Polacy na Ukrainie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Polacy na Ukrainie
Ilustracja
Lwów, kolumna Adama Mickiewicza (2018)
Populacja

0,15–2,0 mln (2009)[1]

Miejsce zamieszkania

obwód chmielnicki
obwód lwowski
obwód żytomierski

Język

polski

Religia

katolicyzm

Grupa

Polacy

Mniejszość polska na Ukrainie według Wszechukraińskiego Spisu Ludności 2001

Polacy na Ukrainie – polska mniejszość narodowa na Ukrainie. Według oficjalnych danych jej liczebność wynosi 147,9 tysiąca[2]. Najwięcej ukraińskich Polaków mieszka w obwodzie żytomierskim.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Przypuszczalny zasięg państwa Polan na początku panowania Mieszka I i ziemie przyłączone przez tego władcę. Wschodnia granica Grodów Czerwieńskich obejmuje obok samego Czerwienia także ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i wołyńską.
 Osobny artykuł: Grody Czerwieńskie.

Tereny dzisiejszego pogranicza polsko-ukraińskiego jeszcze przed ostatecznym wykrystalizowaniem się państwowości polskiej za czasów pierwszych Piastów były zamieszkiwane przez zachodniosłowiańskie plemię Lędzian (Lachów) od którego wywodzi się jedna z nazw określających Polaków, plemię to ma swoje istotne miejsce w polskiej historiografii. Według ruskiego kronikarza Nestora plemiona Radymiczów oraz Wiatyczów miały „pochodzić od Lachów i być Lachami”[3]. W swojej kronice wydarzeń Powieść doroczna Nestor opisuje także rywalizację Polski i Rusi o Grody Czerwieńskie leżące obecnie po części na terenach zachodniej Ukrainy i Białorusi, a po części we wschodnich województwach polskich[4]. Pierwsza wzmianka o tych Grodach pochodzi z roku 981, kiedy to zdobył je na Polakach książę kijowski Włodzimierz I[5].

W leto 6489 ide Wołodimer’ k Liachom’ i zaja grady ich: Peremyszl’, Czerwien’, i iny grady jeże sut’ do sego dnie pod’ Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan’ ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco[6];

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.
Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej w 1619 na tle współczesnych granic państw.

     Korona Królestwa Polskiego

     Wielkie Księstwo Litewskie

W następnych stuleciach Polacy osiedlali się na terenach Rusi Czerwonej i Podola, czy po Unii LubelskiejWołynia (do unii obowiązywał zakaz nabywania ziemi na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego przez obywateli Korony). W latach 1569–1648 ponad trzy/czwarte terytorium obecnego państwa Ukraina wchodziło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako część Korony Królestwa Polskiego.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej, zwłaszcza zaś w ramach represji po powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym ludność i kultura polska poddana była masowym represjom w ramach Imperium Rosyjskiego. Polskie instytucje społeczne i kulturalne (jak Liceum Krzemienieckie, wyposażenie Uniwersytetu Wileńskiego, szkolnictwo polskie) były likwidowane, a ludność polska poddana dyskryminacji ekonomicznej (zakaz nabywania ziemi, konfiskaty).

W czasie istnienia Ukraińskiej Republiki Ludowej kilku Polaków (Mieczysław Mickiewicz, Stanisław Stempowski, Henryk Józewski) zajmowało stanowiska w rządzie URL. Podpisana 21 kwietnia 1920 pomiędzy rządem Polski a rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej umowa sojusznicza gwarantowała prawa ukraińskiej ludności w Polsce i polskiej na Ukrainie.

Po traktacie ryskim, kończącym wojnę polsko-bolszewicką na wschód od granicy polsko-sowieckiej ustalonej traktatem znalazło się w USRR kilkaset tysięcy Polaków. Władze sowieckie po próbach tworzenia w latach 20. XX w. tzw. polskich regionów autonomicznych (w USRR Marchlewszczyzna), w latach 30. dokonały eksterminacji i masowych deportacji ludności polskiej z ZSRR.

