Alicja w Krainie Czarów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści Charlesa Lutwidge'a Dodgsona. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Alicja w Krainie Czarów
Alice's Adventures in Wonderland
AlicesAdventuresInWonderlandTitlePage.jpg
Strona tytułowa pierwszego wydania
Autor Charles Lutwidge Dodgson (pseud. Lewis Carroll)
Miejsce wydania  Anglia
Język angielski
Data I wyd. 1865
Wydawca Macmillan
Typ utworu powieść fantastyczna
Data I wyd. polskiego 1910
Przekład Adela S.
poprzednia
brak
następna
Alicja po drugiej stronie lustra
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Alicja w Krainie Czarów, oryginalnie Przygody Alicji w Krainie Czarów (ang. Alice's Adventures in Wonderland) – utwór angielskiego wykładowcy matematyki Charlesa Lutwidge'a Dodgsona (pseudonim Lewis Carroll) opublikowany 4 lipca 1865. Dosłownie angielski tytuł znaczy Przygody Alicji w Krainie Dziwów. Pierwsi polscy tłumacze oddali Wonderland jako Krainę Czarów, chociaż w książce czary nie występują.

Książka zachowuje absurdalną logikę snu, jest wypełniona satyrycznymi aluzjami do przyjaciół i wrogów Dodgsona, parodiami szkolnych wierszyków, których uczyły się w XIX wieku brytyjskie dzieci, zawiera także odniesienia lingwistyczne i matematyczne.

Utwór jest trudny do sklasyfikowania. Maciej Słomczyński pisze w przedmowie do Alicji w swoim tłumaczeniu, że „jest to zapewne jedyny wypadek w dziejach piśmiennictwa, gdzie jeden tekst zawiera dwie zupełnie różne książki: jedną dla dzieci i drugą dla bardzo dorosłych”.

Kontynuacją utworu jest Po drugiej stronie lustra.

Geneza i wydanie[edytuj | edytuj kod]

Portret Dodgsona z 1863 roku
Zdjęcie Alice Liddell wykonane około 1860 roku

4 lipca 1862 roku odbyła się wycieczka łodzią po Tamizie, w której uczestniczyli wielebny Dodgson[1] (autor książki), wielebny Robinson Duckworth i trzy małe dziewczynki:[2]

Wycieczka rozpoczęła się od Folly Bridge niedaleko Oksfordu i zakończyła pięć mil dalej w wiosce Godstow. W czasie rejsu wielebny Dodgson opowiadał historię, w której główną rolę grała Alicja[4].

Dziewczynkom opowieść bardzo się spodobała, a Alice Liddell poprosiła Dodgsona o spisanie jej. Uczynił to i 26 listopada 1864 roku dał Alicji manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią (ang. Alice's Adventures Under Ground). Niektórzy, w tym Martin Gardner, spekulowali, że istniała wcześniejsza wersja, zniszczona przez samego autora, gdy napisał lepszą, bardziej rozbudowaną książkę, nie ma jednak na to dowodów[5].

Zgodnie z dziennikami Dodgsona, na wiosnę 1863 dał on nieukończony manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią znajomemu bajkopisarzowi Henry'emu Kingsleyowi, który zachwycony skłonił panią Liddell, aby namówiła Dodgsona do publikacji. Zaskoczony autor pokazywał utwór kolejnym znajomym, między innymi swemu przyjacielowi i mentorowi George'owi MacDonaldowi (również autorowi literatury dziecięcej), którego dzieci zachwyciły się Alicją. MacDonald także poradził Dodgsonowi, aby książkę opublikował. Zanim jeszcze został ukończony egzemplarz dla Alicji Liddell, oryginalny utwór rozrósł się z 18 do 35 tysięcy słów, głównie dzięki dodaniu epizodów o Kocie z Cheshire i Obłąkanej Herbatce. 4 lipca 1865 (dokładnie trzy lata po wycieczce) opowieść Dodgsona została opublikowana pod znanym tytułem Alice's Adventures in Wonderland, z ilustracjami Johna Tenniela. W tym samym roku powstało pierwsze wydanie amerykańskie Alicji. Jak wiele ówczesnych książek, została wydana piracko, bez jakichkolwiek tantiem dla autora[6].

Autor przyjął pseudonim Lewis Carroll. Trzymał się go przez całe życie, wyraźnie oddzielając matematyczne dzieła naukowe i popularnonaukowe prace o matematyce i grach logicznych (które sygnował prawdziwym nazwiskiem) od literatury pięknej, wydawanej pod pseudonimem. Był do tego stopnia konsekwentny, że odsyłał nie przeczytane listy, które przychodziły do Lewisa Carrolla na adres uniwersytetu[7].

Pierwsze wydanie książki liczyło 2 tys. egzemplarzy, zostało jednak zniszczone, gdyż Tenniel miał wątpliwości co do jakości druku (dziś znane są tylko 23 ocalałe egzemplarze; 18 jest w posiadaniu dużych archiwów lub bibliotek, takich jak Harry Ransom Humanities Research Center, a pozostałe pięć jest w rękach prywatnych). Szybko powstało nowe wydanie, wydrukowane w grudniu tego samego roku, lecz noszące datę 1866.

Cały nakład szybko wyprzedano. Alicja była rozchwytywaną sensacją, docenioną zarówno przez dzieci, jak i dorosłych. Za życia autora sprzedało się ok. 180 tys. egzemplarzy[7]. Wśród pierwszych czytelników byli m.in. młody Oscar Wilde i Królowa Wiktoria. Książka do dziś została przetłumaczona na 125 języków, włącznie z esperanto i językiem farerskim. Miała po angielsku ponad 100 wydań. Powstały niezliczone adaptacje teatralne i filmowe.

W 1871 Dodgson podczas pobytu w Londynie, spotyka inną Alicję, Raikes, rozmawia z nią o jej odbiciu w lustrze, co doprowadza do powstania kolejnej książki Alicja po drugiej stronie lustra. W 1886 Carroll publikuje faksymile rękopisu Przygód Alicji pod ziemią. W 1890 Carroll publikuje The Nursery "Alice", specjalne wydanie do czytania dzieciom w wieku od zera do pięciu lat. Pierwsze tłumaczenie na język japoński ukazało się w 1908 roku. W 1960 amerykański pisarz Martin Gardner publikuje specjalne wydanie The Annotated Alice (dosł. Alicja z przypisami). Łączy teksty Przygód Alicji w Krainie Czarów, oraz Alicji po drugiej stronie lustra i dodaje przypisy, wyjaśniające ukryte aluzje, a także podaje oryginalne treści wiktoriańskich poematów parodiowanych w książkach. Wersja po łacinie powstała w 1964 roku pod tytułem Alicia in Terra Mirabili. W 1998 jeden z nielicznych ocalałych egzemplarzy pierwszego wydania został sprzedany na aukcji za 1,5 mln dolarów, co stanowi najwyższą cenę, którą kiedykolwiek zapłacono za książkę dla dzieci[potrzebne źródło].

