Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim – wydarzenia rosyjskiej rewolucji 1905 roku na terenie będącego pod zaborem rosyjskim Królestwa Polskiego (Kongresówki). Spontaniczne strajki i walki trwały w polskich ośrodkach przemysłowych oraz na wsi od 1905 do 1907 roku.

Poza Krajem Przywiślańskim w tym okresie wybuchały także strajki w rejonach zamieszkałych przez Polaków sąsiadujących z tą częścią Imperium Rosyjskiego. W kresach północnych Austro-Węgier zamieszkałych przez Polaków: rejonie przemysłowym Wielkiego Księstwa Krakowskiego (28 listopada 1905), rejonie przemysłowym Księstwa Górnego i Dolnego Śląska. W Rzeszy Niemieckiej na kresach wschodnich Rejencji opolskiej (124 strajki w 1905 roku).

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Napięta sytuacja w ośrodkach przemysłowych utrzymywała się od co najmniej 1904 roku na skutek pogarszających się warunków pracy i informacjach o serii kompromitujących niepowodzeń Rosji podczas wojny z Japonią. Największa organizacja socjalistyczna na ziemiach polskich, Polska Partia Socjalistyczna, powołała pierwsze bojówki partyjne już w maju 1904 roku[1]. W Paryżu przedstawiciele polskiego ruchu robotniczego omawiali z rosyjskimi eserowcami oraz łotewskimi i gruzińskimi nacjonalistami możliwość wywołania ogólnorosyjskiego powstania[2]. Druga, mniejsza partia robotnicza, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy korzystała z pomocy doradców mienszewików i bolszewików. Eserowcy i Bund nasilili działalność na zachodzie kraju. Na początku 1904 roku Józef Piłsudski spotkał się z japońskim ambasadorem, usiłując przekonać go do wsparcia antycarskiego powstania w Kongresówce oraz powołania legionu polskiego w Japonii[3].

28 września 1904 roku w Białymstoku policja rozbiła demonstrację PPS. Żandarmi zaatakowali tłum próbując skonfiskować czerwony sztandar z hasłem "PPS: Precz z wojną i caratem! Niech żyje wolny polski lud!". W odpowiedzi na atak, bojowcy PPS odpowiedzieli ostrzałem z rewolwerów, sześciu ludzi zginęło a około setki robotników zostało aresztowanych. Sytuacja uległa zaostrzeniu na skutek informacji o "krwawej niedzieli" w Petersburgu z 22 stycznia 1905, upadku autorytetu cara Mikołaja II i wybuchu strajków w Rosji[4]. W ciągu 1905 roku strajki zaczęły wybuchać w licznych zakładach przemysłowych na terenie zaboru rosyjskiego. Strajkom przewodziły Polska Partia Socjalistyczna i Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. W tym samym miesiącu we wsi Pilaszków pod Łowiczem zebrali się potajemnie nauczyciele ze szkół elementarnych, którzy podjęli uchwałę o natychmiastowym wprowadzeniu do szkół wiejskich na­uczania w języku polskim, którą to uchwałę zaczęli wprowadzać w życie, mimo rosyjskich represji.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

28 stycznia PPS i SDKPiL wezwały do strajku, który objął ponad 400 000 pracowników. Bezpośrednią reakcją na wydarzenia krwawej niedzieli, był trwający ponad trzy lata strajk szkolny. Od 1905 do 1906 roku w Kongresówce wybuchło ponad 6991 strajków, w których uczestniczyło 1,3 miliona pracowników[5]. Wystąpienia robotników potępiła endecja, łódzka Gazeta Polska nawoływała do zdławienia socjalistycznej anarchii a liczba morderstw politycznych sięgnęła 40-50 tygodniowo. Przeciwnicy Dmowskiego uważali że zawarł on tajne porozumienie z carem w celu zwalczania PPS. Działalność Narodowej Demokracji w okresie rewolucji doprowadziła do wzmożonej niechęci między Polakami i Żydami, apele Polskiej Partii Socjalistycznej o wspólną walkę z caratem, niezależnie od wyznania i narodowości stopniowo pozostawało bezskuteczne[6]. Aby odwrócić uwagę od wystąpień pracowników, w Białymstoku 15 sierpnia 1905 roku siły carskie zorganizowały pogrom Żydów[7].