W antypolskiej polityce władz ZSRR uczestniczył I sekretarz Komunistycznej Partii Ukrainy w latach 1929–1938, Stanisław Kosior (Polak), ostatecznie aresztowany i zamordowany w ramach Wielkiej Czystki w ZSRR.

W wyniku agresji sowieckiej na Polskę w 1939 roku, tereny dzisiejszej Ukrainy zachodniej znalazły się pod okupacją sowiecką. Skutkowało to masowym terrorem przeciwko ludności polskiej i wywózkami na Sybir. W okresie okupacja niemieckiej tych ziem w latach 1941–1944 miały miejsce masowe zbrodnie przeciwko ludności polskiej ze strony Ukraińskiej Powstańczej Armii na terenie Wołynia i Galicji Wschodniej. Po ponownym wkroczeniu Sowietów oraz zmianie granic dokonano wysiedlenia większości pozostałej polskiej ludności na Ziemie Odzyskane.

W czasach powojennych, w sowieckiej Ukrainie, Polacy mieli bardzo ograniczone możliwości kultywowania swojej tożsamości narodowej. Byli pozbawieni polskiej oświaty i prasy, duszpasterstwa rzymskokatolickiego oraz kontaktów z innymi krajem i emigracją. Dopiero rozpad ZSRR i uzyskanie przez Ukrainę niepodległości umożliwiło prowadzenie działalności na rzecz zachowania polskości oraz powstanie polskich organizacji społecznych, oświatowych i kulturalnych.

Według ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 roku obszar państwa Ukraina w tym czasie zamieszkiwało 147,9 tysiąca Polaków[7]. Nieoficjalne szacunki wskazują na wyższe liczby: 900 tysięcy[8], a nawet na 2 miliony[9]

Liczba Polaków na obszarze Ukraińskiej SRR i na Ukrainie na podstawie spisów radzieckich i ukraińskich[edytuj | edytuj kod]

Liczba Polaków na Ukrainie od 1926
Rok 1926
spis1
1939
spis²
1959
spis³
1970
spis4
1979
spis5
1989
spis6
2001
spis7
Populacja 476 435 357 710 363 297 295,107 258 309 219 179 144 130
Odsetek 1,6% 1,2% 0,9% 0,6% 0,5% 0,4% 0,3%
1 Source: [1]. ² Source: [2]. ³ Source: [3]. 4 Source: [4]. 5 Source: [5]. 6 Source: [6]. 7 Source: [7].

Rozmieszczenie Polaków na Ukrainie według ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 r.[10][edytuj | edytuj kod]

Spis z 2001
Obwód Liczba Polaków % Polaków
Obwód żytomierski 49 046 3,53%
Obwód chmielnicki 23 005 1,61%
Obwód lwowski 18 948 0,73%
miasto Kijów 6924 0,27%
Obwód tarnopolski 3856 0,34%
Obwód winnicki 3794 0,22%
Obwód kijowski 2846 0,16%
Obwód rówieński 2031 0,17%
Obwód iwanofrankiwski 1864 0,13%
Obwód wołyński 788 0,07%
Obwód doniecki 4343 0,09%
Obwód czerniowiecki 3367 0,37%
Obwód dniepropetrowski 3288 0,09%
Obwód odeski 3247 0,13%
Obwód ługański 2107 0,08%
Obwód charkowski 1936 0,07%
Obwód zaporoski 1774 0,09%
Obwód chersoński 1625 0,14%
Obwód mikołajowski 1317 0,1%
Obwód połtawski 813 0,05%
Obwód czerkaski 729 0,05%
Obwód kirowohradzki 556 0,05%
Obwód czernihowski 528 0,04%
Obwód zakarpacki 518 0,04%
Obwód sumski 421 0,03%
Autonomiczna Republika Krymu 3879 0,19%
miasto Sewastopol 580 0,15%
Cała Ukraina 144 130 0,3%

Współczesność[11][12][13][edytuj | edytuj kod]