Polskie tłumaczenia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze polskie tłumaczenie (Przygody Alinki w krainie cudów)
Strona tytułowa
Strona tytułowa

Alicję... na polski tłumaczyli:

  • Adela S. (1910) – Pierwsze tłumaczenie książki. Stiller w przedmowie do swojego tłumaczenia Alicji pisze o nim tak:
"Nie wiem nic o najwcześniejszej wersji Adeli S. Wydana w 1910 roku znikła doszczętnie i ślad jej istnienia pozostał tylko w bibliografii. Już w roku 1927 firma Gebethner i Wolff zamówiła nowy przekład, widocznie uznawszy tamten za bezużyteczny".
Nie jest znane pełne nazwisko tłumaczki.
  • Maria Morawska (1927) – Wspomnianym wyżej, zamówionym przez Gebethnera i Wolffa przekładem, było tłumaczenie Marii Morawskiej. Książka nosiła tytuł Ala w krainie czarów. Ukazała się trzy razy przed wojną, później w 1947 i ostatni raz w 1997 roku. Tekst Morawskiej na ogół nie jest wierny oryginałowi (na karcie tytułowej pierwszego wydania widniał zresztą napis "wolny przekład z angielskiego"[8]). Tłumaczka zastępuje często tekst Carrolla własnym, co "nadaje całości odcień jakby parodii"[7]. Zaletą tego tłumaczenia były jednak wiersze, przełożone przez znanego tłumacza i poetę Antoniego Lange.
  • Antoni Marianowicz (1955) – Antoni Marianowicz tłumacząc popełnił kilka błędów, np. w pierwszym zdaniu pierwszego rozdziału przetłumaczył bank jako ławkę zamiast brzeg (skojarzenie z niemieckim die Bankławka – w późniejszych wydaniach ten błąd został poprawiony). Tłumaczenie Marianowicza odbiega od oryginalnego tekstu, szczególnie dotyczy to wierszy – ponieważ w oryginale są to parodie wiktoriańskich wierszyków dla dzieci, tłumacz nawiązał do podobnych polskich, jak Chory kotek Stanisława Jachowicza czy piosenka Jasne słoneczko późno dziś wstało. To tłumaczenie Alicji... miało najwięcej wznowień[9], jest to jednak przynajmniej częściowo skutkiem dłuższej obecności na rynku od tłumaczeń późniejszych.
  • Maciej Słomczyński (1965) – pierwszy przekład zgodny z oryginałem, bez własnych dodatków. Charakteryzuje go stosunkowo duża liczba anglicyzmów[7]. W przedmowie do drugiego wydania tłumacz wyjaśniał, że miał na celu przybliżenie Alicji... dorosłemu czytelnikowi, jest to jednak drugie co do popularności polskie tłumaczenie[10].
  • Robert Stiller (1986) – Stiller, przekonany, że żaden z wcześniejszych przekładów nie oddaje ducha i litery oryginału[7] "przez 10 lat czekał, aż Słomczyński poprawi swoje niedociągnięcia" i "brak wdzięku", aż wreszcie zdecydował się na własne tłumaczenie, korzystając z doświadczeń wszystkich poprzednich tłumaczeń (oprócz Adeli S.) oraz Annotated Alice Gardnera. Jako pierwszy w swoim przekładzie opatrzył książkę przypisami wyjaśniającymi niuanse umykające bez dokładnego poznania epoki wiktoriańskiej i genezy książki. Jego tłumaczenie również jest popularne, szczególnie wydanie dwujęzyczne Alicji, nie udało mu się jednak wyprzeć przekładu Słomczyńskiego i skierowanego bardziej do dzieci tłumaczenia Marianowicza.
  • Jolanta Kozak (1999) – Tłumaczenie Jolanty Kozak[11]. Tłumaczka uwspółcześnia język utworu, dzięki czemu ma być łatwiejszy w odbiorze przez dzieci, jednocześnie trzymając się treści oryginału.
  • Krzysztof Dworak (2010) - dla wydawnictwa Buchmann[12].
  • Bogumiła Kaniewska (2010) – Wersja tłumaczenia Bogumiły Kaniewskiej ma być bardziej zrozumiała dla dzieci w stosunku do wcześniejszych tłumaczeń, zachowując przy okazji finezję tekstu[13][14].
  • Magdalena Machay (2010) - przekład dla wydawnictwa Greg publikowany w serii Lektura z opracowaniem[15].
  • Elżbieta Tabakowska (2012) – Wydanie ukazało się z ilustracjami Tove Jansson[16]

Dla porównania pojawiły się 34 niemieckie tłumaczenia[17].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Down the Rabbit Hole.png

Ilustracje oryginalne Johna Tenniela; nie oddają one wyglądu Alicji Liddell, która miała ciemne włosy i krótką grzywkę. Carroll wysłał Tennielowi fotografię Mary Hilton Babcock, innej zaprzyjaźnionej dziewczynki, nie wiadomo jednak, czy Tenniel rzeczywiście wzorował się na niej. Książkę rozpoczyna wiersz, wyjaśniający genezę jej powstania i opisujący wycieczkę po Tamizie.

Alicja, spędzając leniwie czas ze swoją siostrą, widzi Białego Królika w ubraniu, niosącego zegarek kieszonkowy. Podąża za nim w głąb króliczej nory i spada głęboką studnią, mijając półki pełne dziwnych przedmiotów. Po bezpiecznym lądowaniu w długim przedsionku znajduje szklany stół ze złotym kluczem. Szukając dziurki, do której by pasował klucz, znajduje małe drzwiczki, a za nimi piękny ogród. Jest jednak za duża, by się przez nie przecisnąć. W końcu znajduje małą butelkę z etykietą WYPIJ MNIE, wypija i zmniejsza się. Niestety klucz zostawiła na stole i teraz nie może go dosięgnąć. W końcu odkrywa i zjada ciastko z napisem ZJEDZ MNIE.

Alice par John Tenniel 10.png

Na skutek zjedzenia ciastka Alicja rośnie na wysokość 9 stóp. Płacze, tworząc kałużę łez. Biały Królik przebiega przez sień i jest tak przestraszony widokiem Alicji, że upuszcza swoje rękawiczki i wachlarz. Alicja wachluje się nim, co powoduje jej ponowne zmniejszanie, ale szczęśliwie przerywa przed zupełnym zniknięciem. Pływa w kałuży łez i spotyka Mysz, która śmiertelnie boi się kotów. Dopływają do brzegu, gdzie spotykają mnóstwo ptaków i innych zwierząt, także mokrych.

