Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Muzeum Dzieduszyckich przed 1905
Budynek siedziby muzeum

Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie – zasłużona placówka wystawienniczo-naukowa, zawierająca bogate zbiory przyrodnicze, etnograficzne, prehistoryczne, pochodzące z całego obszaru dawnych ziem Polski, założona w przez hrabiego Włodzimierza Dzieduszyckiego w połowie XIX wieku we Lwowie. W okresie II Rzeczypospolitej było to największe muzeum przyrodnicze w kraju.

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

W 1868 roku Włodzimierz Dzieduszycki kupił gmach przy ul. Teatralnej 18 we Lwowie. Przeniósł do niego swoje zbiory przyrodnicze, bibliotekę i zbiory obrazów. 10 września 1880 r. z okazji przyjazdu cesarza Franciszka Józefa I do Lwowa Włodzimierz Dzieduszycki ofiarował swoje muzeum na rzecz narodu polskiego i zabezpieczył istnienie placówki przez utworzenie w roku 1893 Ordynacji Poturzyckiej. W okresie międzywojennym muzeum było głośne w Europie jako jeden z nielicznych przykładów wyczerpującego muzealnego przeglądu kraju pod względem przyrody, geologii i folkloru[1].

W 1880 Włodzimierz Dzieduszycki wydał książkę Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie[2], a w 1895 roku Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie[3].

Po śmierci Włodzimierza Dzieduszyckiego (18 września 1899) kuratorem Muzeum został Tadeusz Dzieduszycki, od 1910 zarządzanie muzeum przejął syn Tadeusza i Anny Dzieduszyckich – Paweł, który w 1918 wstąpił do zakonu jezuitów, przekazując ordynację i kuratorstwo muzeum na rzecz swego młodszego brata, Włodzimierza Dzieduszyckiego juniora, który kierował muzeum i ordynacją aż do wybuchu II wojny światowej.

Za życia Włodzimierza Dzieduszyckiego generalnym kustoszem był Władysław Zontak[4][5]. Od 1905 kustoszem muzeum był Marian Łomnicki, a w dwudziestoleciu międzywojennym dyrektorem Jarosław Łomnicki (1915-1931) oraz Jan Kinel. Pracował tutaj także m.in. Józef Dziędzielewicz oraz Witold Albert Adolph. Kustoszem w dziale botanicznym był z kolei Tadeusz Wilczyński.

Losy muzeum do 1939[edytuj | edytuj kod]

Ekspozycja[edytuj | edytuj kod]

Za życia Włodzimierza Dzieduszyckiego w skład Muzeum wchodziło siedem działów:

  • zoologiczny
  • botaniczny
  • paleontologiczny
  • geologiczny
  • mineralogiczny
  • prehistoryczny
  • etnograficzny

Na początku XX wieku powstały nowe działy muzeum, w tym dział archeologiczny, którego kierownikiem był m.in. Karol Hadaczek.

Dział zoologiczny[edytuj | edytuj kod]

Był on najbogatszy w eksponaty. W 1895 zawierał 8328 gatunków w 38 225 egzemplarzach, a do 1939 stan ten wzrósł blisko trzykrotnie. Zawierał szereg interesujących kolekcji:

  • bezkręgowców, zwłaszcza owadów, zawierająca kilkaset nowo opisanych gatunków. W roku 1895 było ich 7420 gatunków w 31 152 okazach. Zbiory były ustawione według systemu naturalnego George'a Cuvier, tj. ewolucyjnym, poczynając od grup najwyższych. W 1937 zawierała 150 079 okazów.
  • ptaków, o szczególnej wartości naukowej. W 1907 było ich 295 gatunków w 2259 okazach, wystawionych zazwyczaj na tle naturalnym: z gniazdami, jajami, w obydwu płciach i w różnym wieku.
  • ryb (56 gatunków),
  • płazów (15 gatunków),
  • gadów (10 gatunków),
  • ssaków (60 gatunków), w tym wiele rzadkich i już nie spotykanych.

Dział botaniczny[edytuj | edytuj kod]

Mieścił się w 4 salach na I piętrze i w sieni na parterze. W skład jego wchodziły zakupione przez Dzieduszyckiego zbiory profesorów Uniwersytetu Lwowskiego Jacka Łobarzewskiego, Antoniego Rehmana, Mariana Raciborskidgo oraz uboższe kolekcje pozauniwersyteckich botaników lwowskich. Najbogatszy był zielnik Łobarzewskiego składający się z 70 fascykułów, zawierających ponad 2000 gatunków roślin w 10 tysiącach okazów. W trzech pokojach były rozwieszone w ramach za szkłem kolekcje flory krajowej (ok. 30 tysięcy okazów roślin), ułożone według systemu Endlichera. Każda rodzina była reprezentowana przez najbardziej charakterystyczne dla niej gatunki. W ostatnim pokoju były złożone zielniki. Znajdowało się tam również wiele okazów paleobotanicznych zebranych przez Zejsznera i Raciborskiego oraz flory górnokredowej z Potylicza, reprezentujących najważniejsze grupy flory kopalnej, a także zasuszone okazy i modele niektórych gatunków grzybów oraz zbiór porostów zebranych przez Władysława Boberskiego.

