Artykuł na Medal

3 Pułk Piechoty Legionów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
3 Pułk Piechoty Legionów
Ilustracja
Odznaka 3 Pułku Piechoty Legionów
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1918 i 1944

Rozformowanie

1939 i 1945

Nazwa wyróżniająca

Legionów

Tradycje
Święto

30 września

Nadanie sztandaru

30 września 1924

Dowódcy
Pierwszy

mjr Józef Szczepan

Ostatni

ppłk dypl. Jan Berek

Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Mołodecznem (1–3 VII 1919)
bitwa pod Borysowem (VIII-X 1919)
bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920)
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja

garnizon Jarosław, Nisko

Rodzaj sił zbrojnych

Wojska lądowe

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

2 DP Leg.

3 Pułk Piechoty Legionów (3 pp Leg.) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP (1918–1939) i Armii Krajowej (1944–1945).

Oddział został utworzony po wybuchu I wojny światowej z żołnierzy rozwiązanego wcześniej Legionu Wschodniego, uzupełnionego ochotnikami ze Śląska i Galicji. Uczestniczył w działaniach wojennych już od października 1914 roku, brał udział między innymi w bitwach pod Mołotkowem, Rafajłową, I i II bitwie pod Kostiuchnówką, starciach pod Rarańczą i Kaniowem. Rozbrojony w maju 1918 roku, odtworzony po odzyskaniu niepodległości już na początku 1919 roku. Uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej lat 1918–1919 i polsko-bolszewickiej 1920 roku.

W okresie międzywojennym wchodził w skład 2 Dywizji Piechoty Legionów. Stacjonował początkowo w Łukowie i Grodnie. Ostatecznie dyslokowany w garnizonie Jarosław.

W trakcie kampanii wrześniowej w składzie Armii Łódź przeszedł szlak bojowy od Wygiełzowa przez Skierniewice, Pogroszew, Umiastów, Ołtarzew i Puszczę Kampinoską do Twierdzy Modlin, gdzie złożył broń 29 września 1939 roku.

Odtworzony w 1944 roku w ramach Armii Krajowej, w składzie 2 DPLeg. AK, przeznaczony został do wykonania Akcji „Burza” w Okręgu Radom-Kielce AK. Rozwiązany ostatecznie wraz z wszystkimi odtworzonymi jednostkami Armii Krajowej w styczniu 1945 roku.

Odtworzenie pułku. Walki o granice 1919 i 1920 roku[edytuj | edytuj kod]

Walki o granice
Bitwa borysow 1919.png
Ofensywa 4lipca1920.png
Kontrofensywa wieprz 1920.png
Bitwa o granice 1920.png

Po odzyskaniu niepodległości odtworzono pułki Legionów. Ponowna organizacja 3 pułku piechoty rozpoczęła się w marcu 1919 roku w Zegrzu. 12 kwietnia niewyszkolony i słabo wyposażony I batalion pułku udał się na front północno-wschodni, gdzie 16 kwietnia nacierał na Lidę. Następnie został skierowany do Wilna, tam odparł rosyjskie natarcie i powrócił do Lidy, gdzie 18 maja dołączył do niego II batalion. Jednocześnie w Zegrzu formował się III batalion, który 21 czerwca 1919 roku skierowano na front galicyjski, gdzie walczył pod Tarnopolem przeciw Ukraińcom. W połowie lipca batalion ten przerzucono do Mołodeczna[a]. Z początkiem sierpnia 1919 roku po zaciętych walkach pułk zajął Mińsk. W walkach pościgowych uczestniczył II batalion, który doszedł do Samolewicz[1]. Pod Samolewiczami dołączył III batalion, wskutek czego nieprzyjaciel wycofał się do Borysowa, gdzie utworzył przedmoście. W natarciu na przedmoście wzięły udział wszystkie oddziały pułku i 18 sierpnia 1919 osiągnięto linię Berezyny. Oddziały pułku zajęły Borysów. 10 września kompania szturmowa pułku wraz z II batalionem utworzyły przedmoście na wschodnim brzegu rzeki, gdzie do października toczyły walki obronne. W krótkotrwałych wypadach do lutego 1920 odrzucono Rosjan ponad 25 kilometrów od własnych linii obronnych. W grudniu 1919 jego batalion zapasowy stacjonował w Radomiu[2]. W czasie majowej ofensywy rosyjskiej pułk obsadzał Berezynę na odcinku Gliwień–Stachów. Równocześnie od 18 maja III batalion wspierał oddziały IV Brygady Legionów. Po zaciętych walkach pod folwarkiem Kimia(biał.)[3] zmuszono bolszewików do odwrotu.

Początkiem lipca 1920 roku nieprzyjaciel przeszedł na froncie północnym do ponownej ofensywy. 4 lipca 1920 roku pierwsze uderzenie trzech armii rosyjskich zmusiło oddziały 1 Armii Polskiej do odwrotu. 3 pułk piechoty Legionów, zaatakowany przez przeważające siły, opuścił zajmowane stanowiska. W czasie odwrotu pod Warszawę przez Mińsk[4], Wołkowysk, Białowieżę i Mielnik do Siedlec nocami pułk dokonywał forsownych marszów, a w dzień powstrzymywał napór nieprzyjaciela.

Na przełomie lipca i sierpnia pułk stoczył ciężkie walki pod Swięcicami, Porozowem i nad Narwią, gdzie poniósł duże straty. Po osiągnięciu linii Bugu walczył pod Mielnikiem, gdzie zginęło ponad 100 żołnierzy.

W decydującej bitwie wojny polsko-rosyjskiej 2 Dywizja Piechoty Legionów wchodziła w skład 2 Armii, której zadaniem była obrona Wisły od Karczewa do Dęblina. 3 pułk piechoty Legionów zajmował stanowiska w rejonie Piotrowic. Na odcinku 2 Armii w okresie bitwy warszawskiej panował spokój. Nieprzyjaciel nie zdążył rozwinąć się do natarcia, gdyż uderzenie znad Wieprza zmusiło bolszewików do panicznej ucieczki. 3 pułk piechoty przerzucono wówczas pod Krasnystaw, gdzie w rejonie GrabowiecHrubieszów walczył z oddziałami kawalerii Budionnego. Po zajęciu Hrubieszowa przeszedł do Zamościa, gdzie został uzupełniony i zreorganizowany. 23 września wysłany na front północny, wziął udział w pościgu za nieprzyjacielem rozbitym w bitwie niemeńskiej.

Po zajęciu Wilna przez generała Żeligowskiego, pułk ubezpieczał granicę polsko-litewską na odcinku OlkienikiDruskieniki do kwietnia 1921 roku.