Jeden z ptaków, Dodo decyduje, że zwierzęta powinny się osuszyć w Wyścigu Kumotrów, który nie ma żadnych reguł oprócz biegania w kółko. Po pół godziny wyścig kończy się i każdy wygrywa, więc każdy powinien dostać nagrodę. Alicja oddaje swoje słodycze na nagrody, sama dostaje w nagrodę swój naparstek, a Mysz opowiada jej swoją długą i smutną historię prześladowań przez koty. Rozdział kończy się, gdy Alicja opuszcza uczestników wyścigu.

Alice par John Tenniel 15.png

Biały Królik myli Alicję ze swoją służącą, każąc przynieść parę rękawiczek i wachlarz. Alicja idzie do jego domu i znajduje butelkę, bez napisu sugerującego picie. Mimo to wypija zawartość i w efekcie rośnie tak bardzo, że wypełnia sobą cały dom. Biały Królik nie może dostać się do środka, więc wysyła tam swego sługę, jaszczurkę imieniem Bill. Bill próbuje wejść przez komin, ale Alicja go wykopuje na zewnątrz. Biały Królik wrzuca do środka kamyki, które zamieniają się w ciastka. Alicja zjada ciastka, co sprawia, że znowu się zmniejsza. Wychodzi na zewnątrz, gdzie natyka się na tłum zwierząt. Spotyka olbrzymie szczeniątko, od którego musi się opędzać. W końcu widzi Gąsienicę, siedzącego na grzybie i palącego fajkę wodną.

Alicja pyta, jak stać się większą, ale Gąsienica każe jej recytować wierszyk. Alicja robi to (zmieniając tekst w parodię). Gdy w końcu zawiedziona już odchodzi, Gąsienica wreszcie podpowiada jej, że jedna strona grzyba powiększa, a druga zmniejsza. Gąsienica zostawia ją samą. Alicja najpierw próbuje prawej strony, co sprawia że zmniejsza się, uderzając głową o własne stopy. Potem próbuje lewej strony i jej szyja rośnie do olbrzymich rozmiarów. Wysoko w koronach drzew atakuje ją Gołąb, który jest przekonany, że broni się przed wężem. Alicja próbuje go przekonać, że jest małą dziewczynką. W końcu nadgryzając raz jeden, raz drugi kawałek grzyba, wraca do swoich normalnych rozmiarów.

Alice par John Tenniel 25.png

Alicja trafia na progi domu, gdzie stoją służący: Żaba i Ryba. Mimo ostrzeżeń jednego z nich, Alicja wchodzi do domu i spotyka Księżną, Kucharkę, Dziecko i Kota z Cheshire. Kucharka gotuje zupę i rzuca talerzami. W zupie jest za wiele pieprzu, co sprawia, że Alicja ciągle kicha. Stale rozzłoszczona Księżna podrzuca dziecko, recytując mu wiersz[18] "Do synka swego groźnie mów i bij go kiedy kicha..."[19] Kiedy kończy, daje dziecko Alicji, a sama idzie grać w krokieta z Królową. Ku zdumieniu Alicji dziecko zamienia się w prosiaka, więc go wypuszcza do lasu. Kot z Cheshire ciągle znika i pojawia się. Opowiada jej o Zwariowanym Kapeluszniku i Marcowym Zającu. W końcu znika powoli, zostawiając tylko swój uśmiech.

Alice par John Tenniel 31.png

Alicja jest gościem na obłąkanej herbatce, wraz z Szalonym Kapelusznikiem, Marcowym Zającem i Susłem. Wszyscy zadają Alicji mnóstwo logicznych zagadek i wytykają najmniejsze nielogiczności jej wypowiedzi. Alicja czuje się obrażona i odchodzi, twierdząc, że to najgłupsza herbatka, na jakiej kiedykolwiek była. Znajduje drzwi w pniu drzewa i wchodzi do środka. W ten sposób trafia znowu do długiego przedsionka, do którego wpadła na początku. Tym razem najpierw otwiera maleńkie drzwi, zjada zachowany kawałek grzyba i wkracza do pięknego ogrodu.

Alice par John Tenniel 34.png

W ogrodzie trafia na trzy karty do gry – ogrodników przemalowujących róże na krzewie, gdyż omyłkowo posadzili białe róże w miejsce czerwonych. Wkracza procesja kart, królów i królowych (wraz z Białym Królikiem). Alicja spotyka bezlitosną Królową Kier, a także Króla Kier. Królowa każe ściąć trzech ogrodników. Do ścięcia jednak nie dochodzi. Rozpoczyna się gra w krokieta, z flamingami w roli kijów i jeżami jako piłkami. Królowa skazuje kolejne postaci na ścięcie (choć jej polecenia nie są wykonywane), a Alicja spotyka kolejny raz Kota z Cheshire. Królowa nakazuje ściąć mu głowę, co napotyka na trudności, gdyż Kot akurat postanowił ukazać się jako sama głowa. Kot jest własnością Księżnej, więc Królowa każe wypuścić Księżną z więzienia i przyprowadzić.

Alice par John Tenniel 42.png

Księżna zostaje przyprowadzona na pola krykietowe. Jest już mniej rozzłoszczona. Twierdzi, że to pieprz ją denerwował. Królowa Kier pokazuje Alicji Gryfona, który zabiera ją do Żółwiciela[20]. Żółwiciel jest bardzo smutny, mimo że nie ma ku temu powodów. Próbuje opowiedzieć swoją smętną historię o tym, jak był żółwiem, jednak przerywa mu Gryfon, gdyż nadeszła ich kolej w krokiecie.

Żółwiciel i Gryfon tańczą kadryla z homarami, śpiewając Oto jest głos homara. Potem Żółwiciel śpiewa Piękną zupę, ale Alicja i Gryfon muszą w trakcie odejść, gdyż rozpoczyna się proces sądowy.

Sądzony jest Walet Kier, oskarżony o kradzież ciastek. Ławnikami jest dwanaście zwierząt, w tym jaszczurka Bill, sędzią Król Kier, a woźnym sądowym Biały Królik. Pierwszym świadkiem jest Kapelusznik, który ani trochę nie pomaga w procesie. Następnie zeznaje Kucharka, a kolejnym świadkiem ma być Alicja, która już od początku procesu zaczyna znów rosnąć.

Sporo już większa Alicja przypadkowo kopie ławników, następnie stara się wykazać bezsens procesu. Królowa Kier skazuje ją na śmierć. Alicja nazywa ich wszystkich talią kart, co sprawia, że jako zwykłe karty wirują wokół niej. Siostra Alicji budzi ją. Wszystko okazuje się snem. Alicja wraca do swego domu. Siostra śni sen o dzieciństwie, o Krainie Czarów z opowieści Alicji.

