Sake

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sake w przezroczystej szklance
Butelka sake

Sake (jap. 日本酒 nihon-shu?, dosł. „japoński alkohol”)japoński napój alkoholowy, produkowany ze sfermentowanego ryżu. Zawiera od czternastu do dwudziestu procent alkoholu[1].

W Europie i w większości krajów poza Japonią sake oznacza trunek dość jednoznaczny – stosunkowo niskoprocentowy (14-20%) napój alkoholowy wytworzony poprzez fermentację ryżu skażonego wcześniej pleśnią Aspergillus oryzae. W krajach anglosaskich bywa nazywane winem ryżowym, chociaż jej produkcja bardziej przypomina produkcję piwa. W Polsce często spotykane jest mylne przekonanie, że sake to japońska wódka. Zdarzają się co prawda wersje sake z dodatkiem mocnego alkoholu, jednak samo sake nie jest destylatem (jak np. wódka, brandy, whisky), lecz napojem alkoholowym produkowanym bez procesu destylacji. Proces produkcyjny jest podobny do warzenia piwa z wykorzystaniem drożdży[2].

W Japonii słowo sake (jap. ?) ma inne znaczenie od przyjętego w językach europejskich, oznacza po prostu każdy napój alkoholowy, łącznie np. z piwem czy szampanem. W południowej części wyspy Kiusiu sake odnosi się do alkoholu wytwarzanego z batatów, tzw. imo-jōchū (jap. 芋焼酎?). Na Okinawie oznacza alkohol wytwarzany z trzciny cukrowej, chociaż równie dobrze może odnosić się do innych alkoholi, jak: awa-mori (jap. 泡盛?) (prod. także z prosa), czy koshu (jap. 古酒 dosł. stary alkohol?). Jest on destylowany z długoziarnistego ryżu oraz z kuro-kōji (jap. 黒麹 co oznacza czarne kōji?).

Oficjalną nazwą tego trunku w Japonii jest seishu (jap. 清酒 rafinowany alkohol?), wprowadzoną przez Japoński Państwowy Instytut Badawczy Browarnictwa w 1973 roku. Dziś jednak częściej używana jest nazwa nihonshu.

Sake można spożywać na zimno (także z lodem) i na gorąco. Zalecana temperatura zależy od rodzaju sake i intencji browaru.

Historia sake[edytuj]

Beczki napełnione sake

Początki sake nie są dobrze udokumentowane i istnieje na ten temat wiele teorii. Uważa się jednak, że napój alkoholowy z ryżu wytwarzano już w okresie Yayoi (300 p.n.e. – 250 n.e.), kiedy uprawa ryżu dotarła z Chin do Japonii. W drugiej połowie okresu Nara (710–794) wypracowano stabilne metody uprawy ryżu. Utworzono wówczas specjalną organizację o nazwie Sake-no-Tsukasa, wytwarzającą ten alkohol dla dworu cesarskiego. W okresie Heian (794–1185) sake była produkowana w świątyniach buddyjskich i chramach shintō, ale także wśród poddanych. Pierwsze warzelnie (wytwórnie sake) pojawiły się w okresie Muromachi-Ashikaga (1333-1573). W drugiej połowie XVI wieku zaczęto polerowanie ziarna ryżowego, wyciskanie fermentowanego zacieru, aby oddzielić sake oraz wynaleziono proces pasteryzacji i wypracowano technikę produkcji dużych drewnianych kadzi umożliwiających produkcję i gromadzenie dużych ilości sake w jednym czasie[3].

Pierwotnie żuto ryż z orzechami i wypluwano do dzbanka. Enzymy w ślinie powodowały przemianę skrobi w sacharozę. Do tej mikstury dodawano jeszcze gotowanego ziarna i całość pozostawiano fermentacji. Ta wczesna forma sake zwana jest kuchikami-sake (jap. 口噛み酒 dosłownie: przeżuwana sake?). Zawierała ona dosyć małą ilość alkoholu i jadło się ją prawdopodobnie przy użyciu pewnego typu pincetki.

