Tadeusz Konwicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tadeusz Konwicki
Tadeusz Konwicki Kancelaria Senatu 01.jpg
Tadeusz Konwicki (2008)
Data i miejsce urodzenia 22 czerwca 1926
Nowa Wilejka
Data i miejsce śmierci 7 stycznia 2015
Warszawa
Dziedzina sztuki literatura piękna
film
Ważne dzieła Sennik współczesny
Kompleks polski
Mała Apokalipsa

Jak daleko stąd, jak blisko
Dolina Issy
Lawa

Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis"

Tadeusz Konwicki (ur. 22 czerwca 1926 w Nowej Wilejce, zm. 7 stycznia 2015 w Warszawie[1]) – polski prozaik, scenarzysta i reżyser. Wielokrotnie wyróżniany najwyższymi nagrodami branżowymi[2] i państwowymi. Pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką (m.in.: Sennik współczesny, Kompleks polski, Mała apokalipsa) i filmową - był reżyserem (m. in. Ostatni dzień lata, Salto, Dolina Issy czy Lawa) i scenarzystą (m.in.: Matka Joanna od Aniołów, Faraon) wielu nagradzanych filmów.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Syn Michała Konwickiego i Jadwigi z domu Kieżun. W młodości mieszkał w Kolonii Wileńskiej.

Uczył się w Gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie (1938–1939; w 1941 edukacja w gimnazjum została przez okupanta zlikwidowana). Po wybuchu II wojny światowej pracował m.in. jako robotnik kolejowy i pomocnik elektryka w szpitalu w Nowej Wilejce. W 1944 zdał konspiracyjną maturę, uczęszczając wcześniej na tajne komplety.

W latach 1944–1945 był żołnierzem podziemia niepodległościowego, jako członek VIII Oszmiańskiej Brygady Armii Krajowej brał udział w akcji „Burza”, później walczył w partyzantce antyradzieckiej w lasach podwileńskich[3].

Po rozwiązaniu oddziału przedostał się przez nowe granice Polski i najpierw przebywał krótko w Gliwicach, gdzie pracował jako urzędnik niskiego szczebla, a następnie studiował filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim, później na Uniwersytecie Warszawskim; studiów ostatecznie nie ukończył, na ostatnim roku rezygnując z egzaminów magisterskich z zakresu literatury, mimo że zdał już egzaminy z dziedziny językoznawstwa.

Lata tuż po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1946 jako reportażysta i rysownik, ilustrowanym przez siebie tekstem pt. „Szkice z Wybrzeża” („Od A do Z” nr 8/1946, dodatek literacki do „Dziennika Polskiego”). Od 1946 pracował w tygodniku „Odrodzenie” w Krakowie jako korektor, a później jako redaktor techniczny (przy czym cała redakcja tego tygodnika składała się z czterech osób: Karola Kuryluka, Janiny Preger, Marii Stulgińskiej i Tadeusza Konwickiego); publikował tam jednocześnie liczne recenzje literackie i filmowe, a także rysunki. W tym czasie ogłaszał też w innych pismach, m.in. w „Nurcie”, „Po prostu”, „Świecie Młodych”, „Wsi” – opowiadania o tematyce wojennej (np. „Kapral Koziołek i ja”, „Zimowy zmierzch”, „Wielkie manewry”), oraz ukazujące kondycję jego pokolenia tuż po wojnie (np. „Ogródek z nasturcją”). Wybór m.in. tych wczesnych tekstów Konwickiego przedrukowany został po latach w tomie „Wiatr i pył”.

Od wiosny 1947, kiedy redakcja „Odrodzenia” przeniosła się do stolicy, mieszkał w Warszawie. W 1949 ożenił się z Danutą (1930–1999), córką Alfreda Lenicy i siostrą Jana Lenicy, artystką plastykiem, ilustratorką książek dla dzieci.