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Organizacja i wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Browning wz. 1928, podstawowa broń maszynowa pułków piechoty w 1939 roku

Od 17 kwietnia 1921 roku pułk tymczasowo stacjonował w Grodnie. 6 listopada tego roku przeszedł do Suwałk, a 14 maja następnego roku do Łukowa. 2 października 1922 roku pułk przeniesiony został do Jarosławia z wyjątkiem II batalionu, który został detaszowany w Nisku[5].

Organizacyjnie wchodził w skład 2 Dywizji Piechoty Legionów[6]. Składał się z: dowództwa, batalionu sztabowego, trzech batalionów piechoty i kadry batalionu zapasowego do 1924 roku, kiedy to zlikwidowano batalion sztabowy i kadrę batalionu zapasowego. Wprowadzono wtedy drużynę dowódcy pułku i plutony specjalne – pionierów i łączności.

27 października 1927 roku II batalion został przeniesiony z Niska do Jarosławia[5].

Reorganizacja 1930 roku wprowadziła: dowództwo, kwatermistrzostwo z kompanią administracyjną, trzy bataliony piechoty (każdy po trzy kompanie strzeleckie i jedna kompania ckm) oraz oddziały specjalne: łączności, pionierów, artylerii piechoty (dwa działa 75 mm) i zwiad konny. W 1938 roku sformowano oddział zwiadu: pluton zwiadowców konnych i pluton kolarzy.

Pułk należał do typu I (normalnego), jego stan etatowy wynosił: 56 oficerów, 198 podoficerów i 1200 szeregowych. Etat posiadało również 88 koni. Stany osobowe pułku były zmienne w zależności od wcielenia rekrutów i zwolnienia szeregowych po odbyciu służby. Pułk szkolił rekrutów na potrzeby Korpusu Ochrony Pogranicza, posiadał też kompanię dla tzw. spóźnionych. W trakcie poboru zdarzały się przypadki spóźnionego stawiennictwa do armii. W związku z tym na terenie każdego Okręgu Korpusu organizowane były tzw. kompanie dla opóźnionych. W DOK X taka kompania znajdowała się w 3 pp Leg.[7].

W latach trzydziestych wprowadzano sukcesywnie karabiny Mauser wz. 98. Do 1936 roku przezbrojono pułk w broń maszynową: erkaemy Browning wz. 28 i cekaemy Browning wz. 30. Wiosną 1939 roku pułk otrzymał karabiny przeciwpancerne Ur.

Wyszkolenie[edytuj | edytuj kod]

Tradycje legionowe nakładały szczególną dbałość o wyszkolenie żołnierzy. Szkolenie obejmowało indywidualną pracę z rekrutami, doskonalenie szeregowych starszego rocznika i doskonalenie dowódców wszystkich szczebli. Szkolenie indywidualne odbywało się w garnizonie. Po zakończeniu szkolenia podstawowego odbywały się ćwiczenia letnie, organizowane na szczeblu dywizyjnym obozy szkoleniowe piechoty i koncentracje ogólne 2 DP Leg. Rejon ćwiczeń z reguły osiągano marszem pieszym. Podczas ostatnich ćwiczeń przed wybuchem wojny pododdziały ćwiczyły działania nocne i sposoby walki z bronią pancerną.

Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej[8], pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[9].

W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce.

Wychowanie obywatelskie[edytuj | edytuj kod]

Założenia wychowania obywatelskiego przewidywały, że po odbyciu służby żołnierz będzie czynny społecznie w życiu państwa i narodu. Za szczególnie ważne zadanie uważano opanowanie przez strzelców elementarnych umiejętności pisania, czytania i liczenia. Ze względu na wysoki odsetek analfabetów wśród poborowych organizowano żołnierskie szkoły początkowe. Program nauczania zawierał skrócony zakres szkoły powszechnej oraz wiadomości o prawach i obowiązkach żołnierza i obywatela. W świetlicach pododdziałowych odbywały się pogadanki i wykłady oficerskie, słuchano radia i wyświetlano filmy. W 1939 roku zwrócono szczególną uwagę na podniesienie morale wojska wobec zagrożenia wojennego.

Szczególną rolę wychowawczą pełniły uroczystości wojskowe, narodowe[10] i kościelne[b], przy czym wyjątkowe znaczenie miały uroczystości związane z kultywowanymi w pułku tradycjami legionowymi. Przysięga wojskowa zawsze odbywała się z zachowaniem praw wyznaniowych rekrutów. W trakcie święta pułku odczytywano rozkaz dowódcy pułku, wręczano nagrody, odznaki strzeleckie oraz odznaki pułkowe, odbywał się przegląd pododdziałów i defilada, wieczorem uroczysta akademia w kasynie garnizonowym.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[11][c]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne[13]
dowódca pułku płk Mieczysław Łukoski
I zastępca dowódcy ppłk Jan II Wójcik
adiutant kpt. Stanisław Klaudiusz Podhalicz
starszy lekarz mjr dr Władysław Tokarz
młodszy lekarz por. lek. Zygmunt Teofil Izdebski
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Kazimierz Nizieński
oficer mobilizacyjny kpt. Józef Matheis
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Kazimierz Golda
oficer administracyjno-materiałowy kpt. adm. (piech.) Julian II Markowski
oficer gospodarczy kpt. int. Michał Witkowski
oficer żywnościowy por. Mieczysław Jan Czyż
oficer taborowy[d] kpt. tab. Antoni Lichnowski
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm.) Tadeusz Dawidowicz
dowódca plutonu łączności por. Henryk Decowski
dowódca plutonu pionierów por. Antoni Skowron
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. art. Maria Czesław Podwin
dowódca plutonu ppanc. ppor. Władysław Dudek
dowódca oddziału zwiadu ppor. Kazimierz Michał Dendor
I batalion
dowódca batalionu mjr Tadeusz Danilewicz
dowódca 1 kompanii por. Jan Bratek
dowódca plutonu ppor. Wincenty Sikora
dowódca 2 kompanii kpt. Stanisław Kasper Zemanek
dowódca plutonu kpt. Franciszek Cieślar[e]
dowódca 3 kompanii por. Stanisław Kazimierz Jandziś
dowódca plutonu ppor. Edward Wacław Dzień
dowódca 1 kompanii km kpt. Józef Franciszek Żabiński
dowódca plutonu ppor. Wacław Józef Bejćek
II batalion
dowódca batalionu mjr dypl. Andrzej Hytroś
dowódca 4 kompanii kpt. Jakub Prośba
dowódca plutonu ppor. Kazimierz Borecki
dowódca plutonu ppor. Antoni Drelinkiewicz
dowódca 5 kompanii kpt. Jan Stefan Osiński
dowódca plutonu ppor. Leon Franciszek Kolek
dowódca 6 kompanii por. Bolesław Karol Marszałek
dowódca plutonu por. Antoni Rutkowski
dowódca 2 kompanii km kpt. Jan Pietrzak
dowódca plutonu por. Feliks Babula
III batalion
dowódca batalionu mjr Mieczysław Andrzej Fastnacht
dowódca 7 kompanii kpt. Franciszek Kania
dowódca plutonu ppor. Stanisław Adamczak
dowódca 8 kompanii kpt. Aleksander Moreń
dowódca plutonu ppor. Antoni Pupin
dowódca 9 kompanii por. Mieczysław Franciszek Maroszek
dowódca plutonu por. Zygmunt Zbigniew Bereźnicki
dowódca 3 kompanii km kpt. Franciszek II Baran
dowódca plutonu ppor. Antoni Frączkiewicz
na kursie por. Marcin Ozóg
na kursie por. Karol Konstanty Szczepek
odkomenderowany por. Władysław Antoni Koba
3 obwód przysposobienia wojskowego „Jarosław”
kmdt obwodowy PW kpt. piech. Stefan Gruca
kmdt powiatowy PW Nisko kpt. adm. (piech.) Stanisław I Pieniążek