Bohaterowie książki[edytuj | edytuj kod]

Alicja wśród innych postaci z wydania dla małych dzieci The Nursery "Alice" (1890)

Postacie wymienione w kolejności pojawiania się na kartach książki (jako pierwsze imię w oryginale, polskie tłumaczenie w przekładach Antoniego Marianowicza, Macieja Słomczyńskiego i Roberta Stillera):

  • Alicja. Dziewczynka ma blond włosy przewiązane szeroką czarną opaską, która w Wielkiej Brytanii doczekała się nawet nazwy "opaska Alicji" (ang. Alice band). Jest racjonalna i odważna. Początkowo zagubiona w dziwnym świecie, uczy się w miarę rozwoju fabuły.
  • Biały Królik. W przeciwieństwie do Alicji, Biały Królik boi się wszystkiego – swojej królowej, Alicji, spóźnienia... Kontrast ten był zamierzony przez autora dla podkreślenia pozytywnych cech osobowości głównej bohaterki. Podczas procesu Waleta Kier (ostatni rozdział) nagle zmienia tchórzostwo w butę i gotowość do manipulacji.
  • Mysz (AM, RS), Myszka (MS). Panicznie boi się kotów. Osusza przemoczone zwierzęta za pomocą bardzo suchego cytatu z książki do nauki historii. Prawdopodobnie odzwierciedlenie postaci guwernantki z domu Liddellów.
  • Gołąb (AM), Dodo (MS, RS). Karykatura autora. Używa nazbyt skomplikowanych słów.
  • Papużka (AM), papuga Lora (RS), Papuga (MS). Odzwierciedlenie Loriny Liddell.
  • Kaczka (AM, MS), Kaczor (RS). Karykatura wielebnego Robinsona Duckwortha.
  • Orzeł (AM), Orlątko (MS, RS). Odbicie Edith Liddell (najmłodszej siostrzyczki Liddell). Nie rozumie zbyt trudnych słów.
  • Biś (AM), Bill (MS), Zbych (RS). Popychadło Białego Królika. Rozmawia ze swym panem w uniżony sposób. Daje się wepchnąć przez komin i wykopać na zewnątrz.
  • pan Gąsienica (AM), Gąsienica (MS, RS). Siedzi na (halucynogennym?) grzybie i pali fajkę wodną. Nie zwraca wielkiej uwagi na Alicję, odpowiadając niegrzecznymi monosylabami.
  • Księżna (AM, MS, RS). Niewymownie brzydka (Carroll kazał ją tak sportretować na ilustracjach). Odnosi się gruboskórnie do dziecka.
  • Kot-Dziwak z Cheshire (AM), Kot z Cheshire (MS, RS). Skrajnie niezależny. Potrafi znikać i pojawiać się. Dobrze się bawi, gdy Królowa Kier każe mu ściąć głowę – znika reszta jego ciała. Carroll wziął jego imię z angielskiego idiomu grin like a Cheshire cat (uśmiechać się jak kot z Cheshire). Istnieją dwie teorie na temat pochodzenia tego idiomu: (1) w hrabstwie Cheshire, z którego pochodził Carroll, malarz wykonywał na karczmach szyldy z tak uśmiechniętym lwem; (2) sery w Cheshire wycinano w kształt głowy uśmiechniętego kota[21]. Ponadto, kot przedstawiony na rysunkach Tenniela jest uznawany za przedstawiciela rasy brytyjskich krótkowłosych[22], ze względu na kształt pyszczka, uważanych za "uśmiechnięte" koty.
  • Zwariowany Kapelusznik (AM), Kapelusznik (MS, RS). Postać wzięta z angielskiego idiomu mad as a hatter (szalony jak kapelusznik). Kapelusznicy podobno naprawdę miewali stany psychotyczne i tzw. "drgawki kapelusznicze" ze względu na opary rtęci, którą się posługiwali przy wyrobie filcu[21].
  • Szarak bez Piątej Klepki (AM), Marcowy Zając (MS), Zając Marcowy (RS). Wraz z Kapelusznikiem na Obłąkanej Herbatce ciągle zaskakują Alicję dziwaczną logiką i bezsensownymi wypowiedziami, na które ta nie umie odpowiedzieć. Istnieje angielski idiom mad as a March hare (szalony jak marcowy zając)[21].
  • Suseł (AM, MS, RS). Wiecznie śpi podczas Obłąkanej Herbatki. Tak naprawdę ang. dormouse to popielica a nie suseł.
  • Królowa Kier. Być może karykatura matki Alicji Liddell. Okrutna kobieta, która chce wszystkim ściąć głowę.
  • Walet Kier. Podsądny, podejrzany o kradzież ciastek.
  • Król Kier. Żyje w cieniu swej żony. Być może karykatura ojca Alicji Liddell.
  • Smok (AM), Gryf (MS), Gryfon (RS). Mówi najgorszym slangiem, co kontrastuje z jego antycznym rodowodem. Prawdopodobnie karykatura niewyuczalnych studentów. (Występuje w herbie Trinity College w Oksfordzie i widnieje na jego bramie[21].)
  • Niby Żółw (AM), Żółwiciel (MS), Fałszywy Żółw (RS). Smutny, pokrzywdzony przez los. Kiedyś był prawdziwym żółwiem. Według Stillera imię tej postaci pochodzi od kulinarnej nazwy mock turtle soup (niby zupa żółwiowa), robionej zwykle z głowy cielęcia, przyprawionej tak, aby naśladowała green turtle soup – zupę z prawdziwych żółwi morskich, zielonkawą z powodu barwnika w ich skorupie. Stąd Tenniel narysował tę postać z cielęcą głową, ogonem i nogami[21].

Tweedledee, Tweedledum, Humpty Dumpty, i Dżabbersmok są często uważani za postacie z tej książki, lecz naprawdę pojawili się dopiero w kontynuacji pt. Alicja po drugiej stronie lustra.

Odniesienia w tekście[edytuj | edytuj kod]

Aluzje do osób współczesnych Carrollowi[edytuj | edytuj kod]

Uczestnicy wycieczki łodzią po Tamizie są ukazani w ten czy inny sposób w rozdziale 3, Kałuża łez. Oczywiście jest tam Alicja, autor książki skarykaturował się jako Dodo, Kaczor odgrywa wielebnego Robinsona Duckwortha, Lora to Lorina Liddell, a Orlątko to Edith Liddell.

Imię Billa (w oryginale Bill the Lizard) stanowi zapewne grę słów z nazwiskiem Benjamina Disraeli, brytyjskiego polityka. Ilustracje lwa i jednorożca, pojawiających się na kartach książki, przypominają dzieła Tenniela dla magazynu Punch pokazujące dwóch brytyjskich polityków – liberalnego Gladstone'a i konserwatywnego Disraeli. Skądinąd lew i jednorożec to symbole Wielkiej Brytanii[potrzebne źródło].

Kapelusznik jest najprawdopodobniej odniesieniem do Theophilusa Cartera, sprzedawcy mebli znanego w Oksfordzie ze swoich nieortodoksyjnych pomysłów. Tenniel ewidentnie starał się rysować Kapelusznika tak, aby przypominał Cartera, zgodnie z sugestiami autora[potrzebne źródło].

