Bazylika archikatedralna św. Stanisława Biskupa i św. Władysława w Wilnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bazylika archikatedralna
św. Stanisława
i św. Władysława w Wilnie

Vilniaus Šv. Stanislovo ir Šv. Vladislovo arkikatedra bazilika
archikatedra
Ilustracja
Katedra w Wilnie
Państwo  Litwa
Miejscowość Wilno
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
archidiecezja archidiecezja wileńska
bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 1921
papież Benedykt XV
Wezwanie św. Stanisław,
św. Władysław
Położenie na mapie Wilna
Mapa lokalizacyjna Wilna
Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilnie
Bazylika archikatedralna
św. Stanisława
i św. Władysława w Wilnie
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilnie
Bazylika archikatedralna
św. Stanisława
i św. Władysława w Wilnie
Ziemia54°41′09″N 25°17′15″E/54,685833 25,287500
Strona internetowa
Katedra, widok ok. 1910
Widok na ołtarz główny z obrazem Zamordowanie św. Stanisława przez Bolesława Śmiałego
Epitafium rotmistrza husarskiego Samuela Paca (zm. 1627)
Ołtarz Niepokalanego Poczęcia w Kaplicy Wołłowiczowskiej

Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilniekatolicka bazylika w Wilnie, katedra archidiecezji wileńskiej, miejsce pochówku wielkich książąt litewskich i królów Polski.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie przed chrystianizacją Litwy w miejscu katedry stała świątynia poświęcona Perkunowi[1]. W podziemiach istnieją zachowane do dzisiaj pozostałości ołtarza ofiarnego z tego okresu, o dostęp do których zabiegają litewscy rodzimowiercy[2].

Pierwsza katedra[edytuj | edytuj kod]

Początki katedry wileńskiej są przedmiotem kontrowersji, ponieważ nie jest bezsprzecznie udowodnione, że katedra istniała w 2 poł. XIII w., gdy w 1251 r. książę Mendog przyjął w Nowogródku chrzest, a w 1253 r. wyświęcony został na biskupa misyjnego Litwy Chrystian. Być może wtedy mogło zostać rozpoczęte wznoszenie pierwszej świątyni, jednak znalezione pozostałości fundamentów pod dzisiejszą katedrą nie potwierdzają tego w sposób bezsprzeczny[potrzebny przypis]. O istnieniu w tym miejscu jakiejkolwiek chrześcijańskiej świątyni nie ma także żadnych wzmianek w źródłach (samo Wilno jest wymienione po raz pierwszy dopiero w 1323 r.). Jeśli jednak budowla ta powstała to najprawdopodobniej po odejściu Mendoga od chrześcijaństwa w 1261 r. budowlę tę (być może jeszcze nieukończoną) zburzono.

Katedra gotycka[edytuj | edytuj kod]

Potwierdzoną w źródłach pisemnych świątynię rozpoczęto budować po 1386 r. gdy chrzest przyjął książę Jagiełło, a w 1387 r. powstało biskupstwo wileńskie. Katedrę, której nadano wezwanie św. Stanisława, patrona Polski, wzniesiono na miejscu dawnej świątyni pogańskiej, na terenie Zamku Dolnego. Katedra Jagiełły spłonęła w 1399 r., jednak w 1419 roku została zakończona jej odbudowa przez Witolda (rok wcześniej pochowano tam jego żonę Annę). W odbudowanej po raz kolejny katedrze gotyckiej pochowano wielkiego księcia Witolda, a w 1506 r. króla Aleksandra Jagiellończyka. W pierwszej połowie XVI w. rozpoczęto gruntowny remont katedry (m.in. umieszczono dzwonnicę w baszcie obronnej Zamku Dolnego), zniweczony jednak następnym pożarem (1530).

Katedra renesansowa[edytuj | edytuj kod]

Po pożarze w 1530 roku, na polecenie króla Zygmunta I Starego rozpoczęto odbudowę katedry, tym razem w stylu renesansowym. Pracami budowlanymi pod nadzorem biskupa Jana Ochstata kierował Bernardino Zanobi de Gianotis, które to prace ukończono w 1538 roku (brał w nich udział prawdopodobnie także Giovanni Cini). W 1547 r. w kaplicy Wołłowiczowskiej (dawnej Królewskiej) miał miejsce potajemny ślub Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny (później w katedrze pochowanej). W 1573 roku biskup Walerian Protaszewicz-Suszkowski urządził w północnej nawie nowy grób księcia Witolda, a królowa Polski Bona Sforza wzniosła mu pomnik w stylu renesansowym. W 1610 r. nastąpił pożar, który znacznie uszkodził katedrę.

