Sake

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sake w przezroczystej szklance
Butelka sake

Sake (jap. 日本酒 nihonshu?, dosłownie "japoński alkohol") – pochodzący z Japonii napój alkoholowy produkowany z ryżu. Zawiera od czternastu do dwudziestu procent alkoholu[1].

W Europie i w większości krajów poza Japonią sake oznacza trunek dość jednoznaczny – stosunkowo niskoprocentowy (14 - 20%) napój alkoholowy wytworzony poprzez fermentację ryżu skażonego wcześniej pleśnią Aspergillus oryzae. W krajach anglosaskich bywa też nazywane winem ryżowym, chociaż produkcja sake bardziej przypomina produkcję piwa. W Polsce bardzo często spotykane jest mylne przekonanie, że sake to japońska wódka. Zdarzają się co prawda wersje sake z dodatkiem mocnego alkoholu, jednak samo sake nie jest destylatem (jak np. wódka, brandy czy whisky), lecz napojem alkoholowym produkowanym bez procesu destylacji. Proces produkcyjny jest podobny do warzenia piwa z wykorzystaniem drożdży[2].

W Japonii słowo sake (jap. ?) ma inne znaczenie od przyjętego w językach europejskich, oznacza po prostu każdy napój alkoholowy, łącznie np. z piwem czy szampanem. W południowej części wyspy Kiusiu sake odnosi się do alkoholu wytwarzanego z batatów, tzw. imojōchū (jap. 芋焼酎?). Na Okinawie sake oznacza alkohol wytwarzany z trzciny cukrowej, chociaż równie dobrze może odnosić się do innych alkoholi takich jak: awamori (jap. 泡盛 dosłownie "bąbelkowy wierzch"?) czy kūsu (jap. 古酒 dosłownie: stary alkohol?). Kūsu jest destylowany z długoziarnistego ryżu oraz z kurokōji (jap. 黒麹 co oznacza ‘czarne kōji’?).

Oficjalną nazwą tego trunku w Japonii jest seishu (jap. 清酒 dosłownie "czysty lub wyborny alkohol"?), wprowadzoną przez Japoński Państwowy Instytut Badawczy Browarnictwa w 1973. Dziś jednak częściej używana jest nazwa nihonshu.

Sake można spożywać zarówno na zimno, jak i o temperaturze pokojowej a nawet na gorąca. Preferowana temperatura zależy od rodzaju sake i intencji właściciela browaru.

Historia sake[edytuj]

Beczki napełnione sake

Początki sake nie są dobrze udokumentowane i istnieje wiele teorii na temat ich odkrycia. Najstarsze źródło dotyczące konsumpcji alkoholu w Japonii możemy znaleźć w Kronice Trzech Królestw.

Około 300 r. p.n.e ryż po raz pierwszy dotarł do Japonii z Chin i Korei. Ryż ten zaczęto żuć razem z orzechami i wypluwać go do dzbanka. Enzymy w ślinie powodowały przemianę skrobi w sacharozę. Do tej mikstury dodawano jeszcze gotowanego ziarna i całość pozostawiano fermentacji. Ta oto wczesna forma sake zwana jest kuchikami sake (jap. 口噛み酒 dosłownie: przeżuwane sake?). Zawierała ona dosyć małą ilość alkoholu i jadło się ją prawdopodobnie przy użyciu pewnego typu pincetki.

Poprzez ciągłe eksperymentowanie i dzięki technikom importowanym z Chin, uzyskano w okresie Heian sake o dużo większej jakości. Około 700 r. p.n.e zaczęto warzyć sake za pomocą parowania ryżu i poddawania go fermentacji. Proces ten został udoskonalony tuż przed rokiem 1600 i składał się z trzech części, dzięki którym sake nie tylko zaczynało zawierać ilość alkoholu podobną do współczesnej, ale ryzyko zakwaszenia również zmalało. Odkryto bowiem rodzaj pleśni zwanej kōji (jap. 麹菌 po Polsku: Kropidlak żółty?) która umożliwia przemianę skrobi w sacharozę. Użycie tej pleśni zastąpiło stary proces przeżuwania ryżu. Ryż z dodakiem kōji nazywany jest kome-kōji (jap. 米麹 dosłownie: ryż zaprawiony słodem?). Do niego dodaje się jeszcze mieszankę drożdżową zwaną shubo (jap. 酒母?), która przemienia sacharozę w etanol. Proces ten bardzo podwyższa zawartość alkoholu w sake. Przemiana skrobi w sacharozę odbywa się jednocześnie z przemianą tej sacharozy w alkohol. Kōji prawdopodobnie odkryto przypadkowo. Używa się go również do produkcji amazake (tradycyjnego japońskiego napoju słodkiego), miso i sosu sojowego.