Suseł opowiada historię o trzech siostrach, zwanych w oryginale Elsie, Lacie, i Tillie. Dwie z nich to siostry Alicji Liddell: Elsie to Lorina Charlotte (L.C. brzmi po angielsku identycznie) a Tillie to Edith (w rodzinie nazywano ją Matilda). Lacie to anagram imienia samej Alice (Alicji).

Żółwiciel opowiada o "starym żarłaczu", który przypływał raz w tygodniu, aby uczyć "rybunku, szprycowania i falowania"[19] (ang. Drawling, Stretching and Fainting in Coils). Jest to odniesienie do krytyka sztuki Johna Ruskina, który raz w tygodniu uczył dzieci Liddellów rysunku, szkicowania i malowania (ang. drawing, sketching, and painting in oils)[23].

Żółwiciel śpiewa piosenkę pt. Zupa żółwiowa (ang. Turtle Soup). Jest to parodia piosenki Star of the Evening, Beautiful Star, śpiewanej przez trio Loriny, Alicji i Edyty Liddell dla Lewisa Carrolla w domu Liddellów tego samego lata, gdy po raz pierwszy opowiadano historię Alicji pod ziemią[24].

Odniesienia do matematyki[edytuj | edytuj kod]

Autor był matematykiem w Christ Church w Oksfordzie, nic więc dziwnego, że pojawiły się sugestie[25], że jego książki zawierają odniesienia do koncepcji matematycznych. Przykładowo:

  • W rozdziale 2, Alicja próbuje mnożyć liczby, uzyskując dziwne rezultaty: cztery razy pięć równa się dwanaście, cztery razy sześć równa się trzynaście, a cztery razy siedem... ojej! W ten sposób nigdy nie dojdę do dwudziestu![19].
  • W rozdziale 7 Marcowy Zając i Kapelusznik dają wiele przykładów dowodzących, że implikacja nie jest relacją symetryczną:
To tak jakbyś powiedziała, że 'widzę, co jem' niczym się nie różni od 'jem, co widzę'!
Mogłabyś równie dobrze powiedzieć – wtrącił Zając Marcowy – że 'mam to, co chciałam' nie różni się od 'chciałam tego, co mam'
Mogłabyś równie dobrze powiedzieć – rzekł Suseł, jakby mówił przez sen – że, 'kiedy śpię, oddycham' nie różni się od 'kiedy oddycham, śpię' [19]
  • Także w rozdziale 7 Alicja rozważa koncepcję przesuwania się biesiadników wokół okrągłego stołu, co prowadzi do początkowego ich ustawienia. Jest to opis tzw. grupy cyklicznej.

Odniesienia do języka francuskiego[edytuj | edytuj kod]

Wielu ludzi, w tym Martin Gardner i Selwyn Goodacre[25] sugerowało, że Dodgson interesował się językiem francuskim, co znalazło odzwierciedlenie w książce. Najprawdopodobniej są to nawiązania do lekcji francuskiego, które były częstym elementem edukacji dziewczynek w epoce wiktoriańskiej. Przykłady:

  • W rozdziale II Alicja wyobraża sobie wysyłanie prezentu do swojej stopy. Adresuje go Prawa Stopa Alicji, Esq. (ang. Alice’s Right Foot, Esq.). Esquire jest słowem stosowanym w języku angielskim w stosunku do mężczyzn. Prawdopodobnie[25] jest to nawiązanie do francuskiego słowa rodzaju męskiego le pied, oznaczającego stopę.
  • W rozdziale II Alicja zakłada, że mysz może mówić po francusku i używa pierwszego zdania ze swojej książki do francuskiego: Où est ma chatte? (Gdzie jest mój kotek?)
  • W rozdziale IV towarzysz Białego Królika twierdzi, że wykopuje jabłka; to gra słów z francuskim określeniem na ziemniaka la pomme de terre, oznaczającym dosłownie jabłko ziemne.
  • Kolejna gra słów ma miejsce, gdy Alicja zastanawia się, czy koty jedzą nietoperze czy też nietoperze jedzą koty. Dosłowne tłumaczenie słowa nietoperz (chauve-souris) w języku francuskim oznacza „łysą mysz”, stąd słowa Alicji nabierają pewnego sensu.

Ilustracje[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja autorstwa Johna Tenniela z wydania z 1866 roku przedstawiająca kota z Cheshire

92 ilustracje Johna Tenniela do pierwszego wydania książki stały się kanoniczne i większość wydań, także w Polsce, zawiera jego rysunki. Tenniel był w czasach Carrolla znanym ilustratorem, jednak naśladował styl francuskiego grafika Ignace Isidore Gererda, podpisującego się Grandville. Carroll, jako pedant, dawał Tennielowi drobiazgowe instrukcje. Przesłał zdjęcia znajomej dziewczynki (choć nie Alicji Liddell) na wzór. Zaproponował mu nawet pewną dziewczynkę jako modelkę, na co jednak Tenniel się nie zgodził. Żądał też, aby nie ilustrowano Alicji w niedzielę[7].

Rysownik upierał się przy swojej wersji. Jego Alicja była zdaniem Carrolla sztywna, nieproporcjonalna i o rozdętej głowie, mimo to ilustracje pozostały niezmienione. Carroll zamówił jeszcze u Tenniela ilustracje do Alicji po drugiej stronie lustra, aby części nie odbiegały od siebie stylem i można je było wydawać razem. Tenniel wymógł na Carrollu zniszczenie pierwszego wydania Alicji w Krainie Czarów (ze względu na jakość druku), a z drugiej części nawet usunięcie całego epizodu w VII rozdziale, gdyż uparł się, że nie narysuje osy w peruce[7].

Potem ich drogi się rozeszły, z czego obydwaj byli zadowoleni. Kolejnemu ilustratorowi swoich książek Carroll liczył kreski przypadające na cal kwadratowy, zestawiał z ilustracjami Tenniela i odsyłał matematyczną analizę problemu[7].

Tenniel miał początkowo wyłączność na ilustrowanie Alicji. W 1907 jego prawa wygasły i swoje wersje opublikowało 12 różnych ilustratorów[26].

Chociaż w wydaniach na całym świecie nadal dominują ilustracje Tenniela, zdarzają się również dzieła innych artystów. W Polsce np. popularność zdobyło wydanie z 1986 roku w przekładzie Stillera z ilustracjami Dušana Kállay'a. W Finlandii Alicję ilustrowała Tove Jansson (autorka książek o Muminkach)[27] Znane są również ilustracje Arthura Rackhama i Harry'ego Rountree. Ilustracje do Alicji wykonywał również sam Carroll[28].

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienia[edytuj | edytuj kod]

Książka Lewisa Carrolla zainspirowała wielu twórców sztuk teatralnych, oper, baletów, a nawet pantomimy. Dzieła te stanowią pełne spektrum od sztuk w pełni zgodnych z oryginałem, aż do utworów luźno nawiązujących do książki. Dobrym przykładem tych drugich jest musical The Eighth Square – kryminał oparty na wątku zagadkowego morderstwa popełnionego w Krainie Czarów[32]

Jednym z wczesnych przykładów utworów opartych na książce jest musical teatralny, H. Saville Clarka (tekst) i Waltera Slaughtera (muzyka), grany w 1886 na scenie Prince of Wales Theatre w Londynie.