Związki z komunizmem[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie lat 40. i 50. stał się jednym z głównych literatów i publicystów socrealistycznych – tzw. pryszczatym. Debiutancka powieść Konwickiego - „Rojsty” - w której nawiązywał do doświadczeń partyzanckich, przedstawiając zderzenie patriotycznego idealizmu z rzeczywistością wojny, została w 1948 roku zatrzymana przez cenzurę i ukazała się dopiero w 1956 roku[4]. Pierwszym opublikowanym dziełem Konwickiego stało się więc socrealistyczne opowiadanie „Przy budowie” (1950), opisujące doświadczenia autora w brygadzie kopaczy w Nowej Hucie, gdzie spędził pięć miesięcy 1949 roku.

W 1948 ukończył kurs pisania scenariuszy filmowych, zorganizowany dla młodych pisarzy przez Bolesława Lewickiego przy powstającej wówczas Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi.

W pierwszej połowie lat 50. zaczął odchodzić od dotychczasowego nurtu, co widać m.in. w jego działalności w „Nowej Kulturze”, tak redakcyjnej (spowodował publikację głośnego „Pamiętnika uczennicy”, „NK” nr 48/1953 i artykułu W. Arciszewskiego „Coś niecoś o Trylobitach”, „NK” nr 44/1954), jak i publicystycznej (w cyklu felietonów sportowych „Z miejsc stojących” podejmował wielokrotnie problematykę wolności słowa).

W 1953 roku Konwicki został formalnie przyjęty do PZPR. Kandydatem został wcześniej, w 1951 roku, po tragicznej śmierci Tadeusza Borowskiego, który popełnił samobóstwo.[5], w tym czasie pracował nad „Władzą”, polityczną powieścią o trudnościach z wdrażaniem nowego ustroju na prowincji. Potem ukazały się „Godzina smutku” oraz „Z oblężonego miasta”. O flircie z komunizmem Konwicki powie po latach w wywiadzie przeprowadzanym przez Stanisława Beresia: „Nie tylko nic nie zyskałem, ale i straciłem. Mogę na to przytoczyć dowód: pięć moich nieudanych, wadliwych, ułomnych i chorych książek to właśnie straty spowodowane moim lekkomyślnym przyłączeniem się do marksizmu”.

Od lat 60. narastać zaczął jego konflikt z władzami komunistycznymi. Wielokrotnie podpisywał listy protestacyjne o charakterze humanitarnym. W 1963 roku ukazał się „Sennik współczesny”, jedna z najważniejszych książek polskiej literatury powojennej, szkatułkowa opowieść o przeżyciach pokolenia dojrzewającego w czasie wojny i próbującego się znaleźć w czasach powojennych. Rok później ukazało się „Wniebowstąpienie” - rozchwytywana przez czytelników powieść, uznana przez władze za „wypadek przy pracy” cenzorów. To także panorama losów pokolenia, które wchodziło w życie po wojnie, podobnie kolejna książka „Nic albo nic”.

W 1966 został usunięty z PZPR za współudział w liście protestacyjnym do władz w związku z usunięciem z PZPR prof. Leszka Kołakowskiego.

Lata późniejsze[edytuj | edytuj kod]

Grób Tadeusza Konwickiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Po 1976 roku publikował w wydawnictwach II obiegu i londyńskich.

„Kalendarz i klepsydra” (1976), napisany w formie para-dziennika, jest zbiorem obserwacji, anegdot, wspomnień, relacji z podróży, portretów przyjaciół m.in. Słonimskiego, Dygata, Holoubka, Łapickiego oraz sławnego kota Iwana. Wyszedł nakładem wydawnictwa „Czytelnik”, ale „Kompleks polski" (1977) już trafił do drugiego obiegu, podobnie jak „Mała apokalipsa” (1979), najsłynniejsza powieść Konwickiego - obraz gospodarczego, politycznego i obyczajowego rozkładu PRL-u końca dekady Gierkowskiej, ale także rozrachunek z PRL-owską opozycją.

W lutym 1978 roku został członkiem Towarzystwa Kursów Naukowych.