Katedra barokowa[edytuj | edytuj kod]

Król Zygmunt III Waza nakazał odbudowę przeznaczając na ten cel 4 tys. złotych. Budowę prowadzono z przerwami, spowodowanymi zarazami, w latach 1612-1632. Wzniesiono wtedy dwie symetryczne wieże, z których jedną wkrótce rozebrano. W tym też czasie zbudowano kaplicę św. Kazimierza (autorstwa Constantina Tencalli, wzniesionej w latach 1623-1636 i poświęconej pochowanemu w niej najstarszemu synowi Kazimierza Jagiellończyka, patronowi Litwy). Wzorowana na o sto lat wcześniejszej kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, pięknie dekorowana, wykonana z czarnego i białego marmuru, ozdobiona posągami Jagiellonów, stanowi do dziś ozdobę wileńskiej świątyni. W 1648 roku złożono w kaplicy św. Kazimierza serce króla Władysława IV. Kolejne zniszczenia katedry przyniosła wojna z Moskwą, podczas której najeźdźcy po zdobyciu Wilna zamienili katedrę w stajnię. Po oswobodzeniu miasta w 1660 roku, katedrę odnowiono po 1666 roku. W 1686 roku biskup Kotowicz wzniósł nowy ołtarz główny. Katedra została uszkodzona przez Szwedów w 1706 r.

Katedra klasycystyczna[edytuj | edytuj kod]

Po zawaleniu się wieży nad Kaplicą Częstochowską w 1769 roku (zginęło wtedy sześciu księży[3]) co spowodowało częściowe zawalenie sklepień, katedrę zamknięto, a nabożeństwa tymczasowo przeniesiono do kościoła św. Jana. Odbudowę podjęto w 1777 roku z inicjatywy biskupa Massalskiego, który wysłał projekt architekta Wawrzyńca Gucewicza do akceptacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po akceptacji króla rozpoczęto budowę nowej katedry w stylu klasycystycznym, która to budowa trwała z przerwami do 1801 roku. Po śmierci Gucewicza ostatnie prace prowadził Michał Szulc. Nowa katedra zachowała trójnawowy układ wywodzący się jeszcze z gotyckiej katedry. Wschodnia fasada ozdobiona została sześciokolumnowym portykiem, a u szczytu fasady wznoszą się figury św. Kazimierza i św. Stanisława. W kolumnadzie fasady południowej ustawiono posągi królów polskich i wielkich książąt litewskich, które wykonał Kazimierz Jelski. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza Zamordowanie św. Stanisława przez Bolesława Śmiałego. Przy końcu naw bocznych umieszczono posągi Miłość Bliźniego i Miłość Boga, których autorem Tommaso Righi. Righi jest także autorem posągów w zewnętrznych niszach katedry oraz rzeźb na tympanonie i fryzu nad wejściem. Na filarach od strony głównej nawy znajdują się obrazy pędzla Franciszka Smuglewicza przedstawiające dwunastu apostołów. Na ścianach bocznych znajduje się 16 obrazów Constantina Villaniego. Świątynię otacza 11 kaplic, z czego dwie zachowały się z poprzedniej katedry: wyżej wspomniana kaplica św. Kazimierza oraz kaplica Wołłowiczowska (zwana też Królewską lub Niepokalanego Poczęcia).

W 1838 roku ułożono nową kamienna posadzkę. W 1858 roku odnowiono Kaplicę św. Kazimierza. Po powodzi w 1931 r. przy okazji remontu odkryto w podziemiach katedry zapomniane grobowce królewskie (m.in. Aleksandra Jagiellończyka oraz Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny – żon Zygmunta Augusta). Pochowany tu był też m.in. Olbracht Gasztołd (ojciec Stanisława, pierwszego męża Barbary Radziwiłłówny, najbogatszy człowiek na Litwie w swojej epoce), złożono tu też serce Władysława IV Wazy. Wtedy też założono pod katedrą mauzoleum dla prochów królewskich.

