Miara (matematyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nieformalnie miara przypisuje zbiorom nieujemne liczby rzeczywiste tak, by większym zbiorom odpowiadały większe liczby.

Miara – to funkcja określająca „wielkości” podzbiorów ustalonego zbioru poprzez przypisanie im liczb takich, że:

  1. miara dowolnego podzbioru jest liczbą nieujemną,
  2. miara zbioru pustego = 0,
  3. miara sumy zbiorów rozłącznych jest równa sumie miar, przypisanych każdemu zbiorowi sumy z osobna.

Pojęcie miary wyrosło z ogólnego spojrzenia na zagadnienia długości, pola powierzchni czy objętości w pracach Lebesgue'a nad jego miarą.

Na danym zbiorze można określać różne miary, np. 1) ilość elementów zbioru posiadających pewną cechę, 2) prawdopodobieństwo wystąpienia pewnego zdarzenia losowego (zdarzeniu losowemu odpowiada pewien podzbiór zbioru zdarzeń elementarnych, a miara prawdopodobieństwa przypisuje temu podzbiorowi liczbę), 3) czy dany podzbiór zawiera ustalony element (miara Diraca), itp.

Głównym zastosowaniem miar jest definicja ogólnego pojęcia całki na zbiorach o strukturze bardziej skomplikowanej niż przedziały na prostej rzeczywistej. Całki tego typu wykorzystuje się w teorii prawdopodobieństwa i w różnych działach analizy matematycznej.

Czasem jest niemożliwe lub niepotrzebne przypisywanie miary wszystkim podzbiorom danego zbioru, dlatego w definicji miary bierze się pod uwagę zbiory należące do σ-algebry danego zbioru.

Własnościami miar zajmuje się teoria miary, będąca gałęzią analizy matematycznej. (Teoria miary bada σ-algebry, miary, funkcje mierzalne oraz całki.)

Definicja miary[edytuj]

Niech będzie σ-ciałem podzbiorów zbioru . Funkcję

nazywamy miarą, gdy

dla każdej rodziny zbiorów parami rozłącznych .

Parę nazywamy przestrzenią mierzalną, natomiast trójkę - przestrzenią z miarą.

Miary, które spełniają warunek

nazywamy miarami probabilistycznymi. Miary tego rodzaju są zasadniczym pojęciem w nowoczesnej teorii prawdopodobieństwa.

Miara określona jest na zbiorach należących do σ-ciała , a nie na dowolnych podzbiorach przestrzeni - w ten sposób unika się problemu z miarą na zbiorach niemierzalnych w , jak np. zbiór Vitalego.

Elementy σ-ciała nazywa się zbiorami -mierzalnymi względem .

Własności miary[edytuj]

Niech będzie przestrzenią z miarą oraz niech ciągiem elementów w .

  • Monotoniczność: Jeśli oraz , to
  • Podaddytywność:
.
  • Jeżeli oraz , to
.
  • Ciągłość z dołu: jeśli dla każdej liczby , to
.
  • Ciągłość z góry : jeśli oraz , to
.

Uwaga:

Powyższa własność jest fałszywa bez założenia o skończoności miary przynajmniej jednego zbioru . Istotnie, niech

;

wszystkie zbiory są miary nieskończonej, ale

.

Miary skończone i σ-skończone[edytuj]

 Osobny artykuł: miara σ-skończona.

Jeśli jest przestrzenią z miarą , to miarę nazywa się

  1. skończoną, gdy
  2. σ-skończoną (albo półskończoną), gdy możliwe jest przedstawienie przestrzeni jako przeliczalnej sumy zbiorów miary skończonej, tzn. gdy istnieje ciąg zbiorów takich, że

Przykłady:

1) Miarą σ-skończoną jest np. miara Lebesgue'a. Istotnie,

,

gdzie każdy przedział postaci jest oczywiście długości (miary) .

2) Nie jest miarą σ-skończoną miara liczącą określona na prostej rzeczywistej następująco:

  • przypisuje skończonym podzbiorom zbioru liczbę ich elementów,
  • przypisuje zbiorom nieskończonym liczbę = .

Istotnie, zbiór jest nieprzeliczalny - żadnego zbioru nieprzeliczalnego nie da się przedstawić w postaci przeliczalnej sumy zbiorów skończonych.

Miary, które nie są σ-skończone, nazywa się patologicznymi.

Miary zupełne[edytuj]

 Osobny artykuł: miara zupełna.
  • Miarę nazywa się zupełną, gdy każdy podzbiór zbioru miary zero jest mierzalny i w konsekwencji ma miarę = 0.

Nie każda miara jest zupełna.

