Jan Rzepecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Rzepecki
Prezes
Ilustracja
płk Jan Rzepecki (przed 1939)
pułkownik pułkownik
Data i miejsce urodzenia 29 września 1899
Warszawa, Królestwo Polskie, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 28 kwietnia 1983
Warszawa, Polska
Przebieg służby
Jednostki 1 Pułk Piechoty
3 Pułk Piechoty Legionów
Główne wojny i bitwy I wojna światowa

II wojna światowa:

Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Niepodległości Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Walecznych (1920-1941, trzykrotnie) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
Jan Rzepecki jako major WP
Grób pułkownika Jana Rzepeckiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Jan Rzepecki, ps. „Białynia”, „Ożóg”, „Burmistrz”, „Górski”, „Krawczyk”, „Ślusarczyk”, „Prezes”, „Rejent”, „Sędzia”, „Wolski” (ur. 29 września 1899 w Warszawie, zm. 28 kwietnia 1983 tamże) – polski pisarz i historyk wojskowości, doktor nauk historycznych (1964)[1], pułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego. Szef Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ–AK (1940–1945) oraz Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj (maj–sierpień 1945). Założyciel i pierwszy prezes Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (od września 1945).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Kazimierza Rzepeckiego (1866–1902), z zawodu dziennikarza, i Izy Moszczeńskiej-Rzepeckiej (1864–1941), działaczki społecznej i oświatowej[2]. Pochodził z bardzo zasłużonej rodziny. Był bratankiem Karola Rzepeckiego, działacza politycznego, wnukiem wydawcy Ludwika Władysława Rzepeckiego i prawnukiem Kajetana Władysława Rzepeckiego, wojskowego. Jego siostrą była Hanna Pohoska.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Od września 1909 uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Kreczmana w Warszawie. Od 1912 działał w tajnym skautingu. W maju 1914 wstąpił do Związku Strzeleckiego[2]. Po wybuchu I wojny światowej, od sierpnia 1914 służył w Legionach Polskich, przydzielony został w szeregi 1 pp, awansując w nim lipcu 1916 na stanowisko dowódcy sekcji[2]. Po tzw. kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 znalazł się w szeregach Polskiej Siły Zbrojnej. Po ukończeniu kursu wyszkolenia w Zamborowie (w sierpniu 1917) został kadetem klasy "A" Szkoły Aspirantów Oficerskich, utworzonej w Ostrowi Mazowieckiej i przekształconej później w Szkołę Podchorążych Piechoty[3]. Następnie pełnił funkcję dowódcy plutonu[4].