Tadeusz Konwicki mieszkał w śródmieściu Warszawy, na tyłach Nowego Światu. Z okien jego mieszkania widać w całości pobliski Pałac Kultury i Nauki. W porze obiadowej, pisarza można było spotkać w kawiarni mieszczącej się w podziemiach wydawnictwa „Czytelnik” (ul. Wiejska). Do jego bliskich przyjaciół należeli m.in. Wilhelm Mach, Leopold Tyrmand, Stanisław Dygat, Irena Szymańska, Gustaw Holoubek, Andrzej Łapicki, Janusz Morgenstern.

Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Konwicki i Gustaw Holoubek, 2005

Oniryczny świat swoich dojrzałych utworów (zarówno książek jak i filmów) budował Konwicki na wspomnieniach dotyczących przedwojennego dzieciństwa spędzonego na Wileńszczyźnie (Kolonia Wileńska), wojennych przeżyć, których nie sposób wymazać z pamięci oraz na fundamentach współczesnej polskiej rzeczywistości (większość dzieł rozgrywa się w Warszawie, w której mieszkał Konwicki, w scenerii autentycznych miejsc, często np. przywoływany jest, czy to jako omen, nemesis czy jak wyrzut sumienia, symbol stolicy − Pałac Kultury).

W swoich dziełach opisywał doświadczenia uniwersalne, znamienne dla jego twórczości są motywy inicjacji, poszukiwania, ekspiacji, czy ważnego wyboru życiowego. Konwicki zajmuje się, w sposób ironiczny i przewrotny, kwestiami egzystencjalnymi. Pytania o sens życia, sens pamiętania, o kondycję człowieka czy przyszłość ludzkości nieustannie towarzyszą jego bohaterom. Konwicki ma zdolność tonowania największego patosu za pomocą sceptycyzmu oraz ironii i na odwrót − leczenia cynizmu, bądź zgorzkniałego pesymizmu, romantycznym porywem. Konwicki posługuje się różnymi nastrojami, wątkami oraz konwencjami. Zwierzoczłekoupiór ma konwencję książki dla dzieci, Nic albo nickryminału z dreszczykiem, a Kronika wypadków miłosnychromansidła.

Obok dorobku powieściowego ma też Konwicki na koncie kilka książek pamiętnikowo-filozoficznych (które sam nazywał łże-dziennikami). Publikował też wywiady-rzeki: w 1986 r. ukazało się Stanisława Beresia Pół wieku czyśćca, w 2001 r. Pamiętam, że było gorąco.