Sake doznało tak wysokiej popularności, że zaczęto ją warzyć w Książęcym Pałacu w Kioto (dawnej stolicy Japonii).

W trakcje Restauracji Meiji napisane zostały prawa pozwalające na założenie browaru sake przez każdego kto miał by do tego wystarczającą ilość wiedzy oraz pieniędzy. W ciągu jednego roku powstało 30.000 takich browarów w całej Japonii. Liczba ta ostatecznie zmalała do 8.000 kiedy rząd zaczął coraz bardziej podwyższać podatki. Przetrwały w większości browary bogatych właścicieli. Właściciele pól ryżowych którzy pod koniec sezonu mieli nadmiar ryżu, wysyłali go do browarów aby zapobiec marnotrawstwu. Niektóre z tych browarów istnieją aż do dziś.

Podczas dwudziestego wieku dokonano dalszych udoskonaleń technik warzenia. W roku 1904 rząd japoński założył instytut badawczy sake a w roku 1907 miała miejsce pierwsza jej degustacja. Beczki w których sake przewożono zastąpiono butelkami, a drewniane zbiorniki w których warzone było sake zastąpiono emaliowanymi zbiornikami ze stali. Umożliwiając łatwiejsze ich czyszczenie, dokładne sterylizowanie a ponadto nie podlegały one rozkładowi. Problemem drewnianych zbiorników stanowiła również utrata około 3% sake przez wchłanianie jego w drewno zbiornika. Stalowe zbiorniki temu zapobiegały.

Podatki na sake stanowiły podczas Wojny rosyjsko-japońskiej aż do 30% całkowitych dochodów rządu japońskiego.

Podczas II wojny światowej zaczęto w znacznym stopniu dodawać alkohol przy warzeniu sake. Były to jednak trudne czasy dla warzenia sake. Panował bowiem niedobór ryżu, którego Japońska Armia Cesarska również potrzebowała do wyżywienia swych żołnierzy.

Po zakończeniu II wojny światowej ilość warzenia sake wzrosła a w 1973 doznała ona zenitu. Panowała jednak ostra konkurencja z innymi napojami alkoholowymi pochodzącymi z zachodu które szybko nabierały popularności w Japonii. W latach 60. konsumpcja piwa po raz pierwszy przewyższyła konsumpcje sake. Od tego momentu konsumpcja sake nadal malała lecz jakość jej w ciąż rosła. Dziś możemy się cieszyć najwyższą jakością sake jaką kiedykolwiek wyprodukowano. Jej konsumpcja jednak maleje do dziś.

Proces warzenia[edytuj]

Sake jest uzyskiwana przez proces przypominający warzenie piwa, składający się z dwóch etapów. Proces ten zaczyna się od kome-kōji (jap. 米麹 dosłownie: ryż zaprawiony słodem?), mieszanki parowanego ryżu i kōji (jap. 麹菌 po Polsku: Kropidlak żółty?), gatunek pleśni przemieniającej skrobie w sacharozę. Ryż dodawany do tej mieszanki zwany jest shuzō kōtekimai (jap. 酒造好適米 dosłownie: ryż odpowiedni do warzenia sake?). Jest to rodzaj dużego ryżu, zawierającego dużą ilość lipidów. Ponieważ jest on bardzo twardym gatunkiem ryżu, używa się go wyłącznie do warzenia sake. Mieszanka ta zostaje ugniatana aż przybierze formę pasty, którą z dodatkiem jeszcze większej ilości wody i ryżu wkłada się do zbiornika. Po czterotygodniowej fermentacji uzyskuje ona 11% alkoholu i zwaną zostaje moto (jap. ?). Powtórnie dodaje się ilość ryżu oraz wody po czym pozostawia się ją dalszej fermentacji przez kolejne siedem dni. Na koniec sake zostaje filtrowana i butelkowana.