Na parterze, w obszernej sieni prowadzącej na dziedziniec, znajdowała się ekspozycja dendrologiczna i mineralogiczna. Pod ścianami sieni na podwyższeniu znajdowały się przekroje dwóch bardzo starych dębów, jeden o średnicy 2 metrów, drugi - 1,6 metra, dalej przekroje limby o 412 słojach w przekroju, przekroje modrzewia, sosny, ogromny blok skalny z kryształów soli kuchennej, drabinka górnicza okryta kryształami soli kuchennej w różnych kształtach, gipsy, alabastry i porfiry, bryła wosku ziemnego, węgla kamiennego i brunatnego. Na podwórzu zwanym wirydarzem pod ścianami murów znajdowały się dwa drzewa zrośnięte pniami z zachowaniem dwu kręgów słojów, dwa pnie buków połączone wspólną gałęzią, która wrastając w obydwa pnie tworzy literę N, pień skamieniałego drzewa szpilkowego, wyciągnięty z Sanu sczerniały pień dębu, pień dwu zrośniętych topoli nadwiślańskich oraz różne skamieliny.

Dział mineralogiczno-paleontologiczno-geologiczny[edytuj | edytuj kod]

Był to najstarszy dział muzeum. Początki jego sięgały roku 1832, kiedy ojciec Włodzimierza, Józef Dzieduszycki, zakupił od młodego geologa krakowskiego Ludwika Zejsznera kolekcję skał i minerałów z okolic Krakowa, Nowego Sącza, Krzeszowic, Niziny Sandomierskiej, Lwowa, Złoczowa i kilku innych miejscowości podkarpackich. W skład tego zbioru wchodziło 280 gatunków minerałów i skał w 2 tysiącach okazów, a ponadto sto kilkadziesiąt kości zwierząt plejstoceńskich kości z tatrzańskiej groty pod Magurą, z brzegów Dniestru i Sanu, a także 460 minerałów, skał i kości nierozpoznanych bliżej zwierząt. Nieco później zakupił też zbiór skamielin z okolic Lwowa po radcy Nechaju, kolekcję Antoniego Rehmana, geologa Seweryna Płachetki i innych. Do tych zbiorów dołączono w dalszych okresach kolekcje z wycieczek pracowników Muzeum do różnych okolic kraju oraz darowizny różnych osób.

Starunia[edytuj | edytuj kod]

Wydobycie w 1907 z pokładów wosku ziemnego w Staruni koło Nadwórnej i naukowe opracowanie pod względem anatomicznym całego ciała nosorożca włochatego oraz szkieletu mamuta przysporzyło Muzeum im. Dzieduszyckich światowego rozgłosu. Drugi nosorożec wydobyty w Staruni został złożony w Krakowskim Muzeum Przyrodniczym, natomiast pierwszy nosorożec ze Staruni (oraz wydobyty z nim mamut) po wojnie wraz z innymi trofeami muzeum pozostały we Lwowie, gdzie znajdują się do dnia dzisiejszego (mamut jako główny eksponat).

Dział etnograficzny[edytuj | edytuj kod]

Założony został najpóźniej, bo dopiero po Wystawie Światowej w Wiedniu w 1873 i Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1878 roku[1]. Zawierał oryginalne, piękne chałupnicze wyroby galicyjskich chłopów, oparte na starych tradycjach ludowych. W latach późniejszych Włodzimierz Dzieduszycki kupował na jarmarkach, bądź też u chałupniczych wytwórców - artystów różne przedmioty, wzbogacając nimi kolekcję.

Działalność naukowa[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Kuratorzy[edytuj | edytuj kod]

Losy muzeum po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W czasie działań wojennych, podczas zajmowania Lwowa w 1939 r. przez Rosjan, pocisk artyleryjski uszkodził budynek muzeum i częściowo zniszczył zbiory działu paleontologicznego.

Po zajęciu Lwowa przez Niemców dzięki staraniom Mieczysława Gębarowicza najcenniejsze eksponaty przewieziono do Krakowa[1].

Po zakończeniu II wojny światowej i przymusowym wysiedleniu Polaków ze Lwowa wszystkie eksponaty zgromadzone w muzeum zostały przekazane przez Rosjan narodowi ukraińskiemu i obecnie znajdują się pod zarządem Akademii Nauk Ukrainy jako Lwiwśkyj Naukowo Pryromoznawczyj Muzej. Likwidowano ślady polskości, niszczono dokumenty i zbiory, usunięto napis Muzeum im. Dzieduszyckich znajdujący się na frontonie budynku[1].

Od 1995 do 2013 roku ekspozycja była nieczynna z powodu trwającego remontu gmachu muzealnego[8]. W 2013 roku Muzeum Przyrodnicze otrzymało grant na projekt Muzeum Przyrodnicze: od teorii ewolucji życia do praktyki żywego muzeum. Nową wystawę otwarto w 2018 roku[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Adam Taborski, Geneza i dzieje Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, „OPUSCULA MUSEALIA” (21), 2013, s. 189-207.
  2. Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie - Śląska Biblioteka Cyfrowa, www.sbc.org.pl [dostęp 2021-01-29] (pol.).
  3. Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie - Śląska Biblioteka Cyfrowa, www.sbc.org.pl [dostęp 2021-01-29] (pol.).
  4. Zgon zasłużonego przyrodnika polskiego. „Nowości Illustrowane”. Nr 36, s. 15, 8 września 1906. 
  5. Gabriel Brzęk: Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca. lwow.com.pl. [dostęp 2019-01-16].
  6. Nekrolog, „Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich, ,” (Tom II, Zeszyt 1-2), 1915, s. 111.
  7. Tadeusz Wiśniowski, Maryan Łomnicki, „Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich, ,” (Tom II, Zeszyt 3-4), 1917, s. 113-137.
  8. Історія музею, www.smnh.org [dostęp 2021-01-29] (ukr.).
  9. Експозиція, www.smnh.org [dostęp 2021-01-29] (ukr.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Dzieduszycki, Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, nakł. Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1895 (link zewnętrzny [1], dostęp 2013-09-19)
  • Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]