Wojna obronna 1939[edytuj | edytuj kod]

Pułk walczył w składzie 2 DPLeg[15].
Pułk walczył w składzie 2 DPLeg[16].
Tereny działania pułku we wrześniu 1939
Obrona modlina 1939.png

Mobilizację alarmową przeprowadzono w dniach 27–29 sierpnia 1939 roku. Po jej zakończeniu, tuż przed wyruszeniem na front, dokonano zaprzysiężenia. Oddziały przetransportowano w rejon Pabianic. 1 września 3 pułk piechoty Legionów skoncentrowano w rejonie Czestaków–ZelówBuczek. 2 września przeszedł w rejon Łasku i pozostawał w odwodzie dywizji.

5 września walczył na głównej linii oporu Armii „Łódź” w rejonie lasu Zygmuntowa – Murzynek i miejscowości Wygiełzów. Po ciężkich walkach pułk oderwał się od nieprzyjaciela i powrócił w rejon Łasku. 6 września nastąpił odwrót w rejon lasu Kolumna i Wronowice, gdzie 2 DP Leg. przeszła do obrony. Pułk, wzmocniony II dywizjonem 2 pal, zajął pozycje obronne na zachodnim skraju lasu, na odcinku Rembów-Wola Stryjewska. Około godziny 16.00 pod Łask podeszła niemiecka 17 DP, której czołowe oddziały po godzinnej walce złamały opór dywizyjnej kompanii kolarzy i 92 kompanii czołgów. Jednak główne siły niemieckiej 17 DP nie podeszły pod przedni skraj obronny pułku i nie podjęły walki.

Dowódca 2 DP Leg, biorąc pod uwagę fakt, że dywizja nie była związana walką z nieprzyjacielem, zdecydował się na przegrupowanie nocą z 6 na 7 września w rejon Konstantynów-Srebrna. Stosownie do tej decyzji pułk wycofywał się nocą przez Poleszyn, Dobroń, Kudrowice, osiągając rzekę Ner pod Konstantynowem. 8 września pułk przekroczył rzekę Mrogę i obsadził obronnie odcinek KamieńGłowno. Tego dnia wieczorem płk Edward Dojan–Surówka opuścił dywizję i przestał nią dowodzić. W tym czasie 3 pp Leg. znów znajdował się w odwrocie, kierując się na Skierniewice i po nocnym marszu osiągnął 9 września las Ruda. 10 września przemaszerował przez Skierniewice i na linii Rawki nawiązał styczność z nieprzyjacielem. Następnie nocnym marszem przez Franciszków, Golę i Wiskitki skierował się na Warszawę. 12 września pod Błoniem i Święcicami stoczył bój z nieprzyjacielem zakończony udanym kontrnatarciem na Pogroszew, kontynuując następnie marsz na Ożarów w kierunku Warszawy.

Bitwa pod Umiastowem i Ołtarzewem[edytuj | edytuj kod]

O świcie 12 września pułk zajmował stanowiska na lewo od szosy BłonieOłtarzew, w kierunku Białut.

Rano w rejonie Białut pułk zorganizował natarcie na Pilaszków i Borzęcin Duży. Na przedpolach Borzęcina natarcie załamało się, a pułk utracił łączność z resztą oddziałów dywizji. Łączność odzyskano około godz. 14.00 i pułk otrzymał rozkaz wykonania uderzenia na osi Witki-Pogroszew-Umiastów. Szosą warszawską miał prowadzić atak II batalion 4 ppLeg na kierunku Ołtarzew-Ożarów. Odwód stanowił 2 pp Leg. Pozostałe siły 4 pp Leg. zostały skierowane do Błonia celem osłony natarcia 2 DP od zachodu.

Termin rozpoczęcia natarcia wyznaczono na godzinę 16.00; miało ono ruszyć łącznie z natarciem 8 DP. Na czas natarcia podporządkowano pułkowi II batalion 4 pp Leg. 3 pp miał w pierwszej linii dwa bataliony: I na lewym i III na prawym skrzydle, odwodowy II batalion posuwał się za lewym skrzydłem pułku. II batalion 4 pp podczas akcji nie otrzymał żadnych rozkazów od ppłk. Berka z powodu braku łączności. Wsparcie natarcia zapewniał II i III dywizjon 2 pal Leg. oraz część III dywizjonu 3 pal Leg.

Natarcie ruszyło z dużym opóźnieniem dopiero o godzinie 18.30. Przygotowanie artyleryjskie prowadzone przez II i III dywizjon 2 pal Leg oraz część III dywizjonu 3 pal Leg szybko przerwano z braku amunicji. Na drodze natarcia pułk natrafił na tylne ubezpieczenie niemieckie, które zlikwidowano. Około 22.00 zdobyto dwór Pogroszew, gdzie pułk otrzymał rozkaz przerwania natarcia[f]. W zajętym rejonie pułk spędził całą noc. Podporządkowany pułkowi II batalion 4 pp Leg., bez łączności z ppłk. Berkiem, ruszył do natarcia w kierunku Ołtarzewa, nie napotykając oddziałów niemieckich. W nocy dowódca batalionu zatrzymał swoje pododdziały w Płochocinie celem nawiązania łączności z dowództwem dywizji.

Rano 13 września generał Wiktor Thommée podjął decyzję wycofania swych wojsk do Modlina i około godziny 8.00 2 DP Leg. wznowiła natarcie. Oddziały otrzymały rozkaz posuwania się naprzód bez oglądania się na sąsiadów, aż do osiągnięcia punktu zbornego dywizji, na który wyznaczono Żoliborz.

3 pp Leg. około 9.00 uderzył wzdłuż drogi przez Pogroszew na Umiastów. W pierwszym rzucie nacierały dwa bataliony:

  • I – mjr. T. Danilewicza – obejmował drogę[17],
  • III – mjr. M. Fastnachta[g] – z prawej strony drogi,
  • 2 baon znajdował się w odwodzie i posuwał za lewoskrzydłowym I batalionem.