Sake zostaje wytwarzana przez wielokrotną i równoległą fermentacje polerowanego ryżu. Przez polerowanie ryżu, oddzielane zostają zbędne ilości białka oraz tłuszczu. Fermentacja ta zwaną jest wielokrotną ponieważ składa się ona z wielu etapów. Skrobia zostaje przemieniona w sacharozę, która z kolei dzięki mieszance drożdżowej przemienia się w alkohol. Proces ten przypomina warzenie piwa. Istnieją jednak dwie duże różnice. Przy warzeniu sake, przemiana skrobi odbywa się poprzez działanie enzym pleśni zwanej kōji. Przy warzeniu piwa, enzymy potrzebne do przemiany pochodzą z słodu. Przy warzeniu sake, przemiany rożnych składników odbywają się równocześnie. Przy warzeniu piwa, przemiany te odbywają się osobno i po kolei. Po tej fermentacji, sake jest jeszcze bardzo mętna. Dlatego poddaje się ją filtracji. Wyjątkiem stanowi Nigorizake (jap. 濁り酒 dosłownie: mętna sake?). Zwyczajnie nie poddaje się sake leżakowaniu, ponieważ konsumenci wolą smak świeżej sake. Doznaje ona szybkiej degradacji przy kontakcie z światłem, powietrzem oraz ciepłem.

Browar sake po Japońsku zwanym jest kura (jap. dosłownie: magazyn?), a jego właściciel zwie się tōji (jap. 杜氏酒?). Tōji cieszą się wielkim szacunkiem w japońskim społeczeństwie, a warzenie sake jest uważane za sztukę.

Rodzaje sake[edytuj]

Moromi (醪 lub 諸味)

Do warzenia sake, potrzebna jest mieszanka drożdżowa. Od niej będzie zależał rodzaj sake. Istnieje wiele rodzai mieszanek oraz sposobów ich przyrządzenia:

Kimoto (生酛)
Tradycyjny sposób warzenia istniejący od ponad 300 lat. Współcześnie jednak mało używany. Mieszanka drożdżowa zostaje ręcznie ugniatana aż przybierze ona formę pasty.
Yamahai (山廃)
Tradycyjny sposób warzenia wprowadzony na początku 20 wieku, przy którym przez miesiąc mieszankę drożdżową pozostawia się zakwaszeniu. Tą metodę początkowo opracowano by przyspieszyć produkcje sake. Dziś jednak używana jest aby uzyskać wyższy poziom kwasowości oraz złożony smak.
Sokujō (速醸; "szybkie warzenie")
Nowoczesna metoda warzenia przy której do mieszanki drożdżowej dodaje się małą ilość kwasu mlekowego aby przyspieszyć produkcje. Sokujō ma zazwyczaj lżejszy smak w porównaniu do Kimoto lub Yamahai.
Kōontōka (高温糖化; "scukrzanie przy wysokiej temperaturze")
przyśpieszona wersja metody Sokujō.
Metoda Bodai
Najstarsza metoda warzenia którą od niedawna znów zaczęto używać. Metoda ta umożliwia naturalne powstanie kwasu mlekowego w mieszance drożdżowej.

Po przez przygotowanie takiej mieszanki, uzyskuję się wyższą jakość sake. Mieszanka ta zwaną jest moto (jap. ?) i przechowuje się ją w temperaturze około 5-10 °C, co pozwala na dużą ilość mikroorganizmów kwasu mlekowego w mieszance. Kwas mlekowy jest ważny dla smaku i zapobiega niechcianym bakteriom. Ryż, kōji i woda dodawane są w trzech osobnych trybach. Mieszanka ta zwaną jest moromi (jap. 醪 lub 諸味?) a masa jej rośnie przy każdym trybie.

Tuż przed wyciśnięciem sake istnieje możliwość dodania alkoholu. Zależnie od tego czy dodany jest alkohol oraz od ilości jego dodania, wyróżniamy rożne kategorie sake:

  • Sanzōshu, na zachodzie znana jako potrójna sake.
  • Futsushu, ogólna, zwykła sake. Również znana jako podstawowa.
  • Tokutei Meishoshu, sake najlepszej jakości.

