de Lisle, Théophile’a Gautiera, Charles’a Baudelaire’a, Auguste’a de Villiers de L’Isle-Adam, Paula Verlaine’a i Stéphane’a Mallarmégo. Sam poeta wyraźnie podkreślał, że jest mu bliski Leconte de Lisle, ale nie teorie jego ruchu i wolał, by nie nazywano go parnasistą[8]. Nie ukrywał natomiast atencji, jaką darzył elegancką i przepojoną zmysłowością twórczość Alfreda de Musseta[9].

W roku 1866 wraz z przyjacielem, poetą Georges’em Lafenestre’em, wyruszył do Włoch. Zwiedził między innymi Rzym, Turyn i Parmę, poznając arcydzieła sztuki starożytnej i renesansowej. Owocem tej wyprawy był poetycki dziennik z podróży Croquis italiens.

Ewolucja poetycka[edytuj | edytuj kod]

W kolejnych wierszach, zwłaszcza z tomu Les Solitudes (1869), nadal dochodzi do głosu nieskrępowany liryzm i melancholijne usposobienie poety, opisującego różne oblicza samotności, ulotne nastroje i nieodwzajemnione uczucia. Ale też w jego dziełach coraz częściej pojawiają się dywagacje filozoficzne i refleksje ontologiczne.

Dowodem nieustającego podziwu dla kultury antyku jest publikacja wysoko ocenionego, wierszowanego przekładu pierwszej księgi O naturze rzeczy Lukrecjusza, który Sully Prudhomme poprzedził wyczerpującym wstępem (1869)[10]. Na ewolucję zainteresowań poety wpłynęły też najprawdopodobniej narastające problemy zdrowotne i wstrząs psychiczny, który przeżył na początku 1870 roku, kiedy w ciągu miesiąca zmarła mu matka oraz ciotka i wuj, u których się wychowywał.

Kolejnym bolesnym doznaniem, a zarazem źródłem inspiracji, był wybuch wojny francusko-pruskiej (1870), w której uczestniczył po ochotniczym wstąpieniu do 13. batalionu gwardii ruchomej[11]. Fatalne warunki podczas oblężenia Paryża nadwerężyły i tak już wątłe siły poety, co skończyło się rozległym wylewem i niemal całkowitym paraliżem nóg.[5] Rzeczywistości wojennej poświęcił patriotyczne Impressions de la guerre (1872) i niektóre wiersze z tomu Le Prisme (1886). Les Destins (1872) z kolei to zapowiedź późniejszych poetyckich rozważań filozoficznych. Sully Prudhomme ukazał w tym liczącym 600 wersów poemacie manichejski pojedynek geniusza dobra z geniuszem zła podsumowany stwierdzeniem: „Nic nie jest dobre ani złe. Wszystko jest racjonalne”[12]. Wyraźnie podkreśla, że dobro i zło nie mogą istnieć osobno, gdyż wzajemnie się warunkują, a zniknięcie jednego pociągnie za sobą unicestwienie drugiego. Poemat w założeniu miał się cechować nieodpartą logiką i absolutnym obiektywizmem, ale krytycy uznali, że zastosowana antropomorfizacja okazała się dość naiwna, a całość przekształciła się w suchy dyskurs[13].

Rękopis wiersza Science et Poésie

Osobiste wyznania, nuta prywatności i liryczny zapis stanów ducha pojawiają się po raz ostatni w zbiorze Les Vaines Tendresses (1875). Wyjątkowo w twórczości tego poety zwątpienie przechodzi niekiedy w rozpacz graniczącą z nihilizmem, a całość utrzymana jest w tonie przytłaczającego, schopenhauerowskiego pesymizmu.

Twórczość filozoficzna[edytuj | edytuj kod]

Sully Prudhomme w swoim dzienniku zanotował: „Jestem poetą? A może filozofem? Dziękuję Bogu, że oszczędził mi kalectwa, czyniąc mnie tylko jednym albo tylko drugim. Dzięki filozofii mogę zagłębiać się w bezdenne otchłanie, dzięki poezji w otchłaniach odczuwam zgrozę nieskończoności i zachwyt nad żywą naturą”[8]. Jego zainteresowania dotyczą także postępu naukowego oraz najnowszych odkryć w zakresie fizyki i nauk przyrodniczych. W poemacie Le Zénith (1876) składa hołd odwadze trzech baloniarzy, którzy 15 kwietnia 1875 roku, na wysokości przeszło ośmiu tysięcy metrów, zamierzali prowadzić obserwację chmur. Lot skończył się tragicznie: kiedy balon wrócił na ziemię, dwóch śmiałków już nie żyło[14]. Dla Sully’ego Prudhomme’a to wydarzenie stało się pretekstem do rozważań nad niepowstrzymanym rozwojem cywilizacji, a wnioski płynące z utworu nawiązują do pozytywistycznych koncepcji Auguste’a Comte’a[15].