Natarcie wspierały 2 i 3 bateria 2 pal Leg.[18]. Rozwijało się powoli w silnym ogniu artylerii niemieckiej, a około południa całkowicie utknęło. Ppłk. Berek otrzymał wiadomość, że nieprzyjaciel posuwa się przez Truskaw na zachód, co zagroziło odcięciem drogi odwrotu do Modlina. Drugi, odwodowy batalion pułku skierowano do Borzęcina Dużego z zadaniem osłony na tym kierunku.

II batalion 4 pp Leg. kpt. E. Sikorskiego wtargnął do Ołtarzewa, gdzie napotkał opór oddziałów SS-Leibstandarte Adolf Hitler. Doszło do zaciętych walk wręcz, które doprowadziły do obustronnych krwawych strat. Natarcie to również utknęło. Tymczasem na tyłach polskiej 2 DP Leg. niemiecki 12 pp, wsparty dywizjonem 31 pułku artylerii, zajął Błonie.

Około godziny 13.00 dowódca 2 DP Leg. płk dypl. Antoni Staich powziął decyzję oderwania się od nieprzyjaciela i rozpoczęcia odwrotu do Modlina (w tym czasie również nadszedł podobny rozkaz gen. Thomméego[19]). Rozkazy wykonawcze nie dotarły jednak do wszystkich oddziałów, a samo oderwanie się od nieprzyjaciela wojsk związanych walką przeciągnęło się w czasie.

O godzinie 15.00 ruszyło przygotowywane od rana natarcie niemieckiej 4 Dywizji Pancernej. Niemiecki 35 pułk czołgów uderzył na polski 3 pp Leg. w rejonie Pogroszewa, a wzdłuż szosy w rejonie Ołtarzewa nacierał niemiecki 12 pułk strzelców na II batalion 4 pp Leg. i resztki odwodowego 2 pp Leg. Czołgi niemieckie, wychodzące ławą z Umiastowa, przejechały na całej szerokości frontu 1 kompanii i III batalionu 3 pp Leg, przełamały polskie linie i przeniknęły na tyły. W walkach tych całkowicie rozbito III batalion pułku, a jego dowódca – mjr M. Fastnacht, dostał się do niewoli. Ciężkie straty poniósł również I batalion. Jedynie II batalion mjr. Żwirskiego pozostał w całości.

Obrona Twierdzy Modlin[edytuj | edytuj kod]

Fort I Twierdzy Modlin, miejsce walk żołnierzy pułku w dniach 18-20 września 1939 roku

Oddziały pułku ostrzeliwane ogniem artylerii oderwały się od nieprzyjaciela i po południu 13 września wraz ze zgrupowaniem 2 DP Leg. podążyły przez Puszczę Kampinoską w kierunku Twierdzy Modlin. Nad ranem 14 września dotarły do Kazunia, gdzie II batalion podporządkowano czasowo 2 pp Leg.[20]. 16 września pułk zajął odcinek obronny „Modlin-Twierdza”[21]. 20 września, wobec pogarszającego się położenia ogólnego dokonano reorganizacji odcinków obronnych[22]. W związku z tym 21 września pułk wraz z 4 batalionem marszowym 32 pułku piechoty przejął pododcinek „Modlin-Twierdza” i walczył do 29 września, do chwili kapitulacji twierdzy.

 Osobny artykuł: Obrona Modlina (1939).

Pododdziały formowane przez 3 pp Leg.[edytuj | edytuj kod]

Batalion marszowy 3 pp Leg.

Batalion sformowano z nadwyżek osobowych powstałych w trakcie mobilizacji. Ze względu na sytuację na froncie użyto go w obronie linii Sanu pod Jarosławiem. 10 września 1939 pozycje obronne na linii Sanu pod Jarosławiem zajmowało zgrupowanie „Jarosław” ppłk. Jana Wójcika, w którego składzie znalazł się batalion marszowy 3 pp Leg. Zgrupowanie osłaniało odwrót 10 Brygady Kawalerii. Około godziny 22 dowódca batalionu marszowego 3 pp Leg. otrzymał rozkaz wzmocnienia obrony mostu na Sanie w Radymnie. Do realizacji zadania wydzielił 3 kompanię strzelecką wraz z 3 plutonem karabinów maszynowych (bez broni ciężkiej). Kompania dotarła przez Surochów i Wietlin do Wysocka i 11 września zmuszona została do wycofania się w kierunku wsi Łazy i Laszki, gdzie prowadziła działania opóźniające. W ich trakcie uległa rozproszeniu.

2 kompania strzelecka broniła linii Sanu pod Leżachowem. Reszta batalionu marszowego znajdowała się w odwodzie zgrupowania „Jarosław” na wschód od Koniaczowa, obok wzgórza 190 „Mogiła”. W jego skład wchodziła zaledwie 1 kompania strzelców z plutonem karabinów maszynowych (bez broni ciężkiej) i plutony specjalne.

11 września około godziny 11.00 po silnym przygotowaniu artyleryjskim ruszyła do natarcia niemiecka 2 Dywizja Pancerna. W zażartych walkach przełamano polską obronę i około 15.00 rozpoczął się odwrót. W powstałym zamieszaniu rozkaz odwrotu nie dotarł do dowódcy batalionu marszowego 3 pp Leg., jednak rozpoczął on uporządkowany i planowy odwrót z własnej inicjatywy. W jego trakcie dwa samoloty niemieckie z małej wysokości zaatakowały zwarte oddziały, które poszły w rozsypkę i w całości już się nie zebrały.

Dowódca batalionu – por. rez. Michał Górski

1 kompania – ppor. rez. Karol Rybowicz

  • 1 pluton – ppor. rez. Stanisław Sobecki
  • 2 pluton – ppor. rez. Andrzej Mieczysław Bazanowski
  • 3 pluton – nieustalony

2 kompania – nieustalony

3 kompania – nieustalony

kompania karabinów maszynowych – ppor. rez. Henryk Kaliński

Pozostałości zgrupowania „Jarosław” skierowały się do lasów na północ Radawy, gdzie 13 września ponownie je zbombardowano. Do 17 września kluczyły w lasach Puszczy Różanieckiej. Wobec beznadziejnej sytuacji zniszczono tam pozostały sprzęt, a oddział rozwiązano.

Batalion zbiorczy Ośrodka Zapasowego 2 DP Leg.