Z upływem lat, coraz więcej znanych aktorów wcielało się w postaci z Alicji. Jednym z nich był Joseph Papp, który w 1980 grał w Alice in Concert (autorstwa Elizabeth Swados) na deskach Public Theater w Nowym Jorku. Opierając się na obydwu książkach o Alicji, Papp i Swados wcześniej pokazali wersję tej sztuki na New York Shakespeare Festival. Meryl Streep grała Alicję, Białą Królową (postać z drugiej książki) i Humpty Dumpty (także z Alicji po drugiej stronie lustra). Postaci z Alicji w Krainie Czarów grali również Debbie Allen, Michael Jeter, i Mark Linn-Baker.

Scenariusz teatralny Przygód Alicji w Krainie Czarów do użytku przez każdego zainteresowanego jest dostępny w FunAntics Theater Scripts[33]. Zawiera oryginalne wiersze, sparodiowane przez Carrolla.

W 1992 powstała operetka Alice, inspirowana obydwiema książkami. Zawiera ona także sceny z Charles'em Dodgsonem, młodą Alice Liddell i dorosłą Alice Liddell, które tworzą ramę całej opowieści. Autorem libretta jest Paul Schmidt, Tom Waits i Kathleen Brennan skomponowali muzykę. Jakkolwiek oryginalny utwór, grany w Hamburgu miał niewielką widownię, jednak album Toma Waitsa pt. Alice z 2002 roku zdobył znacznie większą popularność.

30 czerwca 2007 miała miejsce premiera zrealizowanej z dużym rozmachem operetki koreańskiego kompozytora Unsuk China, z librettem w języku angielskim autorstwa Davida Henry'ego Hwanga.

Oczywiście, oprócz profesjonalnych aktorów, sztuki oparte na Alicji w Krainie Czarów są grane w szkołach i college'ach na całym świecie. Nadają się do tego dzięki fantazyjnej fabule i dużej liczbie postaci.

Wpływ na język angielski[edytuj | edytuj kod]

Słowo Wonderland weszło na stałe do języka angielskiego jako cudowne wymyślone miejsce, albo miejsce rzeczywiste, które ktoś odbiera jako coś cudownego, niby ze snu.

Down the Rabbit-Hole ("w głąb króliczej nory"), tytuł pierwszego rozdziału, stał się popularnym zwrotem oznaczającym rzucenie się w wir przygody, lub znalezienie się w surrealistycznej sytuacji[34]. W grach komputerowych, rabbit hole może oznaczać intro, wprowadzające gracza w świat danej gry[potrzebne źródło].

Wpływ książki na inne dzieła[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele dzieł związanych w ten czy inny sposób z Alicją w Krainie Czarów. Książką były inspirowane inne formy literackie, filmy, muzyka, malarstwo w wielu kulturach świata.

Nawiązania w kulturze polskiej[edytuj | edytuj kod]

Literatura obca[edytuj | edytuj kod]

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

Gry komputerowe[edytuj | edytuj kod]

  • Na podstawie pierwszej i drugiej części książki powstała gra komputerowa American McGee's Alice[38] przedstawiająca alternatywną, mroczną historię Alicji; w grze Kraina Czarów nie jest wytworem marzenia sennego bohaterki a halucynacji będących objawem schizofrenii katatonicznej spowodowanej śmiercią jej rodziców w wyniku pożaru. W czerwcu 2011 roku została wydana druga część gry – Alice: Madness Returns[39].
  • 2 marca 2010 roku została wydana gra Alicja w Krainie Czarów[40] stworzona na podstawie filmu o tym samym tytule.
  • W grze Najdłuższa podróż Cortez zwraca się do April słowami: "Alicjo, zaraz znajdziesz się po drugiej stronie lustra".
  • W grze na platformę NEC PC-9801 o nazwie Mystic Square z serii Touhou Project, jedna z głównych przeciwniczek ma na imię Alice. Jest inspirowana książkową Alicją: muzyka na poziomie w którym się pojawia jest zatytułowana Alice in Wonderland, a karty do gry pokazane są jako wrogowie. Alice wraca później w Perfect Cherry Blossom i w innych grach z serii.

Film[edytuj | edytuj kod]

  • Pani Miniver, klasyczny film z 1942 roku zawiera sceny, w których rodzice czytają fragmenty z Alicji swoim dzieciom, siedząc w improwizowanym schronie podczas bombardowania Wielkiej Brytanii przez hitlerowców.
  • W 1959 Walt Disney wypuścił Donald in Mathmagic Land, nawiązujący do Alicji.
  • W Parku Jurajskim (1993) pojawił się informatyk, który stworzył program "biały królik" służący do obejścia zabezpieczeń parku.
  • W Matriksie (1999) Morfeusz wyświetla Neo na komputerze napis "Follow the white rabbit" ("Podążaj za białym królikiem"). Neo widzi chwilę później tatuaż przedstawiający białego królika i dzięki temu trafia do Trinity. Pierwsze doświadczenie Neo z łamaniem praw fizyki w matriksie jest związane z lustrem – również podczas kontaktu z nim zostaje odłączony od matriksa; jest to nawiązanie do Alicji po drugiej stronie lustra.
  • Spirited Away (2001) zawiera postać podobną do Księżnej tak z wyglądu (nawiązuje do ilustracji Tenniela) jak i zachowania.
  • W serialu Star Trek: Oryginalna Seria, w odcinku zatytułowanym Shore Leave, biały królik i Alicja zostają stworzeni przez komputer, potrafiący przyoblekać myśli w materię.
  • W filmie Star Trek IV: Powrót do Domu biolog Gillian Taylor jest witana przez kapitana Kirka słowami: "Cześć, Alicjo – witamy w Krainie Czarów!".
  • W filmie Interkosmos (1987) na ekranie komputera w laboratorium pojawia się napis "1. EAT ME, 2. DRINK ME". W polskiej wersji filmu naukowiec mówi: "To z 'Egzorcysty'! Nie, z 'Alicji w Krainie Czarów'!"
  • W mandze oraz anime Pandora Hearts (2009) nazwy wielu postaci nawiązują do tych z dzieła Lewisa Carrolla.