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Od listopada 1918 służył w Wojsku Polskim, gdzie był dowódcą plutonu w szkole podchorążych. Został awansowany do stopnia porucznika piechoty ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919[5]. Był przydzielony do 3 Pułku Piechoty Legionów[6][7]. W okresie od maja do grudnia 1919 dowodził nim w walkach na froncie wojny polsko-bolszewickiej. W 1920 otrzymał świadectwo dojrzałości i rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (1921-1922) oraz w Szkole Nauk Politycznych w Warszawie (1923-1924). W kwietniu 1921 ukończył kurs dowódców kompanii w Centrum Wyszkolenia Piechoty[1]. Ukończył również kurs dowódców kompanii i batalionów we Francji (czerwiec-sierpień 1921). W latach 1922–1924 był słuchaczem Kursu Normalnego w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie[8]. Został awansowany do stopnia kapitana piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923[9][10]. Z dniem 1 października 1924, po ukończeniu kursu i uzyskaniu tytułu naukowego oficera Sztabu Generalnego, otrzymał przydział do Oficerskiej Szkoły Piechoty w Warszawie, gdzie wykładał taktykę i historię wojskowości[11]. Od sierpnia 1925 dowodził jednocześnie batalionem podchorążych. Na czele tego batalionu walczył w trakcie zamachu majowego po stronie konstytucyjnych władz państwowych przeciwko siłom Józefa Piłsudskiego. W czerwcu 1926 został przeniesiony do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr II w Lublinie na stanowisko referenta w Oddziale Wyszkolenia Sztabu. 28 października 1926 został przeniesiony do Dowództwa 4 Brygady Ochrony Pogranicza w Czortkowie na stanowisko pełniącego obowiązki I oficera sztabu[12]. 26 kwietnia 1926 został przeniesiony z Korpusu Ochrony Pogranicza do Doświadczalnego Centrum Wyszkolenia w Rembertowie na stanowisko asystenta[13] i służył tam w kolejnych latach[14][15]. 17 grudnia 1931 awansowany na stopień majora ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1932 roku i 5. lokatą w korpusie oficerów piechoty[16][17]. W Wyższej Szkole Wojennej był asystentem wykładowcy taktyki mjr. Jana Kosiny[18], następnie w latach 1935–1939 był tam wykładowcą taktyki. Na początku czerwca 1935 został wybrany zastępcą członka zarządu Towarzystwa Wiedzy Wojskowej[19].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1939 przydzielony na stanowisko szefa Oddziału III Operacyjnego w sztabie Armii „Kraków”. W jej szeregach odbył kampanię wrześniową. 1 października 1939 przybył do Warszawy. Podczas okupacji niemieckiej posługiwał się różnymi fałszywymi nazwiskami i był zameldowany w różnych mieszkaniach. Od października 1939 działał w konspiracji, najpierw w Służbie Zwycięstwu Polski, później w Związku Walki Zbrojnej, gdzie był szefem sztabu okręgu Warszawa-Miasto. Od października 1940 szef Biura Informacji i Propagandy w Komendzie Głównej ZWZ-AK[3]. Od stycznia 1941 do stycznia 1942 był redaktor fachowego miesięcznika wojskowego "Insurekcja". Z racji swojego stanowiska wchodził do Rady Propagandowej, złożonej z przedstawicieli AK i Delegatury Rządu na Kraj, oraz do Kierownictwa Walki Podziemnej, utworzonego w lipcu 1943. Latem 1940 za pośrednictwem działacza PPS, Feliksa Misiorowskiego, zgłosił akces do PPS-WRN. Kierownictwo partii wyraziło na to zgodę, jednak zachowując ten fakt w tajemnicy[1]. Był zdecydowanym przeciwnikiem mianowania gen. Bora-Komorowskiego na dowódcę AK[20]. Podczas powstania warszawskiego przebywał w sztabie komendanta Okręgu AK Warszawa, gen. Antoniego Chruściela. Od 5 października 1944 przebywał w niewoli niemieckiej. Od 22 października 1944 więzień Oflagu II C Woldenberg[21]. Przebywał tam aż do 30 stycznia 1945, kiedy został on wyzwolony przez Armię Czerwoną.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1945 został mianowany zastępca komendanta AK, gen. Leopolda Okulickiego. Po jego aresztowaniu w końcu tego miesiąca został p.o. komendanta organizacji NIE. Po jej likwidacji, na przełomie kwietnia i maja 1945, zajął się organizowaniem Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, której został wyznaczony dowódcą. Był zwolennikiem zakończenia pozbawionej perspektyw walki zbrojnej i podjęcia działalności politycznej. 27 maja 1945 wspólnie ze Stefanem Korbońskim i Kazimierzem Moczarskim wydał odezwy do pozostających w konspiracji żołnierzy, do zakończenia walki i przyłączeniu się do pracy nad odbudową kraju. Rozkazem z 6 sierpnia 1945 rozwiązał Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj. We wrześniu 1945 założył konspiracyjną organizację Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość. W części deklaracji WiN dotyczącej polityki zagranicznej była mowa m.in. o konieczności utrzymania dobrych stosunków politycznych i gospodarczych z ZSRR. Krytykował jednakże płk. Jana Mazurkiewicza za nawoływanie z więzienia do ujawniania się byłych żołnierzy i oficerów AK i DSZ.

5 listopada 1945 w Łodzi został aresztowany. Zawierzywszy gwarancjom śledczych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego o nierepresjonowaniu, ujawnił wszystkich swoich współpracowników i nawoływał do ujawnienia się pozostałych członków WiN-u. Wydał cały majątek, który pozostał mu w spadku po AK – milion dolarów w złocie i banknotach, drukarnie, archiwa, radiostacje. W toczącym się przed Rejonowym Sądem Wojskowym w Warszawie od 4 stycznia do 3 lutego 1947 procesie pokazowym Zarządu WiN skazany został na karę 8 lat pozbawienia wolności. Innymi oprócz Rzepeckiego oskarżonymi byli: Marian Gołębiewski, Jan Szczurek-Cergowski, Antoni Sanojca, Tadeusz Jachimek, Henryk Żuk, Kazimierz Leski, Józef Rybicki, Ludwik Muzyczka i Emilia Malessa)[22]). 5 lutego 1947 został ułaskawiony przez prezydenta RP, Bolesława Bieruta. Po wyjściu z więzienia przyjęty do Wojska Polskiego. Został mianowany wicedyrektorem Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, a następnie szefem Wydziału Studiów w Akademii Sztabu Generalnego. 22 kwietnia 1947 wygłosił odczyt pt. "Wyjdź z podziemia - buduj Polskę", którego tekst opublikowano następnie w kilku pismach. 16 stycznia 1949 ponownie aresztowany. W czasie pobytu w więzieniu został zwolniony ze służby wojskowej i przeniesiony w stan spoczynku. 24 grudnia 1954 zwolniony z więzienia z powodu braku podstaw do wszczęcia przeciw niemu postępowania. Przyznano mu także zasiłek[23]. Po rehabilitacji, w listopadzie 1955 znalazł zatrudnienie w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. Przyznano mu tam tytuł zastępcy profesora. Od października 1961 był tam adiunktem, a od czerwca 1962 starszym pracownikiem techniczno-badawczym. W październiku 1964 nadano mu w IH PAN tytuł doktora nauk historycznych na podstawie rozprawy Legion Wschodni 1914, wydanej drukiem jako Sprawa Legionu Wschodniego 1914 roku (Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966). W IH PAN pracował do grudnia 1969, kiedy to przeszedł na emeryturę.