Wśród trudności i wyznań stojących przed polską mniejszością na Ukrainie wymienia się: problemy ekonomiczne (motywujące do emigracji), słaby kontakt z Polską i kulturą polską, zatracanie tożsamości i języka polskiego w rodzinach narodowościowo mieszanych oraz bierna postawa w życiu politycznym. Uwarunkowania historyczne (przesiedlenia, rozbicie więzów społecznych i rodzinny, brak inteligencji, rusyfikacja, sowietyzacja) spowodowały, że niewielu ukraińskich Polaków posługuje się językiem polskim.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W ramach publicznego systemu edukacji istnieje 6 szkół z polskim językiem nauczania, a także klasy z polskim językiem nauczania i pogłębioną nauką języka polskiego. Dużym zainteresowaniem cieszą się społeczne szkoły sobotnio-niedzielne. Środowisko nauczycielskie zrzesza Zjednoczenie Nauczycieli Polskich na Ukrainie, przy którym funkcjonuje centrum metodyczne w Drohobyczu[14]. Rozwój polskiej oświaty hamują jednak ograniczenia finansowe i lokalowe, braki kadrowe i niedobór polskich podręczników.

Media[edytuj | edytuj kod]

Polacy mieszkający na Ukrainie mają dostęp do kanałów Telewizji Polskiej: TVP Polonia, TVP Historia, TVP Info i TVP Kultura, a także do kanałów: Kino Polska International, Kino Polska Muzyka i TV Trwam. Od 2020 roku na antenie TVP Polonia emitowany jest cotygodniowy magazyn Studio Lwów.

Funkcjonują polskie rozgłośnie i audycje radiowe (m.in. Radio Polonia, Radio Berdyczów, Radio Lwów). Do najważniejszych tytułów prasowych zaliczają się: Kurier Galicyjski, Dziennik Kijowski, Słowo Polskie, Monitor Wołyński, Tęcza Żytomierszczyzny, Radość Wiary oraz Wołanie z Wołynia. Wiele z nich prowadzi także własne portale internetowe.

Polacy na Ukrainie a Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Polski chór dziecięcy w kościele katolickim we Lwowie

Historycznie Kościół rzymskokatolicki na Ukrainie był ściśle związany z polską kulturą. Pomimo, tendencji do wprowadzania języka ukraińskiego, język polski jest obecny w liturgii i działalności duszpasterskiej (zwłaszcza w parafiach w zachodniej części Ukrainy). W kościołach odbywają się nabożeństwa z okazji polskich świąt narodowych. Hierarchowie angażują się w dialog polsko-ukraiński, czego przykładem jest wspólna deklaracja biskupów rzymsko- i greckokatolickich w sprawie rzezi wołyńskiej[15].

Ochrona dziedzictwa historycznego i miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

Twierdza w Kamieńcu Podolskim – jeden z najważniejszych polskich zabytków na Ukrainie

Cmentarz Łyczakowski, Cmentarz Orląt Lwowskich oraz Cmentarz Polski w Żytomierzu są jednymi z największych i największych polskich nekropolii na wschodzie. Opiekę nad polskimi cmentarzami sprawują miejscowe polskie organizacje wspieranie przez wolontariuszy z Polski. Dużym wyzwaniem jest ochrona i zapobieżenie degradacji wielu opuszczonych cmentarzy. W 2010 roku zainicjowana została akcja Mogiłę pradziada ocal od zapomnienia, która obejmuje inwentaryzację, restaurowanie i sprzątanie grobów[16]. Na terenie Ukrainy znajdują także dwa cmentarze katyńskie – w Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie oraz Polski Cmentarz Wojenny w Kijowie-Bykowni. Trwają prace nad odbudową zniszczonego w czasach wojny, powstałego w czasach przedwojennych budynku obserwatorium astronomicznego na szczycie Pop Iwan.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Organizacje i stowarzyszenia[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie szyldu Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej
Siedziba Towarzystwa Kultury Polskiej im. A. Mickiewicza w Czerniowcach

W 2019 roku funkcjonowało ponad 300 polskich organizacji, głównie o charakterze edukacyjno-kulturalnym. Dwie organizacje mają charakter „dachowy”: Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie z siedzibą we Lwowie oraz Związek Polaków na Ukrainie z siedzibą w Kijowie.