Poprzez ciągłe eksperymentowanie i dzięki technikom importowanym z Chin, uzyskano w okresie Heian sake o dużo lepszej jakości. Około 700 r. p.n.e zaczęto stosować parowanie ryżu i poddawanie go fermentacji. Proces ten został udoskonalony tuż przed rokiem 1600 i składał się z trzech części, dzięki którym sake nie tylko zaczynała zawierać ilość alkoholu podobną do współczesnej, ale ryzyko zakwaszenia również zmalało. Odkryto bowiem rodzaj pleśni zwanej kōjikin (jap. 麹菌 Aspergillus oryzae?), która umożliwia przemianę skrobi w sacharozę. Użycie tej pleśni zastąpiło stary proces przeżuwania ryżu. Ryż z dodatkiem kōjikin nazywany jest kome-kōji (jap. 米麹 dosłownie: ryż zaprawiony słodem?). Do niego dodaje się jeszcze mieszankę drożdżową zwaną shubo (jap. 酒母?), która przemienia sacharozę w etanol. Proces ten bardzo podwyższa zawartość alkoholu w sake. Przemiana skrobi w sacharozę odbywa się jednocześnie z przemianą tej sacharozy w alkohol. Kōji (pleśń) prawdopodobnie odkryto przypadkowo. Używa się jej również do produkcji ama-zake (słodki napój ze sfermentowanego ryżu), miso i sosu sojowego.

Sake stała się tak popularna, że zaczęto ją warzyć w książęcym pałacu w Kioto (dawnej stolicy Japonii).

W trakcie restauracji Meiji napisane zostały prawa pozwalające na założenie browaru sake przez każdego, kto miałby do tego wystarczającą ilość wiedzy oraz pieniędzy. W ciągu jednego roku powstało 30 tys. takich browarów w całej Japonii. Liczba ta ostatecznie zmalała do 8 tys., kiedy rząd zaczął coraz bardziej podwyższać podatki. Przetrwały w większości browary bogatych właścicieli. Właściciele pól ryżowych, którzy pod koniec sezonu mieli nadmiar ryżu, wysyłali go do browarów, aby zapobiec marnotrawstwu. Niektóre z tych browarów istnieją do dziś np. Gekkeikan.

W roku 1904 rząd japoński założył Państwowy Instytut Badawczy Gorzelnictwa (National Research Institute of Brewing), podległy Ministerstwu Finansów[4]. Prowadzi on badania naukowe dotyczące sake i opracowuje nowe techniki i technologie produkcji.

Beczki, w których przewożono ten alkohol zastąpiono butelkami, a drewniane zbiorniki, w których warzona była sake zastąpiono emaliowanymi zbiornikami ze stali. Umożliwiono w ten sposób łatwiejsze ich czyszczenie, dokładne sterylizowanie, a ponadto nie podlegały one rozkładowi. W przypadku drewnianych zbiorników problemem była utrata około 3% sake przez wchłanianie jej w drewno zbiornika. Stalowe zbiorniki temu zapobiegały.

Podatki na sake stanowiły podczas wojny rosyjsko-japońskiej, aż do 30% całkowitych dochodów rządu japońskiego.

Podczas II wojny światowej zaczęto w znacznym stopniu dodawać alkohol przy warzeniu sake. Były to jednak trudne czasy dla warzenia sake. Panował bowiem niedobór ryżu, którego Japońska Armia Cesarska również potrzebowała do wyżywienia swych żołnierzy.

Po zakończeniu II wojny światowej ilość warzenia sake wzrosła, a w 1973 roku doznała ona zenitu. Panowała jednak ostra konkurencja z innymi napojami alkoholowymi pochodzącymi z Zachodu, które szybko nabierały popularności w Japonii. W latach 60. XX wieku konsumpcja piwa po raz pierwszy przewyższyła konsumpcję sake. Wzrosła natomiast jej jakość.

Proces warzenia[edytuj]

Sake jest uzyskiwana przez proces przypominający warzenie piwa, składający się z dwóch etapów. Proces ten zaczyna się od kome-kōji (jap. 米麹 dosłownie: ryż zaprawiony słodem?), mieszanki parowanego ryżu i kōjikin (jap. 麹菌 Aspergillus oryzae?), gatunek pleśni przemieniającej skrobię w sacharozę. Ryż dodawany do tej mieszanki zwany jest shuzō kōtekimai (jap. 酒造好適米 dosłownie: ryż odpowiedni do warzenia sake?). Jest to rodzaj dużego ryżu, zawierającego dużą ilość lipidów. Ponieważ jest on bardzo twardym gatunkiem, używa się go wyłącznie do produkcji sake. Mieszanka ta zostaje ugniatana, aż przybierze formę pasty, którą z dodatkiem jeszcze większej ilości wody i ryżu wkłada się do zbiornika. Po czterotygodniowej fermentacji uzyskuje ona 11% alkoholu nazywa się odtąd moto (jap. ?). Powtórnie dodaje się pewną ilość ryżu oraz wody, po czym pozostawia się do dalszej fermentacji przez siedem dni. Na koniec sake zostaje filtrowana i butelkowana.