Pozostałości Ośrodka Zapasowego 2 DP Leg. wycofano wcześniej z Jarosławia do Lubaczowa, skąd 12 września dotarły do Bełżca. Z różnych luźnych grup sformowano tam zbiorczy batalion osłonowy Ośrodka Zapasowego. W jego skład weszły między innymi resztki batalionu marszowego 3 pp Leg. Batalion posiadał pluton ciężkich karabinów maszynowych na taczankach. Osłaniając wycofujący się na Rawę Ruską Ośrodek Zapasowy, odrzucił w lesie między Bełżcem a Lubyczą Królewską niemiecki oddział rozpoznawczy. Umożliwiło to wycofanie się Ośrodka w kierunku Mostów Wielkich i Kamionki Strumiłowej do lasów w rejonie Brodów. 16 września batalion wraz z Ośrodkiem rozpoczął marsz z Brodów przez Podkamień w kierunku Tarnopola. Rano 18 września w miejscowości Załoźce polskie oddziały otoczono i rozbrojono.

Dowódca Ośrodka Zapasowego – mjr Kazimierz Nizieński

Dowódca batalionu zbiorczego – kpt. Tadeusz Dawidowicz

  • 1 kompania – por. Mieczysław Maroszek
  • pluton karabinów maszynowych na taczankach – ppor. rez. Krokosz.
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[23]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko Dalsze losy
Dowództwo
dowódca pułku ppłk dypl. piech. Jan Berek
I adiutant kpt. Stanisław Podhalicz
oficer łączności nieustalony
kwatermistrz kpt. Franciszek Cieślar
oficer płatnik por. Piotr Armatys
oficer żywnościowy ppor. Rolski
naczelny lekarz kpt. lek. dr Stefan Lewicki
kapelan NN
I batalion
dowódca batalionu mjr Tadeusz Danilewicz
adiutant ppor. rez. Alojzy Hawryłowicz
dowódca 1 kompanii por. Jan Bratek †13 IX w Pogroszewie
dowódca 2 kompanii por. rez. doc. dr Stanisław Klimek †12 IX Pogroszew
dowódca 3 kompanii por. Stanisław Roman Jandziś
dowódca 1 kompanii km NN
II batalion
dowódca batalionu mjr Stanisław Żwirski
dowódca 4 kompanii ppor. Kazimierz Borecki †9 IX w Makowie
dowódca I plutonu ppor. Antoni Drelinkiewicz
dowódca 5 kompanii ppor. Leon Franciszek Kolek †7 IX Głowno
dowódca 6 kompanii kpt. Aleksander Krasucki
dowódca 2 kompanii km NN
III batalion
dowódca batalionu mjr Mieczysław Fastnacht 13 IX dostał się do niewoli
oficer łączności por. rez. Tadeusz Nowakowski
dowódca 7 kompanii ppor. Stanisław Adamczak 13 IX dostał się do niewoli
dowódca 8 kompanii ppor. Antoni Pupin
dowódca 9 kompanii ppor. Zygmunt Bereźnicki †13 IX pod Umiastowem
dowódca 3 kkm NN
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej ppor. Władysław Dudek
dowódca kompania zwiadu ppor. Kazimierz Michał Dendor
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Marian Czesław Podwin
zastępca dowódcy plutonu ppor. rez. Jerzy Krzyżanowski †28 IX w Gałachach
dowódca plutonu pionierów NN
dowódca plutonu przeciwgazowego por. Antoni Skowron
dowódca plutonu łączności NN

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar 3 pp Leg. – strona lewa.
Sztandar 3 pp Leg. – strona prawa.

Sztandar pułku[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy sztandar pułk otrzymał w 1915 roku w Czerniowcach z inicjatywy węgierskich ochotników służących wówczas w jednostce. Drugą chorągiew ufundowało w styczniu 1917 społeczeństwo Podhala. Sztandary te utracono pod Rarańczą 15 lutego 1918, wpadły w ręce wojsk austro-węgierskich. Trzeci z kolei sztandar pułk otrzymał w dziesiątą rocznicę powstania.

27 września 1923 Prezydent RP zatwierdził chorągiew pułku[24]. Chorągiew, ufundowana przez miasta Ostrowiec Świętokrzyski i Opatów, wręczona została 30 września 1924[25]. Motywem kolorystycznym obu stron płata był czerwony krzyż maltański na białym tle. W środku prawego płata umieszczono wieniec wawrzynowy z haftowanym srebrnym orłem. Między ramionami krzyża, również w otoku wieńca wawrzynu, znajdował się numer pułku: 3. Środek lewego płata zajmował wieniec wawrzynowy z dewizą: Honor i Ojczyzna. W rogach herby Opatowa, Ostrowca, odznaki pułkowe z czasów Żelaznej Brygady. Na ramionach krzyża nazwy miejscowości i daty związane z tradycjami bojowymi pułku:

  • Mołotków 29 października 1914
  • Kaniów 11 maja 1918
  • Mińsk 9 sierpnia 1919
  • Borysów 17 września 1919

Drzewce zwieńczone było srebrną głowicą z orłem, zwróconym głową w lewo, rozchylonymi skrzydłami, siedzącym na podstawie z numerem pułku. Na drzewcu, poniżej podstawy orła umocowana była kokarda z biało-czerwoną wstęgą.

  • Na wstędze białej napis: 3 p.p. LEG. NA JEGO 20-lecie
  • Na wstędze czerwonej: KOŁO „TRZECIAKÓW” B. ŻOŁN. 3 p.p. L.P.

Od 28 stycznia 1938 chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[26].

W sierpniu 1939 roku sztandaru nie oddano do Ośrodka Zapasowego pułku. Wraz z pułkiem przeszedł cały szlak bojowy. Razem z dokumentami pułkowymi został zakopany w pobliżu cmentarza modlińskiego[27]. Dalsze jego losy nie są znane.

Święto pułku[edytuj | edytuj kod]

Święto pułku przypadało 30 września, w rocznicę wymarszu na front w 1914 roku. Obchodzone było uroczyście, z udziałem zaproszonych gości, wojskowych i cywilnych. Rozpoczynało się mszą polową, po defiladzie odbywał się uroczysty raport, odczytywano rozkaz dowódcy pułku, wręczano nagrody i odznaki strzeleckie oraz odznaki pułkowe. Odbywał się wspólny obiad z udziałem dowódcy, oficerów i zaproszonych gości. Święto kończył festyn i bal oficerski.

Odznaka pamiątkowa[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Honorowy
Krzyż Kaniowski

W czasie istnienia pułku używano kilku rodzajów odznak[28]. Początkowo nie istniała odznaka wyróżniająca tylko żołnierzy pułku, używano odznaki II Brygady Legionów Polskich. Uczestnicy bitwy pod Kaniowem nosili Krzyż Kaniowski. W 1916 roku ustanowiono Krzyż Honorowy 3 pułku Legionów Polskich, nadawany do 1917 roku. Krzyż ten zatwierdzono jako odznakę pułkową pod koniec 1921 roku i oficjalnie używano do 1928 roku, do czasu wejścia do użytku nowej odznaki pamiątkowej.