Muzyka poważna i opera[edytuj | edytuj kod]

Muzyka popularna[edytuj | edytuj kod]

  • Beatlesi zaliczali książki o Alicji do swoich najważniejszych inspiracji i często się do nich odnosili. Okładka Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band zawiera zdjęcie Lewisa Carrolla. Inne nawiązania zawierają utwory "Cry Baby Cry", "Come Together" i "Glass Onion". Utwór "Helter Skelter" zawiera tekst podobny do Kadryla z homarami.
  • Traffic nagrał utwór "House For Everyone" z nawiązaniami do Alicji.
  • Słowa i obrazy z Alicji znalazły świetne odzwierciedlenie w "White Rabbit", utworze Jefferson Airplane z ich albumu Surrealistic Pillow (1967).
  • Thompson Twins stworzyli ścieżkę instrumentalną pt. The Lewis Carol.
  • Thrash metalowa / speed metalowa grupa Annihilator wydała kilka albumów zainspirowanych pośrednio i bezpośrednio przez Alicję, np. Never, Neverland i Alice in Hell.
  • Hard rockowe grupy parodiują natomiast Alicję. Zarówno Nazareth jak i Paice Ashton & Lord wydały albumy zatytułowane Malice In Wonderland ("Złośliwość W Krainie Czarów").
  • Taki tytuł ma również jeden z utworów amerykańskiego zespołu Winter Solstice zawarty na płycie The Fall Of Rome. Tak jak w powyższych przypadkach została zastosowana swoista gra słów w j. angielskimAlice / Malice – w wolnym tłumaczeniu przeinaczony tytuł można zrozumieć jako "Cyniczna w Krainie Czarów"[41].
  • Tom Waits nagrał w 2002 roku album zatytułowany Alice, zawierający utwory napisane do scenicznej adaptacji Alicji.
  • Wideoklip do nagrania Toma Petty "Don't Come Around Here No More" portretował Alicję, Kapelusznika i inne postaci Krainy Czarów. Producent Dave Stewart występuje jako Gąsienica.
  • Wideoklip do piosenki "What You Waiting For?" Gwen Stefani nawiązuje do Alicji: Gwen zasypia siedząc w studiu nagrań – w śnie spostrzega białego królika, który przenosi ją do Krainy Czarów. W dalszej części snu pojawiają się różne sceny z książki, m.in. Obłąkana Herbatka – Stefani wciela się w śnie głównie w Alicję, ale również w Białego Królika i inne postacie z książki.
  • Pierwszy album grupy Erasure był zatytułowany Wonderland.
  • Niemiecki zespół - Oomph! nagrał piosenkę 'Labyrinth', którego fabuła jest nawiązaniem do Alicji w krainie Czarów.
  • Grupy Alice in Chains, The Alison Wonder Band i The Alice Band.
  • Na albumie Aerosmith z 2001 roku, nazwanym Just Push Play, utwór "Sunshine" opowiada o Alicji i innych postaciach z książki. W wideoklipie Steven Tyler próbuje chronić młodą Alicję w puszczy m.in. przed Czerwoną Królową i Białym Królikiem.
  • Donna Summer nagrała utwór "The Wanderer", w którym śpiewa Alice went to wonderland but I stayed home instead ("Alicja odeszła do Krainy Czarów, a ja zostałam w domu").
  • Album Marilyn Mansona z 2007 roku jest zatytułowany Eat Me, Drink Me, a jego muzyka często nawiązuje m.in. do Lewisa Carrolla.
  • Japońska grupa Alice Nine nagrała Alice in Wonderland w 2005 roku.
  • Australijska grupa Mz Ann Thropik nagrała utwór "Off With Your Head". Tekst utworu nawiązuje do treści książki (Alice, oh Alice / You're falling down a rabbit hole).
  • Amerykański zespół rockowy Hypnogaja nagrał utwór o tytule "Looking Glass" również nawiązujący do treści książki.
  • W utworze "Rosetta Stoned" amerykańskiej grupy Tool pojawia się wers "It was so real like I woke up in Wonderland." ("To było tak prawdziwe, jakbym przebudził się w Krainie Czarów.")
  • Avril Lavigne nagrała piosenkę przewodnią do filmu Alice in Wonderland reżyserii Tima Burtona pt.: Alice. Tekst opowiada o upadku Alicji do króliczej nory. W teledysku w Alicję wciela się Avril, która wpada do nory, kiedy biegnie za białym królikiem.
  • Brytyjski zespół McFly zatytułował swój album 'Wonderland'
  • Adam Lambert, który w 2009 roku zajął drugie miejscie w ósmej edycji American Idol, nagrał piosenkę "Down The Rabbit Hole", która również nawiązuje do książki.
  • Piosenka "Alice of Human Sacrifice" ("Hitobashira Alice" w języku japońskim) jest piosenką śpiewaną przez pięć Vocaloidów, które przedstawiają pięciu ludzi nazwanych Alice (w kolejności: Pierwsza Alice, Druga Alice, itd.), które wędrują po Krainie Czarów i tworzą swój własny świat fantazji, którym się zachwycają, ale wiele w końcu umiera okrutną śmiercią.
  • W utworze zespołu Nightwish zatytułowanym "Storytime" pojawia się nawiązanie do Alicji ("Follow the madness Alice, you know once did").
  • Utwór "White Rabbit" pochodzący z albumu o tym samym tytule amerykańskiego zespołu Egypt Central nawiązuje do wydarzeń z książki.

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Opinia publiczna na przestrzeni lat oceniała książkę pozytywnie, mimo wielu krytycznych głosów dotyczących fabuły. Jednym z najbardziej znanych krytyków jest autor fantasy, Terry Pratchett, który otwarcie mówi o swojej niechęci do tej powieści[42].

W 1931 Alicja trafiła na listę książek zakazanych w chińskiej prowincji Hunan, ponieważ stwierdzono, że zwierzęta nie mogą mówić ludzkim głosem, a ludzie i zwierzęta nie powinni być sprowadzani do tego samego poziomu[43].

Krytycy zwracają uwagę także na podobieństwo łączące doświadczenia zmiany kształtu i wielkości Alicji pod wpływem zjadania grzyba z odczuciami po zażyciu halucynogennych grzybów. Niektórzy sugerują nawet, że sam autor mógł napisać książkę będąc pod wpływem popularnego wówczas opium[44].

Okultysta Aleister Crowley określał powieść jako wartościową dla tych, którzy znają Kabałę, Biblię, Kima Rudyarda Kiplinga i kilkadziesiąt innych książek[45], przez co w kręgach konserwatywnych bywa uważana za okultystyczną i deprawującą młodzież.