Dorobek literacki[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Twórczość Tadeusza Konwickiego.
  • Przy budowiepowieść produkcyjna; Czytelnik 1950 (również jako część książki: Tadeusz Konwicki, Wiktor Woroszylski, Witold Zalewski, Budujemy, Czytelnik 1951)
  • Nad Wisłą i Pilicą – reportaż; wespół z Tadeuszem Papierem, Książka i Wiedza 1953
  • Godzina smutku – opowiadanie; Czytelnik 1954
  • Klucz – opowiadanie; jako część tomu pt.: Dzień dzisiejszy [antologia], Czytelnik 1954; wydanie osobne: Nasza Księgarnia 1954
  • Władza – powieść; t. I/II Czytelnik 1954−1955
  • Żelazna kurtyna – scenariusz filmowy, opracowany na podstawie noweli Tadeusza Konwickiego i Wiktora Woroszylskiego; wespół z K. Sumerskim; WAiF 1954
  • Rojsty – powieść; Czytelnik 1956
  • Z oblężonego miasta – powieść; Iskry 1956 (powst. 1954)
  • Dziura w niebie – powieść; Iskry 1959
  • Sennik współczesny – powieść; Iskry 1963
  • Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe − zawiera: Zimowy zmierzch, Ostatni dzień lata, Zaduszki, Salto, Matura, ponadto w wydaniach z 1973 i 1993 − Jak daleko stąd, jak blisko
  • Wniebowstąpienie – powieść; Iskry 1967
  • Trochę apogeum. Opowieść filmowa; powst. w 1967, druk w „Literatura” nr 2−6/1972, niedokończony z powodu ingerencji cenzury, przedr. całości w tomie Wiatr i pył
  • Zwierzoczłekoupiór – powieść; Czytelnik 1969
  • Nic albo nic – powieść; Czytelnik 1971
  • Kronika wypadków miłosnych – Czytelnik 1974
  • Dlaczego kot jest kotem – opowiadanie dla dzieci; ilustracje: Danuta Konwicka; Krajowa Agencja Wydawnicza 1976
  • Kalendarz i klepsydrasylwa; Czytelnik 1976
  • Kompleks polski – powieść; NOWA 1977 (II obieg, jako nr 3 pisma „Zapis”); adaptacja telewizyjna Jerzego Markuszewskiego 1995)
  • Mała Apokalipsa – powieść; NOWA 1979 (II obieg, jako nr 10 pisma „Zapis”); adaptacja filmowa: La petite apocalypse, reż. Constantin Costa-Gavras, Paryż 1993)
  • Wschody i zachody księżycasylwa; Krąg (II obieg) 1982
  • Rzeka podziemna – powieść; Krąg (II obieg) 1984, wydanie następne jako Rzeka podziemna, podziemne ptaki, Aneks, Londyn 1985
  • Pół wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Konwickim – wywiad-rzeka Stanisława Beresia (ps. Stanisław Nowicki), Aneks 1986
  • Nowy Świat i okolicesylwa, z rysunkami autora; Czytelnik 1986
  • Bohiń – powieść; Czytelnik 1987
  • Zorze wieczornesylwa; Alfa 1991; opowiadanie Kilka dni wojny, o której nie wiadomo, czy była – opublikowane osobno (bez wiedzy autora) w serii: Współczesne opowiadania polskie; Wyd. UMCS 2001
  • Czytadło – powieść; Nowa 1992
  • Pamflet na siebiesylwa, Nowa 1995
  • Pamiętam, że było gorąco – rozmowy przeprowadzone przez Katarzynę Bielas i Jacka Szczerbę, Znak 2001
  • Wiatr i pył − wybór tekstów rozproszonych, wybrali i do druku przygotowali Tadeusz Lubelski i Przemysław Kaniecki, Czytelnik 2008
  • W pośpiechu, rozmowy przeprowadził Przemysław Kaniecki, Czarne 2011[6]

Kino[edytuj | edytuj kod]

Reżyser i scenarzysta[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmy w reżyserii Tadeusza Konwickiego.

Konwicki był twórcą filmów autorskich (Ostatni dzień lata 1958, Zaduszki 1961, Salto 1965, Jak daleko stąd, jak blisko 1972). Dokonywał także adaptacji, reżyserując: Dolinę Issy (według powieści Czesława Miłosza) oraz Lawę (według Dziadów Adama Mickiewicza). Był kierownikiem literackim Zespołu Filmowego "Kadr" (1956-1968). Pełnił funkcje kierownika literackiego zespołów filmowych w „Kraju” (1970–1972), „Pryzmacie” (1972–1977) i „Perspektywach” (1989–1991).

"Ostatni dzień lata", który był debiutem filmowym Konwickiego, jak pisało "Kino", "wprowadzał naszą kinematografię od razu w samo centrum europejskich poszukiwań", otrzymał też w 1958 Grand Prix w Wenecji . Jego film był porównywany z arcydziełami francuskiej nowej fali. Ale "Ostatni dzień lata", tak naprawdę wyprzedził filmy Jean-Luca Godarda, czy Françoisa Truffauta, bo wszedł na ekrany, kiedy francuscy reżyserzy dopiero formułowali zasady nowofalowego przełomu.

Wszystkie filmy Konwickiego zawierają typowe dla jego twórczości prozatorskiej motywy: ucieczki, poszukiwania, wspomnień dzieciństwa i minionej wojny oraz rys teraźniejszości, w której nie może odnaleźć się bohater. Nękany wspomnieniami i dojmującym poczuciem przerażającej rzeczywistości współczesnej, ucieka on przed ludźmi – żywymi i umarłymi – a uciekając szuka tego, co utracił: prawdy, miłości, domu. Kluczy drogą, która jak sinusoida prowadzi go od wielkości do małości i z powrotem, od świętości do przyziemności i na odwrót, dwa kroki w przód i salto w tył.