Wzór tej odznaki wraz z regulaminem normował Dziennik Rozkazów MSWojsk. Nr 26 poz. 295 z 1928 roku. Wykonana była w formie krzyża kawalerskiego, połączonego ażurowymi poprzeczkami, na którą centralnie nałożono Gwiazdę Honorową – odznakę pułku z II Brygady Legionów. Była to ośmiopromienna gwiazda, w środku której znajdowała się cyfra pułkowa 3 z wieńcem wokoło (występowały również wersje ze złotą nakładką cyfry 3[29]). Emaliowana była granatowo, zaś sam krzyż, w gwieździe – na żółto. Kolory nawiązywały do barw piechoty. Na ramionach poziomych krzyża – litery P-P (pułk piechoty). Na ramieniu dolnym litera L (Legionów). Na ażurowych poprzeczkach krzyża maltańskiego, które emaliowane były na biało, nazwy pól bitewnych:

  • Mińsk
  • Kaniów
  • Mołotków
  • Borysów.

Odznaka emaliowana, przeznaczona dla oficerów, wykonana była jako wieloczęściowa. Wersja nieemaliowana – jednoczęściowa, sporządzana była z tombaku srebrzonego i oksydowanego.

Legioniści[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[h]
Michał Zabdyr
Zastępcy dowódcy pułku[i]
  • ppłk piech. Eustachy Serafinowicz (10 VII 1922 – 1924[32])
  • ppłk piech. Edmund Bohus (1925 – V 1927 → oficer placu Równe)
  • ppłk piech. Stanisław I Śliwiński (V 1927 – 28 I 1931 → dowódca 77 pp[33])
  • ppłk piech. Edward Korwin-Kossakowski (28 I 1931[34] – 7 VI 1934 → dowódca 85 pp)
  • ppłk dypl. Stanisław IV Rutkowski (od 7 VI 1934)
  • ppłk piech. Jan II Wójcik (X 1937 – VIII 1939 → dowódca OZ 3 DP Leg.)
Kwatermistrzowie
Inni oficerowie pułku
Podoficerowie pułku

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari

Żołnierze 3 Pułku Piechoty Legionów odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1919–1920[38][39].

  1. śp. kpr. Antoni Bajowski
  2. śp. chor. Paweł Barys
  3. plut. Kazimierz Bartosiewicz
  4. st. szer. Michał Barwiołek
  5. kpt. Kazimierz Baszniak
  6. sierż. Franciszek Bębenek
  7. st. szer. Wojciech Bendyk
  8. chor. Robert Bernaś
  9. ks. kpl. Władysław Biały
  10. szer. Franciszek Bielusiak
  11. st. szer. Stanisław Biernat
  12. śp. Franciszek Błasiak
  13. śp. ppor. Jan Błażkow
  14. kpt. Józef Bochnia
  15. mjr Piotr Bartak
  16. chor. Henryk Boryczko
  17. kpt. Kazimierz Brożek
  18. st. szer. Stanisław Bubel
  19. śp. ppor. Józef Ćwiękała
  20. mjr Henryk Chełmicki
  21. por. Zygmunt Chimiak
  22. ppor. Jan Chudzicki
  23. kpt. Czesław Karol Czajkowski
  24. st. szer. Stanisław Cząstka
  25. śp. ppor. Bronisław Czermak
  26. płk Walerian Czuma
  27. plut. Kazimierz Damm nr 5953
  28. śp. st. szer. Józef Dębski[40] nr 5958
  29. chor. Władysław Dobrowlański
  30. st. szer. Jan Dolak
  31. śp. st. szer. Jan Dominik
  32. mjr dypl. Janusz Dżugaj
  33. śp. Eugeniusz Elzenberg
  34. kpt. Józef Englicht
  35. śp. plut. Tadeusz Farny
  36. śp. kpr. Józef Filipek
  37. sierż. Jakub Flema
  38. por. Jan Figus
  39. szer. Antoni Frączek
  40. kpt. Władysław Frączek
  41. plut. Izydor Frączkiewicz
  42. por. Bolesław Frey
  43. chor. Jan Gackowiec-Oleśnicki
  44. st. szer. Józef Gacek
  45. chor. Marceli Gazda
  46. śp. kpr. Stefan Górecki
  47. plut. Józef Górka
  48. kpt. Stefan Górnisiewicz
  49. sierż. Antoni Górszczyk
  50. kpr. Jan Grocholski
  51. kpr. Michał Gronkowski
  52. ppłk lek. dr Edmund Gross
  53. st. szer. Adolf Gruber
  54. szer. Józef Grządziel
  55. mjr Władysław Homme
  56. mjr dypl. Jan Hyc
  57. kpr. Andrzej Hytroś
  58. kpr. Józef Jaworski
  59. kpt. Stanisław Alojzy Maksymilian Janczyni
  60. por. Franciszek Stanisław Janusz
  61. por. Stanisław II Jastrzębski
  62. szer. Feliks Jelonek
  63. kpt. Franciszek Junker
  64. sierż. Władysław Jurkowski
  65. por. Michał Iwulski
  66. kpr. Kazimierz Kaciukiewicz
  67. kpt. Stanisław Kalabiński
  68. śp. ppor. Karol Kalinowski
  69. sierż. Andrzej Kalandyk
  70. kpt. Aleksander Kędzior
  71. kpt. Stefan Kijak
  72. śp. ppor. Kazimierz Kiersnowski
  73. kpt. Karol Janusz Komaniecki
  74. st. sierż. Dominik Kończycki
  75. por. Jan Korybski
  76. plut. Andrzej Kosior
  77. sierż. Jan Kosieradzki
  78. śp. plut. Władysław Kowalski
  79. st. sierż. Dymitr Kowcz
  80. plut. Michał Kamionka
  81. kpr. Jan Kot
  82. st. sierż. Stefan Kożubski
  83. kpt. Rudolf Krajewski
  84. kpt. Józef Kramarczyk-Krążnicki
  85. por. Stanisław Krauss
  86. kpt. Władysław Krogulski
  87. kpt. Władysław Królikowski
  88. Włodzimierz Krynicki
  89. por. Leopold Krizar
  90. sierż. Marian Kubera
  91. szer. Antoni Kuc
  92. kpt. Julian Kulski
  93. kpt. Marian Kułakowski
  94. śp. sierż. Władysław Kunz
  95. por. Józef Kutyba
  96. ppłk Józef Kwaciszewski
  97. śp. pchor. Stefan Lejczak
  98. kpt. Karol Lenczowski
  99. śp. sierż. Wincenty Lewicki
  100. śp. st. sierż. Władysław Lipina
  101. śp. ppor. Marian Loesch
  102. płk lek. dr Edward Loth
  103. chor. Stefan Kuczkowski
  104. plut. Stefan Lgocki
  105. por. Franciszek Lubaś
  106. kpt. Jan Łomnicki
  107. śp. por. Jan Łysek
  108. śp. chor. Konstanty Majewski
  109. por. Władysław Malinowski
  110. chor. Franciszek Markiel
  111. kpt. Władysław Marzewski
  112. st. sierż. Wojciech Masłowiec
  113. śp. chor. Lucjan Mączyński
  114. kpt. Stanisław Michocki nr 7377
  115. mjr Bolesław Miś
  116. kpt. Józef Franciszek Mitschein nr 7378
  117. kpt. Józef Morawski
  118. por. Jan Możdżeń
  119. plut. Józef Muchla
  120. śp. szer. Bartłomiej Murmyłło
  121. kpt. Wincenty Litwinowicz
  122. szer. Józef Myczko
  123. por. Marian Mysłakowski
  124. śp. plut. Rudolf Nardelli nr 7673
  125. chor. Jan Niedziołek
  126. por. Marian Niewiadomski
  127. kpt. Kazimierz Nodzeński
  128. kpr. Tadeusz Nowicki
  129. śp. sierż. Jan Olej
  130. płk Bruno Olbrycht
  131. śp. plut. Władysław Orczykowski
  132. śp. por. Antoni Organ nr 7675
  133. śp. st. sierż. Stefan Orsza-Mrowiński
  134. śp. sierż. Piotr Osiadły nr 5587
  135. mjr dypl. Józef Papeć
  136. mjr Tadeusz Parafiński
  137. plut. Szymon Pasternak
  138. kpr. Tadeusz Patla
  139. sierż. Wojciech Patraś
  140. sierż. Stanisław Pawelec
  141. śp. kpr. Antoni Pawliszyn
  142. kpr. Stanisław Pełka
  143. sierż. Kazimierz Petro
  144. kpt. Bronisław Teofil Piwko
  145. śp. kpt. Antoni Plichta
  146. mjr Karol Płoszajski
  147. chor. Jan Pomarzański
  148. mjr Marian Porwit
  149. mjr Stanisław Profic
  150. płk Hieronim Przepiliński
  151. śp. plut. Jan Radoń
  152. kpr. Rudolf Reiff
  153. śp. ppor. Stanisław Rewoliński
  154. śp. sierż. Franciszek Rutkowski
  155. kpt. Stanisław Rutkowski
  156. plut. Michał Rychter
  157. kpt. Eugeniusz Quirini
  158. kpr. Tadeusz Seruga
  159. kpr. Wacław Ślężak
  160. sierż. Adam Śliwiński
  161. st. sierż. Zygmunt Śliwocki
  162. kpt. Jan Słomka
  163. plut. Jan Skiba
  164. chor. Józef Sknurzyl
  165. sierż. Franciszek Smołucha
  166. kpr. Mikołaj Sobolewski
  167. ppłk Witold Sokołowski
  168. plut. Adam Sosnowski
  169. szer. Jan Stachowicz
  170. st. sierż. Władysław Stalski
  171. mjr Stanisław Stark
  172. śp. por. Tadeusz Stecki
  173. chor. Wacław Strzałka
  174. ppor. Edmund Mieczysław Strużanowski
  175. por. Wojciech Szafran
  176. ppłk Józef Szczepan
  177. chor. Stanisław Szczotka
  178. ppor. Stanisław Szczygieł
  179. śp. sierż. Tadeusz Szoja
  180. śp. sierż. Stanisław Szpiech
  181. śp. mjr Bogusław Szul-Skjöldkrona
  182. st. sierż. Józef Szlamka
  183. śp. kpt. Zygmunt Tarkowski
  184. mjr Mieczysław Tasiecki
  185. pchor. Tadeusz Toczyski
  186. kpr. Ludwik Tyc
  187. por. Marian Turban (Urban)
  188. ppłk Karol Udałowski
  189. por. Józef Wanat
  190. szer. Roman Warchałowski
  191. kpr. Wawrzyniec Warjas
  192. śp. por. Jan Wasylewicz
  193. śp. por. Edward Wawrzycki
  194. ppłk Józef Wimmer
  195. mjr dr Walerian Wiśniewski
  196. por. Marian Włodarkiewicz[j]
  197. kpr. Władysław Wolański
  198. mjr lek. Marian Wowkonowicz
  199. kpr. Andrzej Wróbel
  200. ppor. Ignacy Zalewski
  201. kpr. Jan Zatorski
  202. kpr. Wojciech Ziemba
  203. kpt. Julian Osowski