Sake jest wytwarzana poprzez wielokrotną i równoległą fermentacje polerowanego ryżu. Oddzielane zostają wówczas zbędne ilości białka oraz tłuszczu. Fermentacja ta zwana jest wielokrotną, ponieważ składa się z wielu etapów. Skrobia zostaje przemieniona w sacharozę, która z kolei dzięki mieszance drożdżowej przemienia się w alkohol. Proces ten przypomina warzenie piwa. Istnieją jednak dwie duże różnice. Przy warzeniu sake przemiana skrobi odbywa się poprzez działanie enzymu pleśni zwanej kōji. Przy warzeniu piwa, enzymy potrzebne do przemiany pochodzą ze słodu. Przy warzeniu sake, przemiany rożnych składników odbywają się równocześnie. Przy warzeniu piwa, przemiany te odbywają się osobno i po kolei. Po tej fermentacji sake jest jeszcze bardzo mętna. Dlatego poddaje się ją filtracji. Wyjątkiem jest nigori-zake (jap. 濁り酒 dosłownie: mętna sake?). Zazwyczaj nie poddaje się sake leżakowaniu, ponieważ konsumenci wolą jej świeży smak. Doznaje ona szybkiej degradacji przy kontakcie ze światłem, powietrzem i ciepłem.

Browar sake po japońsku nazywa się kura (jap. dosłownie: magazyn?), a główny specjalista produkcji – tōji (jap. 杜氏?). Tōji cieszą się szacunkiem w japońskim społeczeństwie, a warzenie sake jest uważane za sztukę.

Rodzaje sake[edytuj]

Moromi (醪 lub 諸味)

Do warzenia sake, potrzebna jest mieszanka drożdżowa. Od niej będzie zależał rodzaj sake. Istnieje wiele rodzajów mieszanek oraz sposobów ich przyrządzenia:

Kimoto (生酛)
Tradycyjny sposób warzenia istniejący od ponad 300 lat. Współcześnie jednak mało używany. Mieszanka drożdżowa zostaje ręcznie ugniatana, aż przybierze ona formę pasty.
Yamahai (山廃)
Tradycyjny sposób warzenia wprowadzony na początku XX wieku, przy którym przez miesiąc mieszankę drożdżową pozostawia się zakwaszeniu. Tą metodę początkowo opracowano by przyspieszyć produkcje sake. Dziś jednak używana jest aby uzyskać wyższy poziom kwasowości oraz złożony smak.
Sokujō (速醸; "szybkie warzenie")
Nowoczesna metoda warzenia, przy której do mieszanki drożdżowej dodaje się małą ilość kwasu mlekowego, aby przyspieszyć produkcję. Sokujō ma zazwyczaj lżejszy smak w porównaniu do Kimoto lub Yamahai.
Kōontōka (高温糖化; "scukrzanie przy wysokiej temperaturze")
przyśpieszona wersja metody Sokujō.
Metoda Bodai
Najstarsza metoda warzenia, którą od niedawna znów zaczęto używać. Metoda ta umożliwia naturalne powstanie kwasu mlekowego w mieszance drożdżowej.

Poprzez przygotowanie takiej mieszanki, uzyskuję się wyższą jakość sake. Mieszanka ta zwaną jest moto (jap. ?) i przechowuje się ją w temperaturze około 5-10 °C, co pozwala na dużą ilość mikroorganizmów kwasu mlekowego w mieszance. Kwas mlekowy jest ważny dla smaku i zapobiega niechcianym bakteriom. Ryż, kōji i woda dodawane są w trzech osobnych trybach. Mieszanka ta zwaną jest moromi (jap. 醪 lub 諸味?). Jej masa rośnie przy każdym trybie.

Tuż przed wyciśnięciem sake istnieje możliwość dodania alkoholu. Zależnie od tego, czy dodany jest alkohol oraz jaka jego ilość, wyróżniamy różne kategorie sake:

  • sanzōshu, na zachodzie znana jako potrójna sake;
  • futsūshu, zwykła sake. Również znana jako podstawowa;
  • okutei meishōshu, sake najlepszej jakości.