Przykład: Miara Lebesgue'a obcięta do σ-ciała borelowskich podzbiorów prostej nie jest zupełna. Można to uzasadnić korzystając z następujących faktów:

  • rodzina borelowskich podzbiorów prostej jest mocy (continuum),
  • Zbiór Cantora, jako zbiór domknięty, jest borelowski; ponadto jest to zbiór miary zero oraz mocy continuum, a więc rodzina jego wszystkich podzbiorów jest mocy , co oznacza iż jego podzbiorów jest więcej niż wszystkich zbiorów borelowskich.

Zbiory miary zero nazywane są zbiorami zaniedbywalnymi.

Tw. Carathéodory'ego mówi, że każdą miarę można rozszerzyć do miary określonej na σ-ciele poszerzonym o zbiory zaniedbywalne, która jest zupełna (tzw. uzupełnienie miary).

Miara Lebesgue'a na rodzinie zbiorów mierzalnych w sensie Lebesgue'a jest uzupełnieniem miary Lebesgue'a na rodzinie zbiorów borelowskich.

Zbiory niemierzalne[edytuj]

 Osobny artykuł: zbiór niemierzalny.
  • Zbiorami niemierzalnymi względem sigma-ciała przestrzeni mierzalnej nazywamy podzbiory zbioru , które nie należą do .

Pod pojęciem zbiorów niemierzalnych rozumie się najczęściej zbiory, które nie są mierzalne w sensie Lebesgue'a.

Rodzinę zbiorów mierzalnych w sensie Lebesgue'a najczęściej opisuje się jako rodzinę tych podzbiorów prostej, które spełniają warunek Caratheodory'ego dla miary zewnętrznej Lebesgue'a. Naturalnym pytaniem matematyków było więc czy wszystkie podzbiory prostej są mierzalne w sensie Lebesgue'a? Okazuje się, że nie można udzielić odpowiedzi na to pytanie używając tylko aksjomatyki Zermelo-Fraenkela (bez aksjomatu wyboru). Zakładając aksjomat wyboru można jednak udowodnić istnienie niemierzalnych podzbiorów prostej; do takich zbiorów należą:

Aby udowodnić istnienie ostatnich dwóch zbiorów należy założyć dodatkowo hipotezę continuum.

Tw. Każdy zbiór dodatniej miary Lebesgue'a zawiera podzbiór niemierzalny (przy założeniu aksjomatu wyboru).

Uogólnienia miary[edytuj]

Rozważa się miary, których wartości nie są ograniczone do nieujemnych liczb rzeczywistych i nieskończoności.

Jeżeli zachodzi potrzeba odróżnienia zwykłej miary przyjmującej wartości nieujemne od jednego z jej uogólnień, to używa się zwykle pojęcia „miara dodatnia”.

Przykłady miar uogólnionych:

Ważny wynik geometrii całkowej (twierdzenie Hadwigera) mówi, że przestrzeń funkcji niezmienniczych ze względu na przesunięcia, skończenie addytywnych, niekoniecznie nieujemnych zbiorów określona na skończonej sumie zwartych zbiorów wypukłych w składa się (z dokładnością do mnożenia skalarnego) z jednej „miary”, która jest „jednorodna stopnia ” dla każdego i kombinacji liniowych tych „miar”. „Jednorodna stopnia ” oznacza, że skalowanie dowolnego zbioru przez dowolny współczynnik mnoży „miarę” zbioru przez . Jednorodną stopnia jest -wymiarowa objętość, jednorodną stopnia jest hiperpłaszczyzna, a jednorodną stopnia jest tajemnicza funkcja nazywana „błędną szerokością” (przekorna nazwa), jednorodną stopnia zero jest charakterystyka Eulera.

Zobacz też[edytuj]

Różne rodzaje miar[edytuj]

Do innych ważnych rodzajów zalicza się miary: ergodyczną, Eulera, Gaussa, Baire'a.

Pojęcia dotyczące miar[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • W. Kołodziej, Analiza matematyczna, PWN, Warszawa 2009.
  • A. Birkholc, Analiza matematyczna. Funkcje wielu zmiennych, PWN, Warszawa 1986.
  • Tripos Cambridge, Notatki na temat prawdopodobieństwa i teorii miary - tu link.
  • R. M. Dudley, Real Analysis and Probability, Cambridge University Press 2002.
  • D. H. Fremlin, Measure Theory, Torres Fremlin 2000.
  • Paul Halmos, Measure theory, Van Nostrand and Co 1950.
  • M. E. Munroe, Introduction to Measure and Integration. Addison Wesley 1953.
  • G. E. Shilov, B.L. Gurevich, Integral, Measure, and Derivative: A Unified Approach, Richard A. Silverman, tł. Dover Publications 1978. ISBN 0-486-63519-8. Akcentuje całkę Daniella.