Po wyciśnięciu sake zostaje filtrowana. Wyjątek stanowią:

  • Ori Sake
  • Nigori Sake
  • Muroki Sake

Następnie sake zostaje poddana pasteryzacji. Znów widzimy tutaj jednak wyjątki:

  • Hon Nama Sake, sake nie pasteryzowana.
  • Nama Chozo Sake, sake pasteryzowana dopiero tuż przed butelkowaniem.
  • Nama Zume Sake, sake pasteryzowana zaraz po wyciśnięciu.

Potem sake pozostawia się leżakowaniu w przeważnie dużych zbiornikach przy temperaturze pokojowej. Leżakowanie trwa zazwyczaj od pól roku aż do dwóch lat. Istnieją jednak rodzaje sake leżakujące dłużej lub nie leżakujące wcale.

  • Shibori Tate Sake, Shinshu Sake oraz Shibori sake nie są poddawane leżakowaniu. Są one jednak pasteryzowane.
  • Koshu Sake, leżakowane sake o wysokiej często jakości. Smak przypomina stare, dobre Sherry.
  • Jukusei Sake, łagodniejszy wariant leżakowanej sake.

Następnie dodaje się wody aby uzyskać ostateczną zawartość alkoholu. Po naturalnej fermentacji, sake ma pomiędzy siedemnaście a dziewiętnaście procent. Po dodaniu wody zmniejsza się ta zawartość do około siedemnastu procent. Eksportowana sake często zawiera mniej niż piętnaście procent, ponieważ obniża to koszt importu. Wyjątkiem jest:

  • Genshu Sake, sake bez dodatkowej ilości wody.

Na koniec sake zostaje butelkowana.

Klasyfikacja sake[edytuj]

Ochoko (お猪口) napełnione niefiltrowaną Nigorizake (濁り酒)
Nigorizake (濁り酒), lub mętne sake

Istnieje wiele rodzajów sake. Najbardziej odróżniane są sake masowej produkcji od sake najlepszej jakości. Do sake masowej produkcji dodaje się dużą ilość alkoholu. Pośród tej grupy sake, bardzo znana jest potrójna sake. Spożywa się ją często na gorąco a nazwa jej pochodzi od sposobu jej wytwarzania. Dodaje się do niej bowiem glukozę, alkohol oraz wodę aby uzyskać trzykrotnie większą ilość sake. Około 75% sake nie odpowiada standardom wybornej sake, dlatego oznacza się je jako sanzōshu) lub futsū-shu (jap. 普通酒 dosłownie: zwykła sake?). Nie oznacza to jednak że wszystkie sake to potrójne sake lub że nie smakują one dobrze. Sake najlepszej jakości, znane jako tokutei meishō-shu (jap. 特定名称酒 dosłownie: sake o specyficznej nazwie?), stanowi 25% rynku. Poniżej wymieniona klasyfikacja sake określona została przez rząd japoński[3].

  • Honjōzō-shu (本醸造酒) – sake wytwarzane z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 30% zewnętrznej części ziarna. Zawiera dodatek destylowanego alkoholu.
  • Ginjō-shu (吟醸酒) – sake wytwarzane z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 40% zewnętrznej części ziarna. Napój oferowany w wersjach: z dodatkiem destylowanego alkoholu lub bez dodatku.
  • Daiginjō-shu (大吟醸酒) – sake wytwarzane z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 50% zewnętrznej części ziarna. Napój oferowany w wersjach: z dodatkiem destylowanego alkoholu lub bez dodatku. Są to najlepsze i najdroższe alkohole.
  • Junmai-shu (純米酒, "sake z czystego ryżu") – jest to tak zwane „czyste sake” wytwarzane z ryżu, spolerowanego tak, że usunięto co najmniej 30% zewnętrznej części ziarna. Nie zawiera dodatku destylowanego alkoholu.

Najczęściej spotykana jest płynem bezbarwnym, lekko słomkowym jednak istnieją także odmiany zawiesiste (jap. 濁り酒 nigorizake?). Wśród bezbarwnych wyróżnia się rodzaje wytrawne (jap. 辛口 karakuchi?) oraz słodkie (jap. 甘口 amakuchi?). Są również wersje pośrednie - zgodnie z japońską skalą określającą wytrawność nihonshu (zasadniczo od -6 do +6). Dodatkowym elementem odróżniającym japońskie sake jest stopień ich kwasowości. Jeżeli dodamy do tego różne odmiany regionalne, otrzymamy spory zestaw, w ilości niemal porównywalnej do liczby win francuskich.