Charakterystyka polskiej mniejszości narodowej w poszczególnych regionach Ukrainy[edytuj | edytuj kod]

Z powyższych danych wynika duże zróżnicowanie w rozmieszczeniu mieszkających w Polsce. Także z uwagi na uwarunkowania historyczne należy uwzględniać różną specyfikę polskich społecznych w poszczególnych regionach.

Obwód charkowski[edytuj | edytuj kod]

W Charkowie funkcjonują Stowarzyszenie Kultury Polskiej[17] oraz Dom Polonii na Wschodzie z siedzibą w Charkowie[18]. W mieście funkcjonuje polska szkoła sobotnia, organizowane są także doroczne dni kultury polskiej. Wydawany jest także miesięcznik Polonia Charkowa. Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie, gdzie spoczywają ofiary zbrodni katyńskiej, jest jednym z najważniejszych polskich miejsc pamięci narodowej na wschodzie.

Obwód chersoński[edytuj | edytuj kod]

W obwodzie chersońskim działalność polska skupia się wokół kilku organizacji w Chersoniu i Nowej Kachowce. Przy Chersońskim Obwodowym Stowarzyszeniu „Polonia”, od 2005 roku działa szkoła sobotnio-niedzielna, zaś od 2012 roku w Nowej Kachowce przy Organizacji Społecznej „Dom Polski” działa punkt nauczania języka polskiego.

Obwód chmielnicki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polacy w obwodzie chmielnickim.

Obwód czerkaski[edytuj | edytuj kod]

W Czerkasach działa oddział obwodowy Związku Polaków na Ukrainie, zaś przy miejscowej parafii rzymskokatolickiej funkcjonuje polska szkoła sobotnio-niedzielna.

W Humaniu środowisko polskie skupia Stowarzyszenie Polaków w Humaniu „Ognisko”.

Obwód czernihowski[edytuj | edytuj kod]

Wśród nielicznej polskiej społeczności obwodu czernihowskiego działalność prowadzący trzy organizacje: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie Polaków „Aster” w Niżynie, Kulturalno-Oświatowy Związek Polaków w Pryłukach i „Polska Przystań” w Czernihowie[19].


Obwód iwanofrankowski[edytuj | edytuj kod]

Działalność polska skupia się w powstałym w 2015 roku Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku, które oprócz działalności nakierowanej na aktywizację i integrację społeczności polskiej (w szczególności młodego pokolenia), prowadzi także działania adresowane do społeczeństwa ukraińskiego promując polską kulturę, współpracę polsko-ukraińską oraz idee integracji europejskiej. Centrum jest organizatorem dorocznych Dni Kultury Polskiej[20] i Forum Młodych Polaków na Ukrainie.

Obwód kijowski i Kijów[edytuj | edytuj kod]

W Kijowie funkcjonuje dom polski oraz szkoła sobotnia, w której młodzież ma szansę poznawać polską kulturę i literaturę oraz historię i geografię Polski[21]. Istnieje też kilka innych szkół społecznych języka polskiego. Ponadto w Kijowie ukazuje się dwutygodnik Dziennik Kijowski.

W podkijowskich Browarach działalność polska skupia się wokół powstałego w 2001 roku Kulturalno-Oświatowego Stowarzyszenia „Rodzina” w Browarach, które prowadzi punkt nauczania języka polskiego[22].

Polacy mieszkają także w Białej Cerkwi, gdzie funkcjonują Stowarzyszenie Kultury Polskiej w Białej Cerkwi im. Zygmunta Krasińskiego i Stowarzyszeniu Polaków Białocerkiewszczyzny. Przy obu organizacjach funkcjonują szkoły sobotnie.

Obwód lwowski[edytuj | edytuj kod]

Język polski w obwodzie lwowskim w 2001 r. według ukraińskiego spisu powszechnego

Wskutek zmian granic i wysiedleń na ziemi lwowskiej pozostało niewielu Polaków, mimo to Lwów pozostaje ważnym ośrodkiem polskiej kultury. Funkcjonuje tam wiele polskich organizacji (m.in. założone w 1988 roku Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej oraz redakcje Kuriera Galicyjskiego i Radia Lwów) i szkół (wśród nich Szkoła Średnia nr 10 we Lwowie), a także Polski Teatr Ludowy.