Jako scenarzysta wielokrotnie i z sukcesem adaptował dla innych reżyserów utwory literackie. Tak było m.in. z "Faraonem", "Matką Joanną od Aniołów" i "Austerią". Wśród adaptacji dokonanych przez Konwickiego na szczególną uwagę zasługuje "Kronika wypadków miłosnych" w reżyserii Andrzeja Wajdy - ten jedyny raz Konwicki zaadaptował bowiem własną powieść. Za scenariusz filmu "Jak daleko stąd, jak blisko" otrzymał nagrodę specjalną na festiwalu w San Remo. Miał wpływ na powstanie filmów, które przeszły do kanonu kinematografii. Opowiadanie Jerzego Stefana Stawińskiego, które stało się podstawą filmu Wajdy "Kanał", podsunął reżyserowi Konwicki, zanim jeszcze ukazało się drukiem.

Aktor[edytuj | edytuj kod]

Jako aktor, w roli Nieznajomego wystąpił w adaptacji własnej powieści (Kronika wypadków miłosnych w reżyserii Andrzeja Wajdy). Dokumentalista Andrzej Titkow poświęcił Konwickiemu dwa filmy: Przechodnia oraz Całkiem sporą apokalipsę.

Dorobek filmowy[edytuj | edytuj kod]

Scenariusz[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria[edytuj | edytuj kod]

  • Ostatni dzień lata (1958)
  • Zaduszki (1961)
  • Matura, nowela w produkcji niemiecko-francusko-polskiej Augenblick des Friedens (Czas pokoju/Chwila pokoju) (1965)
  • Salto (1965)
  • Jak daleko stąd, jak blisko (1971)
  • Dolina Issy (1982) na podstawie powieści Czesława Miłosza
  • Lawa (1989) na podstawie dramatu Adama Mickiewicza Dziady

Obsada aktorska[edytuj | edytuj kod]

  • Kronika wypadków miłosnych (1985)

Nagrody związane z kinematografią[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Konwicki jest też autorem inscenizacji i reżyserem przedstawienia J.B. [Jegor Bułyczow] i inni. Sceny dramatyczne według Maksyma Gorkiego, który został wystawiony w warszawskim Teatrze Ateneum w 1994 roku.

Ordery, wyróżnienia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tadeusz Konwicki nie żyje. "Zawsze się czułem wrzucony do jakiejś rzeki, która mnie niesie"
  2. Sylwetka filmowa Tadeusza Konwickiego
  3. P. Kaniecki, „Sylwetka literacka Tadeusza Konwickiego”, 21.8.2013.
  4. Anna Bikont, Joanna Szczęsna: Konwicki: Kronika wypadków literackich (pol.). wyborcza.pl, 2006-06-23. [dostęp 2015-01-12].
  5. Katarzyna Zechenter: The Fiction of Tadeusz Konwicki. Coming to Terms with Post-War Polish History and Politics.. Lewiston: Edwin Mellen Press, 2007, s. 65. ISBN 0-7734-5466-7.
  6. Zapowiedź "W pośpiechu" na stronie wyd. Czarne. [dostęp 12/09/2011].
  7. M.P. z 1954 r. Nr 112, poz. 1564
  8. Związek Rzemiosła Polskiego: Laureaci Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta w latach 1994 – 2009. [dostęp 20014-09-11].
  9. Wręczono złote medale "Gloria Artis". e-teatr.pl, 2005-09-10. [dostęp 2012-12-03].
  10. Rejestr Nagrodzonych Nagrodą Miasta Stołecznego Warszawy 1996-2009. Biuletyn Informacji Publicznej m.st. Warszawy. [dostęp 11/12/2009].
  11. Konwicki z nagrodą od Warszawy. Wyborcza.pl, 2008-11-15. [dostęp 2010-05-15].
  12. "Ambasador Polszczyzny" (2008 r.). Rada Języka Polskiego, 2008. [dostęp 2010-05-15].
  13. Tadeusz Konwicki "Człowiekiem Roku Gazety Wyborczej", wiadomosci.gazeta.pl, 18 maja 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]