W odpowiedzi na represje nasiliły się starcia między Organizacją Bojową PPS a siłami carskimi. Bojowcy planowali zamachy na oberpolicmajstra Nolkena i generała Nowosilcowa. Rewolucjoniści prowadzili podziemną wojnę skierowaną w sieć agentów carskich infiltrujących polskie organizacje polityczne[8].

Warszawa. W Warszawie w styczniu 1905 w starciach demonstrantów z wojskiem zginęło około stu osób (zob. Krwawa środa). Śmiercią 32 osób zakończyła się warszawska demonstracja pierwszomajowa. Opinią publiczną wstrząsnęła egzekucja 19-letniego Stefana Okrzei, bojowca OB PPS i bohatera bitwy stoczonej z oddziałami carskimi na placu Grzybowskim[9]. 1 maja pochód z okazji Święta Pracy został rozbity, zginęło 37 osób[10].

Łódź. W Łodzi strajk włókniarzy przeobraził się w dwudniowe starcia (22-24 czerwca), w efekcie których zginęło i zostało rannych około dwóch tysięcy osób. W walkach w powstaniu w ciągu tygodnia zginęło 55 Polaków, 79 Żydów i 17 Niemców[11]. Pacyfikacją strajkujących kierował generał Shuttleworth a car ustanowił stan wojenny[12]. Ostateczny bilans ofiar wyniósł 1000 zabitych[13].

Sosnowiec. 1 lutego 1905 roku w Sosnowcu wybuchły strajki w fabryce Fitznera i Ampera, a później w kopalni Renard. 9 lutego 1905 przed Hutą Katarzyna w Sosnowcu żołnierze rosyjscy otworzyli ogień do manifestacji pracowników kilku zakładów pracy, zabijając ponad 40 demonstrantów i raniąc około 150 osób.

Dąbrowa Górnicza. Pod wpływem wydarzeń w Sosnowcu w Dąbrowie rozpoczęły się strajki i demonstracje, w których uczestniczyli pracownicy KWK Koszelew, KWK Paryż, Huty Bankowej oraz uczniowie Szkoły realnej i Szkoły Górniczej. W trakcie zamieszek zginęła jedna osoba. Kolejne strajki, w tym w KWK Mortimer nastąpiły w lipcu, które złamano przez lokaut.

Ostrowiec. W Ostrowcu proklamowano 27 grudnia Republikę Ostrowiecką. W dławieniu robotniczych wystąpień z caratem współdziałali przemysłowcy, przedstawiciele endecji i Kościół katolicki.

Częstochowa. 8 lutego 1905 roku wybuchł strajk w hucie żelaza Hantkego. Wkrótce do strajku przystąpiły załogi fabryki „Częstochowianka”, „Warta”, przędzalnia bawełny Mottów, fabryka szpagatu „Stradom”, przędzalnia wełny Peltzerów, fabryka Brassa i fabryka kwasów Zachsa.

Radom. 31 stycznia 1905 roku 1500 robotników wzięło udział w manifestacji. W dniu 3 lutego żołnierze rosyjscy otworzyli ogień do manifestujących zabijając 14 osób i raniąc 50. Podczas demonstracji w dniu 24 grudnia 1905 w obronie sztandaru PPS poległ Wiktor Cymerys-Kwiatkowski.

Kamienna. 4 lutego 1905 w Kamiennej odbyła się manifestacja robotników, którzy zostali ostrzelani przez żołnierzy rosyjskich, w wyniku czego zginęło od 24 do 32 osób, natomiast ok. 40-100 zostało rannych. W osadzie miały miejsce nadto dwa duże strajki kolejowe (od 25 października do 17 listopada 1905 i od 26 grudnia 1905 do początku stycznia 1906 roku)[14].