Ponadto 48 oficerów i 371 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych, w tym 5 trzykrotnie i 35 dwukrotnie[43].

Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari za walki 1939 r.[44][45]:

  • ppłk Jan Zygmunt Berek – Virtuti Militari IV klasy,
  • mjr Tadeusz Danilewicz – Virtuti Militari V klasy,
  • mjr Stanisław Żwirski – Virtuti Militari V klasy,
  • mjr Mieczysław Andrzej Fastnacht – Virtuti Militari V klasy.

Żołnierze 3 pułku piechoty Legionów – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[46] oraz Muzeum Katyńskie[47][k][l].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Barwiołek Michał chorąży żołnierz zawodowy szef kancelarii Katyń
Beksiński Władysław ppor. rez. agronom inspektor powiatowy w Tarnobrzegu Katyń
Brodniewicz Teofil por. rez. handlowiec Katyń
Burakowski Michał ppor. rez. nauczyciel Szkoła Powszechna w Horyńcu Katyń
Ciosiński Zdzisław ppor. rez. inżynier rolnik Katyń
Dudzic Julian Jerzy ppor. rez. sportowiec KS „Cracowia” Katyń
Joniec Juliusz ppor. rez. magister praw biuro notarialne w Łańcucie Katyń
Kamiński Jan ppor. rez. urzędnik Izba Skarbowa w NIsku Katyń
Kamiński Józef ppor. rez. nauczyciel Szkoła w Małogoszczu Katyń
Kuca Henryk ppor. rez. urzędnik Urząd Gminy Rozwadów Katyń
Kulczycki Włodzimierz ppor. rez. Junackie Hufce Pracy Katyń
Marszałek Bolesław[50] porucznik żołnierz zawodowy dowódca 6/3 pp Leg. Katyń
Mazur Michał ppor. rez. budowlaniec Katyń
Nowak Wacław ppor. rez. nauczyciel Katyń
Pieniążek Stanisław[51] kapitan żołnierz zawodowy kmdt powiatowy PW Nisko Katyń
Romach Eugeniusz[52] kpt. rez. prawnik Katyń
Szwed Stanisław ppor. rez. nauczyciel Katyń
Zemanek Stanisław[53] kapitan żołnierz zawodowy dowódca 2/3 pp Leg. Katyń
Zyśko Adam ppor. rez. geograf Gimnazjum w Nisku Katyń
Gaweł Władysław por. rez. prawnik Charków
Jamroz Jan ppor. rez. prawnik PWiWF w Jarosławiu Charków
Mizikowski Henryk[54] porucznik żołnierz zawodowy dowódca plutonu bat. pchor. rez. sap. Charków
Sarna Jan ppor. rez. Charków
Grycan Marian ppor. rez. nauczyciel szkoła w Mostach Wielkich ULK