Summą rozważań filozoficznych miały być obszerne poematy dydaktyczne: La Justice (1878) o problematyce moralnej i społecznej oraz Le Bonheur (1888) o poszukiwaniu miłości, wiedzy i spełnienia. Oba uznano za rozwlekłe, przeładowane peryfrazami i dość powierzchowne.[16][17] La Justice to poemat w dziesięciu pieśniach z prologiem i epilogiem. Jego bohater zastanawia się, czy ostateczną wyrocznią w kwestiach sprawiedliwości może być ludzkie serce i dochodzi do wniosku, że „sprawiedliwość jest miłością wiedzioną przez oświecenie”[18]. Le Bonheur to z kolei opowieść o kochankach, którzy spotykają się w zaświatach i na skrzydlatym smoku przemierzają krainy piękna i rozkoszy. Ta podróż staje się pretekstem do zaprezentowania rozmaitych koncepcji dotyczących „przyczyny i sensu świata”, od Platona i Sokratesa, przez Bacona i Kartezjusza, aż po Woltera i Hegla.

Po tych dokonaniach Sully Prudhomme całkowicie zaniechał pisania poezji, poświęcając się wyłącznie analizie szczegółowych zagadnień związanych z filozofią, socjologią i estetyką. W licznych artykułach i esejach zajął się między innymi środkami ekspresji w sztukach pięknych, zasadami wersyfikacji, psychologią wolnej woli, arystotelesowską koncepcją przyczyny celowej i domniemanymi początkami życia na ziemi. Był również jednym z pierwszych obrońców Alfreda Dreyfusa. Cykl artykułów o Pascalu, zwieńczył w roku 1905 traktatem „La Vraie Religion selon Pascal”. Tym filozofem był zafascynowany całe życie. Już w roku 1862 zanotował: „Podziwiam cię, Pascalu, jesteś mój! Przenikam cię, jakbym myślał twoimi myślami. Ten twój wielkoduszny smutek, głęboki jak noc pełna odległych rozbłysków! Bądź moim mistrzem! Przygarnij mnie!”[19]

Zaszczyty i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Sully Prudhomme został wybrany do Akademii Francuskiej w roku 1881, a w roku 1895 przyznano mu Legię Honorową w klasie Wielkiego Oficera. Uchodził powszechnie za jednego z oficjalnych poetów III Republiki. 10 grudnia 1901 roku podano, że został pierwszym w historii laureatem literackiej Nagrody Nobla. Decyzja Komitetu Noblowskiego wzbudziła ogólną konsternację i wywołała wiele krytycznych opinii, gdyż spodziewano się raczej, że ten zaszczyt spotka Lwa Tołstoja. Grono oburzonych pisarzy i krytyków szwedzkich (wśród nich Selma Lagerlöf i August Strindberg) wystosowało do rosyjskiego twórcy list otwarty z przeprosinami, kategorycznie odcinając się od decyzji Komitetu. Schorowany poeta nie mógł przyjąć nagrody osobiście. W jego imieniu odebrał ją ambasador Francji w Szwecji[16]. Sully Prudhomme większość otrzymanej kwoty przeznaczył na ufundowanie nagrody dla początkujących poetów przyznawanej corocznie przez Towarzystwo Literatów (La Société des Gens de Lettres). W roku 1902 wraz z José-Marią de Heredia i Léonem Dierxem założył Towarzystwo Poetów Francuskich (La Société des Poètes Français). Dzieła zebrane pisarza opublikowano w pięciu tomach w latach 1900-1901.

Grób na Père-Lachaise

Zmierzch[edytuj | edytuj kod]

Ostatnie lata życia Sully Prudhomme spędził w swojej willi w Châtenay-Malabry walcząc z postępującym niedowładem i tłumiąc morfiną coraz silniejsze ataki bólu[20]. Zmarł 6 września 1907 roku. Został pochowany na paryskim cmentarzu Père-Lachaise. Wkrótce po śmierci poety opublikowano Épaves, wybór jego najlepszych wierszy, oraz prowadzony w latach 1862-1869 Journal intime. Sława Sully’ego Prudhomme’a przeminęła bardzo szybko. Już symboliści uważali go za poetę nieudolnego[12]. We współczesnych kompendiach literackich bywa często zaledwie wzmiankowany[21], a niektórzy antologiści opatrują jego twórczość ironicznymi komentarzami[22].