Kielce. 3 lutego 1905 strajk przeprowadziła młodzież kieleckich gimnazjów: męskiego i żeńskiego. 3 lipca 1905, na ul. Piotrkowskiej, doszło do starć Organizacji Bojowej PPS z rosyjskim wojskiem i policją; ranne zostały cztery osoby, w tym dwie pochodzenia żydowskiego[15]. W wyniku ożywienia życia politycznego w Królestwie Polskim i liberalizacji cenzury, w Kielcach powstał w 1906 roku tygodnik postępowo-demokratyczny „Echa Kieleckie”.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Walki rewolucyjne stopniowo przybierały charakter wojny domowej, w bratobójczych starciach padały ofiary, wystąpiły elementy pospolitego bandytyzmu w działaniach wielu grup krajowej organizacji Polskiej Partii Socjalistycznej[16].

Rewolucja przyniosła szereg pozytywnych zmian na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim. Pojawiła się możliwość tworzenia polskich instytucji i organizacji społecznych: polskiego szkolnictwa prywatnego (m.in. Polska Macierz Szkolna), ruchu spółdzielczego (m.in. Towarzystwo Kooperatystów); zelżała cenzura, wprowadzono wolność wyznania i dopuszczono używanie języka polskiego w urzędach gminnych. Efektem rewolucji 1905 roku był też rozłam w polskim ruchu socjalistycznym związany z różnicami w priorytetach poszczególnych działaczy. Dla starszych priorytetem była niepodległość Polski, dla młodszych prawa robotnicze. W efekcie Polska Partia Socjalistyczna podzieliła się na PPS Frakcja Rewolucyjna (Józef Piłsudski), której celem była przede wszystkim walka o niepodległość oraz PPS Lewica (Feliks Kon), której celem była przede wszystkim walka o prawa robotników. Doświadczenia z rewolucyjnej działalności Organizacji Bojowej PPS posłużyły do utworzenia w 1908 roku we Lwowie Związku Walki Czynnej.

Pod naciskiem rewolucjonistów, car zgodził się na ustępstwa. w kwietniu 1905 roku wszedł w życie nakaz tolerancji religijnej który przyczynił się do zaprzestania represji wobec mniejszości unickiej[17]. Do polskich szkół powrócił język polski, zalegalizowano związki zawodowe. Manifest carski z 30 października 1905 roku obiecywał wprowadzenie konstytucji oraz utworzenie parlamentu[18]. Zmiany konstytucyjne zostały jednak złamane w latach 1906-1907. W praktyce udział Polaków w Dumie, pozbawionej realnej władzy, ograniczał się wyłącznie do narodowych demokratów[19]. Część osiągnięć robotniczych na polu ekonomicznym zostało cofniętych pod naciskiem fabrykantów. Do rangi symbolu urósł kilkumiesięczny lokaut w Łodzi, trwający od grudnia 1906 roku do końca marca 1907 roku. Bez środków do życia pozostawało wtedy, według różnych szacunków, od osiemdziesięciu do stu tysięcy osób[20].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków str. 839-840
  2. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków str. 839-840
  3. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków str. 839-840
  4. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków str. 839-840
  5. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków str. 839-840
  6. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków, str. 843
  7. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  8. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 840
  9. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  10. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  11. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  12. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  13. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 841
  14. M. Medyński, Skarżysko w okresie niewoli narodowej i I wojny światowej, w: Dzieje Skarżyska-Kamiennej. Monografia z okazji 90-lecia nadania praw miejskich, pod red. K. Zemeły i P. Kardysia, Skarżysko-Kamienna 2013, s. 178-179.
  15. A. Massalski, Rewolucja lat 1905–1907. Kielce w przededniu I wojny światowej (1907–1914), w: Z. Guldon, A. Massalski, Historia Kielc do 1945 roku, zdj. K. Pęczalski, Kielce 2000, s. 272.
  16. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Kraków 1998, s. 338.
  17. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 842
  18. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 842
  19. Norman Davies Boże Igrzysko Znak, Kraków str. 842
  20. Rewolucja 1905. Przewodnik Krytyki Politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2013, s. 132. ISBN 978-83-63855-75-8.