  • Kuroshu (黒酒, "czarne sake"), sake wytworzona z niepolerowanego ryżu.
  • Koshu (古酒, "stara sake"), leżakująca sake. Ten specjalnie przygotowany gatunek sake zostaje poddawany 10 letniemu leżakowaniu, do którego większość sake się nie nadaje. Dzięki temu długiemu leżakowaniu otrzymuje ona żółty kolor oraz słodszy smak.
  • Taruzake (樽酒), sake leżakująca w beczkach z drewna kryptomerii japońskiej, w Japonii znanej pod nazwą sugi (杉).
  • Seishu (清酒, "czysty lub wyborny alkohol"), oficjalna nazwa sake w Japonii. Nie należą do niej Nigorizake oraz Doburoku.
  • Shiboritate (搾立て), sake bez tradycyjnego sześciomiesięcznego leżakowania.
  • Namazake (生酒), niepasteryzowana sake.
  • Genshu (原酒), nierozcieńczana sake. Większość sake zostaje rozcieńczona aby obniżyć zawartość alkoholu od 18-20% do 14-16%. Genshu jednak nie jest rozcieńczana.
  • Amazake (甘酒), tradycyjny i słodki napój japoński z fermentowanego ryżu o niskiej zawartości alkoholu.
  • Doburoku (濁酒), sake domowej roboty.
  • Jizake (地酒), sake lokalnego browaru.
  • Happo Seishu (発泡清酒) lub Sparkling sake, musujący rodzaj sake.

Sposoby podania[edytuj]

Naczynia do podawania sake. Na górze po lewej sakazuki (杯), po prawej masu (枡升) a po środku ochoko (お猪口)
Tokkuri

Tradycyjnie w restauracjach oferowana jest sake na ciepło, podgrzewana do temperatury około 40 °C, nazywana jest wówczas nurukan (jap. ぬる燗 letnia?), lub do temperatury 50 °C atsukan (jap. 熱燗 gorąca?), spożywana jest w ten sposób zazwyczaj w zimie, lub też na zimno (jap. 冷酒 reishu?)[4][5]. Sake o temperaturze pokojowej zwaną jest jōon (jap. 常温?). Podaje się ją w tokkuri (jap. 徳利?), swego rodzaju dzbanuszku bez ucha, z którego przelewa się ją potem do niewielkiej, wąskiej czarki (jap. 御猪口 o-choko?) i z niej spożywa. Przy specjalnych uroczystościach pije się sake z bardziej ceremonialnych czarek zwanych sakazuki (jap. ?). Picie sake z cudzej czarki jest oznaką przyjaźni lub zaszczytu dla kogoś z niższego szczebla. Innym rodzajem naczynia do sake jest małe drewniane pudełeczko zwane masu (jap. 枡升?). Tradycyjne z drewna kryptomerii japońskiej. Pojemność masu wynosi dokładnie 180 ml i napełnia się ja aż po brzegi. Ponadto sake, podobnie jak mirin dodawana jest do niektórych potraw kuchni japońskiej w celu wzbogacenia smaku. Podgrzewanie sake pomaga w maskowaniu smaku sake niskiej jakości. Metoda ta była popularna podczas II wojny światowej, gdyż w tych czasach sake miała niską jakość przez brak dobrych składników.

Sake jest używana jako składnik do niektórych koktajli, np. Saketini lub Sake Bomb.

Przechowywanie[edytuj]

Sake należy przechowywać w chłodnym oraz ciemnym pomieszczeniu. Należy ją spożyć w ciągu trzech godzin po otwarciu butelki. Możliwe jest przechowywanie otwartej butelki w lodówce lecz zalecane jest spożycie reszty sake przed upływem dwóch dni. Po otwarciu butelki sake zaczyna się oksydować, co psuje jej smak.

Daiginjō-shu (jap. 大吟醸酒?) najlepiej przechowywać od trzech do pięciu lat w pomieszczeniu o niskiej temperaturze. Już po sześciu miesiącach uzyskuje ona bardziej rafinowany smak. Po dziesięciu latach smak zaczyna przypominać smak Sherry a kolor przemienia się w jasny brąz.