Po wyciśnięciu sake zostaje filtrowana. Wyjątek stanowią:

  • ori-sake;
  • nigori-sake;
  • muroki-sake.

Następnie sake zostaje poddana pasteryzacji. Znów widzimy tutaj jednak wyjątki:

  • Hon-nama sake, sake nie pasteryzowana;
  • Nama-jōzō sake, sake pasteryzowana dopiero tuż przed butelkowaniem;
  • Nama-zume sake, sake pasteryzowana zaraz po wyciśnięciu.

Potem sake pozostawia się leżakowaniu w przeważnie dużych zbiornikach przy temperaturze pokojowej. Leżakowanie trwa zazwyczaj od pól roku aż do dwóch lat. Istnieją jednak rodzaje sake leżakujące dłużej lub nie leżakujące wcale.

  • Shibori Tate Sake, Shinshu Sake oraz Shibori sake nie są poddawane leżakowaniu. Są one jednak pasteryzowane.
  • Koshu Sake, leżakowane sake o wysokiej często jakości. Smak przypomina stare, dobre sherry.
  • Jukusei Sake, łagodniejszy wariant leżakowanej sake.

Następnie dodaje się wody, aby uzyskać ostateczną zawartość alkoholu. Po naturalnej fermentacji, sake ma pomiędzy siedemnaście a dziewiętnaście procent. Po dodaniu wody zmniejsza się ta zawartość do około siedemnastu procent. Eksportowana sake często zawiera mniej niż piętnaście procent, ponieważ obniża to koszt importu. Wyjątkiem jest:

  • Genshu Sake, sake bez dodatkowej ilości wody.

Na koniec sake zostaje butelkowana.

Klasyfikacja sake[edytuj]

O-choko (お猪口) napełnione niefiltrowaną Nigori-zake (濁り酒)
Nigori-zake (濁り酒), lub mętne sake

Istnieje wiele rodzajów tego alkoholu. Najbardziej odróżniane są sake masowej produkcji od sake najlepszej jakości. Do sake masowej produkcji dodaje się dużą ilość alkoholu. Pośród tej grupy bardzo znana jest potrójna sake. Spożywa się ją często na gorąco, a nazwa pochodzi od sposobu jej wytwarzania. Dodaje się do niej bowiem glukozę, alkohol oraz wodę, aby uzyskać trzykrotnie większą ilość sake. Około 75% rodzajów nie odpowiada standardom wybornej sake, dlatego oznacza się je jako sanzōshu) lub futsū-shu (jap. 普通酒 dosłownie: zwykła sake?). Nie oznacza to jednak, że wszystkie sake to potrójne sake lub że nie smakują one dobrze. Sake najlepszej jakości, znane jako tokutei meishō-shu (jap. 特定名称酒 dosłownie: sake o specyficznej nazwie?), stanowi 25% rynku. Poniżej wymieniona klasyfikacja sake określona została przez rząd japoński[5].

  • Honjōzō-shu (本醸造酒) – sake wytwarzana z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 30% zewnętrznej części ziarna. Zawiera dodatek destylowanego alkoholu.
  • Ginjō-shu (吟醸酒) – sake wytwarzana z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 40% zewnętrznej części ziarna. Napój oferowany w wersjach: z dodatkiem destylowanego alkoholu lub bez dodatku.
  • Daiginjō-shu (大吟醸酒) – sake wytwarzana z ryżu spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 50% zewnętrznej części ziarna. Napój oferowany w wersjach: z dodatkiem destylowanego alkoholu lub bez dodatku. Są to najlepsze i najdroższe alkohole.
  • Junmai-shu (純米酒, "sake z czystego ryżu") – jest to tak zwana „czysta sake” wytwarzana z ryżu spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 30% zewnętrznej części ziarna. Nie zawiera dodatku destylowanego alkoholu.

Najczęściej spotykana jest płynem bezbarwnym, lekko słomkowym jednak istnieją także odmiany zawiesiste (jap. 濁り酒 nigorizake?). Wśród bezbarwnych wyróżnia się rodzaje wytrawne (jap. 辛口 karakuchi?) oraz słodkie (jap. 甘口 amakuchi?). Są również wersje pośrednie – zgodnie z japońską skalą określającą wytrawność nihonshu (zasadniczo od -6 do +6). Dodatkowym elementem odróżniającym japońskie sake jest stopień ich kwasowości. Jeżeli dodamy do tego różne odmiany regionalne, otrzymamy spory zestaw, w ilości niemal porównywalnej do liczby win francuskich.