Od 1959 wchodził w skład komitetu redakcyjnego czasopisma "Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej". Jego teksty publikowano także w Wojskowym Przeglądzie Historycznym. Oprócz swojej rozprawy doktorskiej opublikował jeszcze dwie książki: Wspomnienia i przyczynki historyczne (Czytelnik, 1956)[24][25] oraz Rodowód Wojska Drugiej Rzeczypospolitej (Wydawnictwo MON, 1959)[1].

Po destalinizacji i przemianach politycznych w kraju zaangażował się w działalność publiczną. W sierpniu 1956 na pierwszym posiedzeniu Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Bohaterów Warszawy został wybrany jego wiceprzewodniczącym. Po VIII Plenum KC PZPR opublikowano w Życiu Warszawy jego list otwarty, w którym wzywał dawnych żołnierzy Armii Krajowej do uczestnictwa w życiu politycznym i udziału w wyborach do Sejmu. W grudniu 1956 był sygnatariuszem listu zbiorowego żołnierzy AK do premiera Józefa Cyrankiewicza, w którym domagano się anulowania postanowienia TRJN z września 1946 o odebraniu obywatelstwa polskiego generałom pozostającym po wojnie na emigracji (postanowienie to uchyliła jednak dopiero Rada Ministrów w listopadzie 1971). W grudniu 1956 został członkiem Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Należał do Zarządu Głównego i Rady Naczelnej tej organizacji. Był także członkiem Klubu Krzywego Koła[1].

Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Andrzej Krzysztof Kunert i Grzegorz Mazur: Jan Rzepecki. Internetowy Polski Słownik Biograficzny
  2. a b c d e Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: 1987, s. 137.
  3. a b Powstańcze Biogramy - Jan Rzepecki, 1944.pl [dostęp 2019-03-23].
  4. Jan Rzepecki PREZES, www.info-pc.home.pl [dostęp 2019-03-23].
  5. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 422.
  6. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 131.
  7. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 127.
  8. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 1502.
  9. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 365.
  10. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 201.
  11. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 103 z 02.10.1924 r., s. 568.
  12. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 47 z 28 października 1926 roku, s. 382.
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 178.
  14. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 133.
  15. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 802.
  16. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 12 z 18 grudnia 1931 roku, s. 403.
  17. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 39.
  18. Paweł Kosina. Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy przyjaciele. „Góra Przemienienia”, s. 12, 22 (14) z 28 maja 2006. Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku. 
  19. Oficerskie kursy języków obcych. Obrady delegatów T-wa wiedzy wojskowej. „Warszawski Dziennik Narodowy”. 15B, s. 9, 9 czerwca 1935. 
  20. „Szef Biura Propagandy i Informacji AK płk dypl. Jan Rzepecki oceniał, iż „na tle stosunków politycznych w kraju” mianowanie gen. Bora – Komorowskiego na dowódcę AK będzie miało jak najgorsze następstwa. Interweniował on też w tej sprawie u Szefa Sztabu: „Przedstawiłem mu swój pogląd, że jest wysoce niepożądane by w czasie gdy w kraju postępuje silna radykalizacja społeczeństwa na lewo, na czele AK stawał człowiek o profilu politycznym generała Komorowskiego i zapytałem czy i jaką widziałby drogę, by spowodować mianowanie kogoś innego, względnie skłonić Komorowskiego do rezygnacji” – Jan Ciechanowski, „Powstanie Warszawskie”, Bellona S.A., s. 227, ​ISBN 978-83-7549-074-9​.
  21. Olesik 1988 ↓, s. 236.
  22. Proces przeciwko przywódcom WiN. Proces Rzepeckiego i Grocholskiego. repozytorium.fn.org.pl. [dostęp 2016-12-02].
  23. Akta w sprawie przyznania zasiłku dot. Jan Rzepecki, imię ojca: Kazimierz, ur. 29-09-1899 r.. inwentarz.ipn.gov.pl. [dostęp 2019-05-03].
  24. Wspomnienia i przyczynki historyczne, lubimyczytac.pl [dostęp 2019-03-23].
  25. Publikacja Wydawnictwa „Kraj”: Jan Rzepecki, Wspomnienia i przyczynki historyczne, tom I: Maj 1926, gen. „Grot”, Warszawa 1956. inwentarz.ipn.gov.pl. [dostęp 2019-05-03].
  26. M.P. z 1996 r. nr 11, poz. 124
  27. Biografie: płk Jan Rzepecki. polska1918-89.pl. [dostęp 2016-11-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]