Dyskusje wzbudza także stosunek autora do małych dziewczynek, ocierający się o pedofilię. Mimo, że za życia autora pojęcie to jeszcze nie istniało, kontrowersyjne wydają się organizowane przez niego wielkie kinderbale dla ponad setki małych dziewczynek, jak również utrzymywane z nimi przyjaźnie i brak zainteresowania (z wyjątkiem kilku przypadków) po okresie dojrzewania[potrzebne źródło]. Carroll domagał się od rodziców praw do fotografowania ich córek bez jakichkolwiek świadków[7]. Nie ma dowodów, że miłość autora do dzieci nie była całkowicie platoniczna, nie znaleziono także żadnych seksualnych aluzji w jego książkach dla najmłodszych.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Alicja w Krainie Czarów:

  • Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Antoni Marianowicz. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1988. ISBN 83-10-09135-4.
  • Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Maciej Słomczyński. Kraków: Zielona Sowa, 2005. ISBN 83-7389-972-3.
  • Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów i po drugiej stronie lustra. Przełożył z angielskiego Robert Stiller, ilustrował Dušan Kállay. Warszawa: Wydawnictwa "Alfa", 1986. ISBN 83-7001-115-2.
  • Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. Ilustracje Tove Jansson, przekład i posłowie Elżbieta Tabakowska. Kraków: Wydawnictwo Bona, 2012. ISBN 978-83-62836-44-4.
  • Lewis Carroll: Przygody Alicji w Krainie Czarów. Alicja po drugiej stronie lustra. przekład Magdalena Machay, opracowanie Katarzyna Ćwiękała, ilustracje John Tenniel. Kraków: GREG, br [2011], seria: Lektura z opracowaniem. ISBN 978-83-7517-286-7.

Dzieła krytycznoliterackie:

  • Martin Gardner: The Annotated Alice. Nowy Jork: Bramhall House Clarkson Potter., 1960. Lib of Congress #60-7341 (bez ISBN).
  • Martin Gardner: More Annotated Alice. Nowy Jork: Random House, 1990. ISBN 0-394-58571-2.
  • Ewa Rajewska: Dwie wiktoriańskie chwile w Troi, trzy strategie translatorskie: Alice's Adventures in Wonderland i Through the Looking-Glass Lewisa Carrolla w przekładach Macieja Słomczyńskiego, Roberta Stillera i Jolanty Kozak. Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne, 2004, seria: Studenckie Debiuty Naukowe nr 4. ISBN 83-88176-48-X.

Przypisy

  1. Przyjął też w 1861 święcenia diakona anglikańskiego, ale nie sprawował funkcji duchownych.
  2. Historia Alicji (ang.) Dostęp z dnia 29 stycznia 2007.
  3. 3,0 3,1 3,2 Wymowa lɪdl. Wymowa wywnioskowana na podstawie studenckiego wiersza, w którym zrymowano to nazwisko z fiddle. (źródło: przedmowa Stillera)
  4. Są pewne nieścisłości w tej relacji – Dodgson twierdził potem, że była piękna pogoda i świeciło słońce, tymczasem z niezależnych zapisków meteorologicznych wynika, że tego dnia było raczej pochmurno. Być może więc prawdziwa data była inna, a tę dobrano ze względu na pierwsze wydanie – dokładnie 3 lata później. (źródło: przedmowa Stillera)
  5. Stiller podaje natomiast luty 1863 zamiast listopada 1864. Być może chodzi mu o tę hipotetyczną wcześniejszą wersję.
  6. źródło: Lewis Carroll: The Complete, Fully Illustrated Works. Nowy Jork: Gramercy Books, 1995. ISBN 0-517-10027-4.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 źródło: przedmowa Roberta Stillera do Alicji w jego przekładzie
  8. Karta katalogowa Biblioteki Jagiellońskiej
  9. Wg katalogu Biblioteki Narodowej 10 wydań
  10. Wg katalogu Biblioteki Narodowej 7 wydań
  11. Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Jolanta Kozak. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999. ISBN 83-7255-374-2.
  12. Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Krzysztof Dworak. Buchmann, 2010. ISBN 978-83-7670-090-8.
  13. Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Bogumiła Kaniewska. Vesper, 2010. ISBN 978-83-61524-62-5.
  14. Ukazał się nowy przekład „Alicji w Krainie Czarów” - Książki - WP.PL
  15. Informacja bibliograficzna (Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy). W: KaRo Katalpg Rozproszony Biblitek Polskich [on-line]. [dostęp 2013-06-25].
  16. inf. nadesłana: Nowości Wydawnictwa Bona: "Dom" i nowe tłumaczenie "Alicji w Krainie Czarów". W: 1.Portal Księgarski Ksiązka.net.pl [on-line]. Sfera Sp. z o.o., 2012.11.12. [dostęp 2012-11-18].
  17. lista na niemieckiej Wikipedii
  18. Parodia dziś zapomnianego wiersza Speak Gently (mów łagodnie) Davida Batesa z 1849
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 przekład Stillera.
  20. Tłumacząc w ten sposób imię postaci, Słomczyński starał się oddać nawiązanie do przepisu na fałszywą zupę żółwiową, gotowaną z cielęciny.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 źródło: przypisy Stillera z Alicji w jego przekładzie
  22. Breed Profile – British Shorthair Cat.Dostęp z 2006-07-28
  23. Nota bene dzieci uczyły się dobrze. Alicja Liddell stworzyła np. serię niezłych akwareli.
  24. źródło: dziennik Lewisa Carrolla, wpis z dnia 1 sierpnia 1862
  25. 25,0 25,1 25,2 zob. More Annotated Alice w bibliografii
  26. źródło: http://www.jonkers.co.uk/bookimages/alice.pdf
  27. Ilustracje Tove Jansson można zobaczyć tutaj
  28. Ilustracje Carrolla można obejrzeć na stronie http://www.jonkers.co.uk/bookimages/alice.pdf
  29. (ang.) http://www.imdb.com/title/tt0126189/
  30. 30,0 30,1 B.W.M. i H
  31. (ang.) http://www.imdb.com/title/tt0211191/
  32. Autorem fabuły jest Matthew D. Fleming, muzykę skomponował Ben J Macpherson. Ten musical rockowy miał premierę w 2006 roku na deskach New Theatre Royal w Portsmouth w Anglii.
  33. (ang.) http://www.angelfire.com/scifi/theaterscripts/alice.html
  34. Elizabeth Webber, Mike Feinsilber: Merriam-Webster's Dictionary of Allusions. Merriam-Webster, 2000, s. 162-163. ISBN 0877796289. Dostęp online
  35. zobacz np. [1], [2], [3], [4], [5]
  36. Andrzej Sapkowski: Złote popołudnie. Andrzej Sapkowski Zone. [dostęp 2010-11-27].
  37. MP3 - Wirtualna Polska - Strona Artysty - Alicja w Krainie Czarów
  38. American McGee's Alice. Encyklopedia Gier – GRY-OnLine.
  39. Alice: Madness Returns. Encyklopedia Gier – GRY-OnLine.
  40. Alicja w Krainie Czarów. Encyklopedia Gier – GRY-OnLine.
  41. Winter Solstice
  42. "Words from the Master" (ang.). Dostęp z 29 stycznia 2007.
  43. "Banned Books Week: September 25-October 2" (ang.). University of California, San Diego Social Sciences & Humanities Library. Dostęp 5 kwietnia 2009 (Internet Archive).
  44. Lewis Carroll's Brainchild
  45. Aleister Crowley « Hoopla!

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Tekst książki
Tekst czytany przez lektora

Angielski tekst czytany przez lektora (z projektu LibriVox):

Inne