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W czasie walk III batalionu w Galicji I i II batalion działały pod Mołodecznem i Radoszkowicami (patrz: Czajkowski 1930 ↓, s. 26-27).
  2. W każdym roku dowódca DOK nr X, a następnie dowódca pułku podawał w rozkazie dziennym wykaz świąt dla wyznań katolickich i niekatolickich. Żołnierze wyznań niekatolickich zwolnieni byli z zajęć służbowych i mieli prawo uczestniczyć w swoich nabożeństwach. Zygmunt Kubrak: 39 Pułk Piechoty. Pruszków: Ajaks, 1999, s. 21. ISBN 83-87103-84-5.
  3. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[12].
  4. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  5. Franciszek Cieślar (ur. 28 listopada 1900) był odznaczony Medalem Niepodległości[14]. W czasie kampanii wrześniowej dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w Oflagu VII A Murnau.
  6. Gen. Thommée telefonicznie nakazał ppłk. Berkowi przerwanie akcji i jednocześnie informował, że otrzymał z Warszawy rozkaz przejścia do działań w kierunku zachodnim celem odciążenia armii gen. Kutrzeby. (patrz: Głowacki 1985 ↓, s. 171).
  7. W pierwszym rzucie dwie kompanie: lewoskrzydłowa – 8 kompania ppor. A. Pupina, utrzymująca łączność z 1 kompanią 3 ppLeg, prawa – 7 kompania ppor. S. Adamczaka z plutonem ckm, za nią w odwodzie posuwała się 9 kompania por. Z. Bereźnickiego. (patrz: Głowacki 1985 ↓, s. 172).
  8. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[30].
  9. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[31]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  10. Marian Włodarkiewicz 15 listopada 1919 został przyjęty z byłych Legionów Polskich do Wojska Polskiego pod przybranym nazwiskiem „Stanisław Kłosiński”, z zatwierdzeniem posiadanego stopnia podporucznika piechoty. Służył wówczas w Baonie Zapasowym 3 pp Leg.[41]. 25 listopada 1920 przywrócono mu nazwisko rodowe „Marian Włodarkiewicz”[42].
  11. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[48].
  12. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[49].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pozostałe bataliony stanowiły wówczas załogę Mińska (patrz: Czajkowski 1930 ↓, s. 28).
  2. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  3. Kimia, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 98..
  4. W czasie walk odwrotowych doszło do zaciętych i krwawych walk. Pułk stracił około 330 zabitych i rannych, a 50 żołnierzy dostało się do niewoli (patrz: Czajkowski 1930 ↓, s. 34-35).
  5. a b Quirini 1934 ↓, s. 61.
  6. Almanach oficerski 1923/24 ↓, s. 50.
  7. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-67.
  8. Rozkaz wykonawczy MSWojsk PS 10-50 z 1930
  9. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  10. Obchody świąt państwowych organizowano według kalendarza: powstanie styczniowe, imieniny Prezydenta, imieniny Pierwszego Marszałka Polski, rocznica Konstytucji 3 Maja, wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej, Święto Żołnierza, Święto Niepodległości i powstanie listopadowe.Zygmunt Kubrak: 39 Pułk Piechoty. Pruszków: Ajaks, 1999, s. 20. ISBN 83-87103-84-5.
  11. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 550–551 i 670.
  12. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  13. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 550–551.
  14. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 49.
  15. Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 225. ISBN 978-83-240-1214-5.
  16. Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 238. ISBN 978-83-240-1214-5.
  17. Na prawym skrzydle 1 kompania por. J. Bratka. (patrz: Głowacki 1985 ↓, s. 172).
  18. Ponadto z III dywizjonu 30 pal przydzielono do każdego batalionu jako obronę przeciwpancerną po jednym działonie, dowodzonym przez oficera (patrz: Głowacki 1985 ↓, s. 173).
  19. Głowacki 1985 ↓, s. 173.
  20. 15 września wraz z 2ppLeg objął odcinek obronny „Zakroczym”. Wieczorem przeprawił się przez most pontonowy na północny brzeg Wisły i rozlokowany został w jarze, ciągnącym się od drogi Zakroczym-Modlin do brzegu Wisły. 16 września batalion powrócił do macierzystego pułku (patrz: Czyżewski 1982 ↓, s. 168-173).
  21. Dowództwo pułku stacjonowało tuż obok Bramy Zakroczymskiej (patrz: Czyżewski 1982 ↓, s. 178).
  22. 2 DPLeg zajmowała odcinek obronny „Zakroczym”. Dzielił się on na 2 pododcinki: „Zakroczym” z fortem nr 1 w dyspozycji 2 ppLeg i „Modlin-Twierdza” broniony przez 3 ppLeg (patrz: Czyżewski 1982 ↓, s. 188).
  23. Głowacki 1985 ↓, s. 352-353.
  24. Dziennik Rozkazów MSWojsk z 13.11.1923 r. nr 43, poz. 555.
  25. Satora 1990 ↓, s. 32.
  26. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32
  27. Satora 1990 ↓, s. 33.
  28. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 27-29.
  29. Filipow 1995 ↓, s. 12.
  30. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  31. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  32. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 98 z 26 września 1924 roku, s. 548, został odkomenderowany do PKU Starogard na okres czterech miesięcy, w celu odbycia praktyki poborowej.
  33. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 9.
  34. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 13.
  35. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 maja 1927 roku, s. 126.
  36. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 191.
  37. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 30 marca 1934 roku, s. 133.
  38. Czajkowski 1930 ↓, s. 46-48.
  39. Quirini 1934 ↓, s. 82-83.
  40. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929, s. 232, polecono przy nazwisku wstawić skrót „ś.p.”.
  41. Dz. Rozk. MSWojsk. ↓, nr 97 z 1919 roku, poz. 4059.
  42. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 49 z 22 grudnia 1920 roku, s. 1390.
  43. Quirini 1934 ↓, s. 83.
  44. Rozkazem Dowódcy Armii „Łódź” i „Warszawa” gen. dyw. J. Rómmla z dnia 29 września 1939 roku do 2 DPLeg. za wybitne zasługi na polu chwały. (patrz: Czyżewski 1982 ↓, s. 221-224).
  45. Do dyspozycji ppłka Berka rozkaz przydzielał 10 Orderów Virtuti Militari V klasy (patrz: Czyżewski 1982 ↓, s. 224).
  46. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  47. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  48. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  49. Wyrwa 2015 ↓.
  50. Księgi Cmentarne – wpis 2263.
  51. Księgi Cmentarne – wpis 2828.
  52. Księgi Cmentarne – wpis 3136.
  53. Księgi Cmentarne – wpis 4320.
  54. Księgi Cmentarne – wpis 6509.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]