Podczas rządów radzieckich katedra została w 1950 roku zamknięta i przekształcona na magazyn. Wtedy też, 29-30 czerwca 1950 roku wysadzono w powietrze figury świętych stojące na szczycie fasady. Usunięto także liczne tablice pamiątkowe w języku polskim, w tym popiersie i tablicę arcybiskupa Jana Cieplaka. Potem odbywały się tutaj koncerty organowe. 4 czerwca 1956 roku otwarto galerię obrazów. Nabożeństwa zaczęto ponownie odprawiać tutaj od 1985 r., choć oficjalnie cały czas była to galeria obrazów. W 1989 r. katedra została rekonsekrowana, wkrótce potem odnowiona, odtworzono m.in. posągi na szczycie fasady. Obecnie w katedrze odprawiane są msze jedynie w języku litewskim.

Kaplice[edytuj | edytuj kod]

Strona prawa od wejścia:

Strona lewa od wejścia idąc od ołtarza:

  • Zakrystia
  • Kaplica św. Piotra - w stylu klasycystycznym z obrazem św. Piotra autorstwa Smuglewicza oraz Wieczerzy Pańskiej autorstwa Kanutego Rusieckiego.
  • Kaplica Grobu Świętego
  • Kaplica Zwiastowania NMP (albo Kieżgajłowska) - klasycystyczna z obrazem Zwiastowania NMP autorstwa Kanutego Rusieckiego, odnowiona w 1837 r.
  • Kaplica Wołłowiczowska (albo Niepokalanego Poczęcia, dawniej Królewska) zbudowana w 1631 r. w stylu barokowym. W jej gotyckiej poprzedniczce z XV wieku pw. św. Stanisława odbył się ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej oraz potajemny ślub króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Kaplicę zwano Królewską ponieważ do czasu wybudowania Kaplicy św. Kazimierza to w niej chowano członków rodziny królewskiej. W XVII w. umieszczono w niej nagrobek fundatora barokowej przebudowy bp Eustachego Bogorii Wołłowicza. Obok Kaplicy św. Kazimierza jest to jedyna oryginalna kaplica zachowana z katedry sprzed klasycystycznej przebudowy Gucewicza. Znajduje się w niej łaciński napis oznaczający w tłumaczeniu "Niech będzie nieszczęśliwym ten, kto się to dzieło zrujnować poważy".
  • Kaplica św. Władysława (Woyniańska) - w kaplicy znajduje się portatyl poświęcony w 1781 r.[5]

Groby królów i królowych Polski, wielkich książąt i księżnych litewskich[edytuj | edytuj kod]

Nagrobki[edytuj | edytuj kod]

Według Kraszewskiego we wnętrzach katedry znajdowały się 64, a według Balińskiego 33 pomniki pamiątkowe, z których do pocz. XX wieku zachowały się następujące tablice nagrobne, na filarach:

  • biskupa Benedykta Wojny (zm. 1615)
  • biskupa sufragana Mikołaja Słupskiego (zm. 1688)
  • kanonika Marcina Szulca Wolfowicza (zm. 1640)
  • Olausa Algina (zm. 1638)
  • Barbary Zawiszy (zm. 1603)
  • Anny Naporkowskiej i Tomasza Ławrynowicza z 1636

na pilastrach:

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Vilniaus arkikatedra (lit.). Lithuania Travel. [dostęp 2017-03-25].
  2. Litewscy poganie w katolickiej katedrze odprawią obrzędy?. Rodzima Wiara. [dostęp 2017-03-25].
  3. Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 112.
  4. KATOLIK.pl - Portal katolicki dla wierzących, wątpiących i poszukujących, www.katolik.pl [dostęp 2016-03-21].
  5. Zahorski Władysław Katedra wileńska, Wilno 1904, s.104-128
  6. Zahorski Władysław Katedra wileńska, Wilno 1904, s.146-150

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kurczewski Jan, Kościół zamkowy czyli katedra wileńska: w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju na podstawie aktów kapitulnych i dokumentów historycznych, I-III, Wilno 1908 - 1916.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]