Największym skupiskiem polskim obwodu lwowskiego jest rejon mościski. W Mościskach funkcjonuje m.in. Ogólnokształcąca Szkoła Średnia nr 3 im. Królowej Jadwigi z polskim językiem nauczania oraz dom polski (otwarty w grudniu 2021[23]), zaś w pobliskich Łanowicach i Strzelczyskach działają szkoły podstawowe z polskim językiem nauczania. Innym skupiskiem polskim w obwodzie lwowskim jest Drohobycz.

 Zobacz więcej w artykule Mościska, w sekcji Polacy w Mościskach.
 Zobacz więcej w artykule Drohobycz, w sekcji Polacy w Drohobyczu.

Obwód odeski[edytuj | edytuj kod]

Odeska Polonia jednoczy się w Związku Polaków na Ukrainie – Oddziale im. Adama Mickiewicza w Odessie, którym przez wiele lat kierował Tadeusz Załucki. Przy organizacji funkcjonują: szkoła sobotnio-niedzielna, klub seniora oraz zespoły artystyczne[24].

Obwód połtawski[edytuj | edytuj kod]

Działalność wśród nielicznej polskiej społeczności obwodu połtawskiego prowadzi Związek Miłośników Kultury Polskiej na Połtawszczyźnie „Polonia”. Przy związku funkcjonuje szkoła sobotnio-niedzielna (jedyna tego typu placówka w regionie).

Obwód sumski[edytuj | edytuj kod]

Obwód sumski jest najmniej licznym (w liczbach bezwzględnych) skupiskiem polskim na Ukraina. Od 1999 roku w Sumach działa Towarzystwo Kultury Polskiej, które organizuje uroczystości patriotyczne i prowadzi działania propagujące polską kulturę współpracując z Konsulatem Generalnym RP w Charkowie i stowarzyszeniem Wspólnota Polska[25]. W 2005 roku przy Centrum Polskim „Wiara, nadzieja, miłość” roku powstała polska szkoła sobotnio-niedzielna[12].


Obwód winnicki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polacy w obwodzie winnickim.

Kultywowaniu polskości służy pięć działających przy polskich organizacjach szkół sobotnio-niedzielnych (w Winnicy i Koziatyniu).

W Winnicy odbywa się doroczny festiwal kultury polskiej organizowany przez Związek Polaków Winniccyzny[26]. Ponadto w Winnicy mieści się redakcja miesięcznika i portalu internetowego Słowo Polskie. W 2016 roku w Barze otwarto Dom Polski[27].

Na terenie dzisiejszego obwodu winnickiego znajduje się wiele polskich zabytków (m.in. Pałac w Tulczynie, Pałac w Woronowicy, pałac Witosławskich w Czerniatynie i świątynie), z tego regionu pochodzi także Ignacy Jan Paderewski – urodzony we wsi Kuryłówka.

Obwód wołyński i równieński[edytuj | edytuj kod]

Pomimo niewielkiej liczebności, polska mniejszość historycznego Wołynia wykazuje się wyraźną aktywnością. Działa kilkanaście organizacji polskich m.in.: Stowarzyszenie Kultury Polskiej na Wołyniu im. Ewy Felińskiej, Stowarzyszenie Lekarzy Polskiego Pochodzenia na Wołyniu, Wołyńskie Zjednoczenie Nauczycieli Polonistów im. Gabrieli Zapolskiej w Łucku, Stowarzyszenie Artystów Polskiego Pochodzenia z Wołynia „Barwy Kresowe”, Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Henryka Sienkiewicza w Równem czy grupy harcerskie[28]. Działalność oświatowa skupia się w 13 szkołach sobotnio-niedzielnych.