Sezonowość[edytuj]

Popularnym symbolem kojarzącym się z sake jest kula robiona z liści kryptomerii japońskiej zwana sugitama (jap. 杉玉?). Kiedyś wieszano je przed wejściami do browarów gdy warzone było nowe sake. Początkowo liście są zielone lecz z czasem brązowieją co symbolizuje dojrzewanie sake.

Sake spozywana w Nowy Rok zwaną jest shishu (jap. 新酒 dosłownie: nowe sake?).

Pierwotnie sake transportowano w chłodne wiosny aby unikać gorących temperatur (w lecie) które mogły by zepsuć smak sake. Drugą możliwością był transport w jesieni.

1 października obchodzony jest Narodowy Dzień Sake w Japonii. Nihon-shu no hi (jap. 日本酒の日?).

Rytuały[edytuj]

Tososan (屠蘇散)

Sake często bywa spożywane w rytuałach shintōistycznych o charakterze oczyszczającym.

W czasie II wojny światowej piloci kamikaze pili sake przed wykonaniem swoich misji.

Przy uroczystościach shintōistycznych, ceremoniach lub świętowaniu zwycięstw sportowych otwierane zostają beczki wypełnione sake i za darmo jest ona serwowana. Uczynek ten, zwany Kagami Biraki (jap. 鏡開き?), ma przynosić szczęście. Sake używane do tych uroczystości znane jest jako iwai-zake (jap. 屠蘇 dosłownie: świąteczne sake?).

W Nowy Rok pije się specjalny gatunek sake zwanej toso (jap. 屠蘇?). Jest to rodzaj iwai-zake. Zostaje ona wytworzona przez moczenie w sake Chińskiej mieszanki przypraw zwanej tososan (jap. 屠蘇散?). Małą ilość toso podaje się również dzieciom. Zależnie od regionu, najmłodszy w rodzinie pije jako pierwszy a najstarszy jako ostatni lub odwrotnie. Tą tradycje zapoczątkował Cesarz Saga w IX wieku.

Właściwości prozdrowotne sake[edytuj]

Wśród cennych żywieniowo związków sake, na wyróżnienie zasługują aminokwasy. Skład aminokwasowy sake wpływa między innymi na pobudzenie funkcji mózgu oraz stymulację układu immunologicznego. Aminokwasy zawarte w sake odgrywają rolę w zmniejszaniu ryzyka wystąpienia nowotworów. Sake kasu oraz osad pobudzają komórki NK (Natural Killers). Wykazano, że sake pobudza aktywność mózgu, zwiększa stężenie w surowicy krwi cholesterolu frakcji HDL, poprawia przepływ krwi oraz wspomaga rozpuszczanie zakrzepów. Dzięki tym właściwościom sake zapobiega miażdżycy, dławicy piersiowej, zawałom serca oraz amnezji. Stwierdzono również, że sake spożywane przez kobiety w małych ilościach (3-6 porcji tygodniowo) zmniejsza ryzyko osteoporozy[3].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, str. 224
  2. Hosking, Richard> A Dictionary of Japanese Food, str. 214
  3. a b Paweł Kujawa: Wina ryżowe, ich właściwości i proces produkcji na przykładzie sake (pol.). 2012-11-20. [dostęp 2012-12-12].
  4. The Illustrated Guide to Japan, Culture & Tradition str. 173
  5. The Wrath of “Kan” Sake | UrbanSake.com

Bibliografia[edytuj]

  • Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, Warszawa 2008, str. 211-225, ISBN 978-83-7436-171-2
  • Barber, Kimiko: Kuchnia japońska, Poznań 2004, ISBN 978-83-245-1759-6
  • Tomaszewska-Bolałek, Magdalena: Tradycje kulinarne Japonii, Hanami, Warszawa 2006 ISBN 978-83-60740-00-2
  • Japan Sake and Shochu Makers Association: A Comprehensive Guide to Japanese Sake. Tokyo 2011.
  • Aoki, Rocky Sake: Water from Heaven. Universe Publishing 2003.
  • Eckhardt, Fred Sake USA: The complete guide to American sake, sake breweries and homebrewed sake. Fred Eckhardt Communications 1992.
  • Gauntner, John Sake Handbook. 2002.
  • Harper, Philip. The Insider's Guide to Sake. Kodansha International 1998.
  • Harper, Phillip and Haruo Matsuzaki. The Book of Sake: A Connoisseurs Guide. Japan: Kodansha International 1995.

Linki zewnętrzne[edytuj]