  • Kuroshu (黒酒, "czarne sake"), sake wytworzona z niepolerowanego ryżu.
  • Koshu (古酒, "stara sake"), leżakująca sake. Ten specjalnie przygotowany gatunek sake zostaje poddawany 10 letniemu leżakowaniu, do którego większość sake się nie nadaje. Dzięki temu długiemu leżakowaniu otrzymuje ona żółty kolor oraz słodszy smak.
  • Taruzake (樽酒), sake leżakująca w beczkach z drewna kryptomerii japońskiej, w Japonii znanej pod nazwą sugi (杉).
  • Seishu (清酒, "czysty lub wyborny alkohol"), oficjalna nazwa sake w Japonii. Nie należą do niej Nigorizake oraz Doburoku.
  • Shiboritate (搾立て), sake bez tradycyjnego sześciomiesięcznego leżakowania.
  • Namazake (生酒), niepasteryzowana sake.
  • Genshu (原酒), nierozcieńczana sake. Większość sake zostaje rozcieńczona aby obniżyć zawartość alkoholu od 18-20% do 14-16%. Genshu jednak nie jest rozcieńczana.
  • Amazake (甘酒), tradycyjny i słodki napój japoński z fermentowanego ryżu o niskiej zawartości alkoholu.
  • Doburoku (濁酒), sake domowej roboty.
  • Jizake (地酒), sake lokalnego browaru.
  • Happō-seishu (発泡清酒) lub Sparkling sake, musujący rodzaj sake.

Sposoby podania[edytuj]

Naczynia do podawania sake. Na górze po lewej sakazuki (杯), po prawej masu (枡升) a po środku ochoko (お猪口)
Tokkuri

Tradycyjnie w restauracjach oferowana jest sake na ciepło, podgrzewana do temperatury około 40 °C, nazywana jest wówczas nurukan (jap. ぬる燗 letnia?), lub do temperatury 50 °C atsukan (jap. 熱燗 gorąca?), spożywana jest w ten sposób zazwyczaj w zimie, lub też na zimno (jap. 冷酒 reishu?)[6][7]. Sake o temperaturze pokojowej zwaną jest jōon (jap. 常温?). Podaje się ją w tokkuri (jap. 徳利?), swego rodzaju dzbanuszku bez ucha, z którego przelewa się ją potem do niewielkiej, wąskiej czarki (jap. 御猪口 o-choko?) i z niej spożywa. Przy specjalnych uroczystościach pije się sake z bardziej ceremonialnych czarek zwanych sakazuki (jap. ?). Picie sake z cudzej czarki jest oznaką przyjaźni lub zaszczytu dla kogoś z niższego szczebla. Innym rodzajem naczynia do sake jest małe drewniane pudełeczko zwane masu (jap. 枡升?). Tradycyjne z drewna kryptomerii japońskiej. Pojemność masu wynosi dokładnie 180 ml i napełnia się ja aż po brzegi. Ponadto sake, podobnie jak mirin dodawana jest do niektórych potraw kuchni japońskiej w celu wzbogacenia smaku. Podgrzewanie sake pomaga w maskowaniu smaku sake niskiej jakości. Metoda ta była popularna podczas II wojny światowej, gdyż w tych czasach sake miała niską jakość przez brak dobrych składników.

Sake jest używana jako składnik do niektórych koktajli, np. Saketini lub Sake Bomb.

Przechowywanie[edytuj]

Sake należy przechowywać w chłodnym, ciemnym pomieszczeniu. Należy ją spożyć w ciągu trzech godzin po otwarciu butelki. Możliwe jest przechowywanie otwartej butelki w lodówce, lecz zalecane jest spożycie pozostałości przed upływem dwóch dni. Po otwarciu butelki sake zaczyna się oksydować, co psuje jej smak.

Daiginjō-shu (jap. 大吟醸酒?) najlepiej przechowywać od trzech do pięciu lat w pomieszczeniu o niskiej temperaturze. Już po sześciu miesiącach uzyskuje ona bardziej rafinowany smak. Po dziesięciu latach smak zaczyna przypominać smak sherry, a kolor przemienia się w jasny brąz.