Obwód zakarpacki[edytuj | edytuj kod]

Według oficjalnych statystyk z 2001 roku obwód zakarpacki zamieszkuje jedynie ponad 500 osób polskiej narodowości. Jest tow większości ludność napływowa (oraz ich potomkowie), która przybyła po II wojnie światowej z innych terenów współczesnej zachodniej Ukrainy. W Użhorodzie funkcjonuje szkoła sobotnio-niedzielna prowadzona przez Towarzystwo Kultury Polskiej Zakarpacia (wchodzące w skład Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie)[29].

Obwód żytomierski[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Piotr Kościński: 2 miliony czy 146 tysięcy?. rp.pl, 29 grudnia 2009. [dostęp 2022-04-08].
  2. Raport Ambasady RP w Kijowie. W: Krzysztof Sawicki: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2009. zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią MSZ. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2009, s. 242. ISBN 978-83-89607-81-2. [dostęp 2016-10-12]. (pol.)
  3. August Bielowski: Monumenta Poloniae Historica. podane za Małopolska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 39.
  4. Połnoje sobranije russkich letopisiej. t. I., Leningrad 1926–1928.
  5. Henryk Paszkiewicz: Początki Rusi. Kraków 1996, s. 67–68, 74, 410–411.
  6. F. Sielicki: Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat. Wrocław 2005.
  7. Spis ludności na Ukrainie, 2001 r.. [dostęp 2010-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-08-24)].
  8. Polonia w liczbach (pol.). Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2011-03-26].
  9. Piotr Furmaniak: Polacy na Ukrainie- sytuacja polskiej mniejszości.
  10. Piotr Eberhardt,Polacy na Ukrainie: Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej według ostatnich spisów powszechnych.
  11. Mniejszość narodowa polska na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie. Uwarunkowania, stan aktualny, perspektywy (pol.). ies.lublin.pl.
  12. a b PLACÓWKI OŚWIATOWE NA UKRAINIE INFORMATOR (pol.). wid.org.pl.
  13. Baza ORPEG (pol.). orpeg.pl.
  14. Zjednoczenie Nauczycieli Polskich na Ukrainie. znpu.org.ua.
  15. Deklaracja w sprawie Rzezi Wołyńskiej (pol.). wiara.pl. [dostęp 2021-12-22].
  16. Mogiłę pradziada ocal od zapomnienia. studiowschod.pl. [dostęp 2021-12-22].
  17. Stowarzyszenie Kultury Polskiej w Charkowie.
  18. Baza organizacji polonijnych.
  19. Polacy na Ziemi Czernihowskiej (pol.). [dostęp 2022-01-31].
  20. Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku (pol.). [dostęp 2021-12-22].
  21. Polska Szkoła Sobotnia. Dom Polski (pol.). dom-polski.org.ua.
  22. Jubileusz Polskiego Kulturalno-Oświatwego Stowarzyszenia „Rodzina” w Browarach (pol.). wid.org.pl.
  23. Domu Polskiego w Mościskach (pol.). kuriergalicyjski.com.
  24. Centrum Kultury Polskiej w Odessie (pol.). odessatour.pl.
  25. Towarzystwo Kultury Polskiej w Sumach (pol.).
  26. W Winnicy po raz dwudziesty odbył się regionalny festiwal kultury polskiej „Łączmy się, Radujmy się, Śpiewajmy!” (pol.). slowopolskieorg, 2019-11-30.
  27. Polacy w Barze otrzymali w darze od historycznej ojczyzny najpiękniejsze centrum polskości na Podolu (pol.). slowopolskieorg, 2016-05-23.
  28. Organizacje na wschodzie (pol.). pol.org.pl.
  29. Polonia na Zakarpaciu. kuriergalicyjski.com. [dostęp 2022-02-07].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • August Bielowski: Monumenta Poloniae Historica.
  • F. Sielicki: Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat. Wrocław 2005
  • Połnoje sobranije russkich letopisiej. t. I., Leningrad 1926–1928
  • H. Krasowska: Mniejszość polska na południowo-wschodniej Ukrainie. Warszawa 2012
  • Krzysztof Sawicki: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2009. Warszawa 2009, ISBN 978-83-89607-81-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]