Pieśni[edytuj | edytuj kod]

Melodyjna poezja Sully’ego Prudhomme’a, zwłaszcza z wczesnego okresu twórczości, stała się inspiracją dla wielu kompozytorów. Do jego wierszy muzykę napisali między innymi Gabriel Fauré (Au bord de l’eau op. 8 nr 1, Ici-bas op. 8 nr 3, Les berceaux op. 23 nr 1); Ottorino Respighi (Soupir op. 89 nr 6); Charles Gounod (Prière); Henri Duparc (Le galop, Soupir); Paul-Joseph-Guillaume Hillemacher (Ici-bas, Soupir); Reynaldo Hahn (Sur l’eau); Charles Koechlin (Déclin d’amour op. 13 nr 1); Jenő Hubay (Öt dal op. 17 nr 2-5).

Główne dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Stances et Poèmes, 1865 [Stance i poematy]
  • Les Croquis italiens, 1866 [Szkice włoskie]
  • Les Solitudes, 1869 [Samotności]
  • Les Destins, 1872 [Przeznaczenia]
  • Impressions de la guerre, 1872 [Impresje wojenne]
  • Les Vaines Tendresses, 1875 [Daremne czułości]
  • Le Zénith, 1876 [Zenit]
  • La Justice, 1878 [Sprawiedliwość]
  • Le Bonheur, 1888 [Szczęście]
  • Sur l’origine de la vie terrestre, 1893 [O pochodzeniu życia na Ziemi]
  • La Vraie Religion selon Pascal, 1905 [Prawdziwa religia według Pascala]
  • Épaves, 1908 [Szczątki]

W Polsce nie ukazał się osobny zbiór jego wierszy. Najpopularniejsze utwory ze Stłuczonym wazonem na czele zebrano w trzecim tomie Antologii poezji francuskiej pod redakcją Jerzego Lisowskiego (Czytelnik 2000).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Literacka Nagroda Nobla.
  2. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930, s. 11.
  3. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930, s. 25.
  4. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930 str. 50.
  5. 5,0 5,1 Górny Grzegorz, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 7.
  6. Estève Edmond, Sully Prudhomme, poète sentimental et poète philosophe, Boivin&Cie, Paris 1925, s. 35.
  7. Gazda Grzegorz, Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2009, s. 675.
  8. 8,0 8,1 Moreau Pierre, Sully Prudhomme, [w:] Grente Georges, Dictionnaire des lettres françaises XIX siècle, Librairie Arthème Fayard, Paris 1972, s. 277.
  9. Estève Edmond, Sully Prudhomme, poète sentimental et poète philosophe, Boivin&Cie, Paris 1925, s. 51.
  10. Beaumarchais de Jean-Pierre, Couty Daniel, Rey Alain, Dictionnaire des écrivains de la langue française, Larousse, Paris 2001, s. 1840.
  11. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930, s. 116.
  12. 12,0 12,1 Moreau Pierre, Sully Prudhomme, [w:] Grente Georges, Dictionnaire des lettres françaises XIX siècle, Librairie Arthème Fayard, Paris 1972, s. 278.
  13. Estève Edmond, Sully Prudhomme, poète sentimental et poète philosophe, Boivin&Cie, Paris 1925, s. 156.
  14. Lanson Gustave, Tuffrau Paul, Historia literatury francuskiej w zarysie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971, s. 549.
  15. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930, s. 163.
  16. 16,0 16,1 Górny Grzegorz, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 8
  17. Moreau Pierre, Sully Prudhomme, [w:] Grente Georges, Dictionnaire des lettres françaises XIX siècle, Librairie Arthème Fayard, Paris, 1972, s. 278.
  18. Estève Edmond, Sully Prudhomme, poète sentimental et poète philosophe, Boivin&Cie, Paris 1925, s. 174.
  19. Estève Edmond, Sully Prudhomme, poète sentimental et poète philosophe, Boivin&Cie, Paris 1925, s. 59.
  20. Flottes Pierre, Sully-Prudhomme et sa pensée, Librairie Académique, Paris 1930, s. 244.
  21. Adam Antoine, Lerminier Georges, Morot-Sir Édouard, Literatura francuska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 276.
  22. Lisowski Jerzy, Antologia poezji francuskiej, Czytelnik, Warszawa 2000, tom 3, s. 519.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]