Sezonowość[edytuj]

Popularnym symbolem kojarzącym się z sake jest kula robiona z liści kryptomerii japońskiej zwana sugitama (jap. 杉玉?). Kiedyś wieszano je przed wejściami do browarów gdy warzone było nowe sake. Początkowo liście są zielone lecz z czasem brązowieją co symbolizuje dojrzewanie sake.

Sake spożywana w Nowy Rok zwana jest shinshu (jap. 新酒 dosł. nowa sake?).

Pierwotnie sake transportowano w chłodne wiosny aby unikać gorących temperatur (w lecie) które mogły by zepsuć smak sake. Drugą możliwością był transport w jesieni.

1 października obchodzony jest Dzień Sake w Japonii. Nihon-shu no hi (jap. 日本酒の日?).

Rytuały[edytuj]

Tososan (屠蘇散)

Sake często bywa spożywana w rytuałach shintō o charakterze oczyszczającym.

W czasie II wojny światowej piloci kamikaze pili sake przed wykonaniem swoich misji.

Przy uroczystościach shintō, ceremoniach lub świętowaniu zwycięstw sportowych, otwierane zostają beczki wypełnione sake i za darmo jest ona serwowana. Uczynek ten, zwany kagami-biraki (jap. 鏡開き?), ma przynosić szczęście. Sake pita podczas uroczystości nazywa się iwai-zake (jap. 祝い酒 dosłownie: świąteczna sake?).

W Nowy Rok pije się specjalny gatunek sake zwanej toso (jap. 屠蘇?). Jest to rodzaj iwai-zake. Zostaje ona wytworzona przez moczenie w sake chińskiej mieszanki przypraw zwanej tososan (jap. 屠蘇散?). Małą ilość toso podaje się również dzieciom. Zależnie od regionu, najmłodszy w rodzinie pije jako pierwszy, a najstarszy jako ostatni lub odwrotnie. Tą tradycje zapoczątkował cesarz Saga w IX wieku.

Właściwości prozdrowotne sake[edytuj]

Wśród cennych żywieniowo związków sake na wyróżnienie zasługują aminokwasy. Ich skład wpływa między innymi na pobudzenie funkcji mózgu oraz stymulację układu immunologicznego. Aminokwasy zawarte w sake odgrywają rolę w zmniejszaniu ryzyka wystąpienia nowotworów. Wykazano, że sake pobudza aktywność mózgu, zwiększa stężenie w surowicy krwi cholesterolu frakcji HDL, poprawia przepływ krwi oraz wspomaga rozpuszczanie zakrzepów. Dzięki tym właściwościom sake zapobiega miażdżycy, dławicy piersiowej, zawałom serca oraz amnezji. Stwierdzono również, że sake spożywane przez kobiety w małych ilościach (3-6 porcji tygodniowo) zmniejsza ryzyko osteoporozy[5].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, str. 224
  2. Hosking, Richard> A Dictionary of Japanese Food, str. 214
  3. The Story of Sake: History (ang.). National Research Institute of Brewing, 2014. [dostęp 2016-08-26].
  4. National Research Institute of Brewing (ang.). National Research Institute of Brewing, 2016. [dostęp 2016-08-26].
  5. a b Paweł Kujawa: Wina ryżowe, ich właściwości i proces produkcji na przykładzie sake (pol.). 2012-11-20. [dostęp 2012-12-12].
  6. The Illustrated Guide to Japan, Culture & Tradition str. 173
  7. The Wrath of “Kan” Sake | UrbanSake.com

Bibliografia[edytuj]

  • Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, Warszawa 2008, str. 211-225, ISBN 978-83-7436-171-2
  • Barber, Kimiko: Kuchnia japońska, Poznań 2004, ISBN 978-83-245-1759-6
  • Tomaszewska-Bolałek, Magdalena: Tradycje kulinarne Japonii, Hanami, Warszawa 2006 ISBN 978-83-60740-00-2
  • Japan Sake and Shochu Makers Association: A Comprehensive Guide to Japanese Sake. Tokyo 2011.
  • Aoki, Rocky Sake: Water from Heaven. Universe Publishing 2003.
  • Eckhardt, Fred Sake USA: The complete guide to American sake, sake breweries and homebrewed sake. Fred Eckhardt Communications 1992.
  • Gauntner, John Sake Handbook. 2002.
  • Harper, Philip. The Insider's Guide to Sake. Kodansha International 1998.
  • Harper, Phillip and Haruo Matsuzaki. The Book of Sake: A Connoisseurs Guide. Japan: Kodansha International 1995.

Linki zewnętrzne[edytuj]