Prabuty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w woj. pomorskim. Zobacz też: Prabuty – wieś w woj. mazowieckim, w pow. wyszkowskim, w gminie Długosiodło.
Prabuty
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Prabut Flaga Prabut
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kwidzyński
Gmina Prabuty
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie od XIII wieku
Burmistrz Marek Bogdan Szulc
Powierzchnia 7,29 km²
Wysokość 90 m n.p.m.
Populacja (31.12.2015)
• liczba ludności
• gęstość

8761
1202 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-550
Tablice rejestracyjne GKW
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kwidzyńskiego
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Prabuty
Prabuty
Ziemia 53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500
TERC
(TERYT)
6222907044
Urząd miejski
ul. Kwidzyńska 2
82-550 Prabuty
Strona internetowa

Prabuty (niem. Riesenburg)[1]miasto w północnej Polsce, we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim, nad jeziorem Liwieniec. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego. Prabuty leżą na terenie historycznej Pomezanii, a także wchodzą w skład makroregionu Pojezierza Iławskiego.

Według danych z 31 grudnia 2015 r. miasto miało 8761 mieszkańców[2].

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Historia[edytuj]

Makieta Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach
Prabucki rynek w okresie rozbiorów
Pomnik cesarza Wilhelma I na rynku w Prabutach, fot. XIX w.
Fontanna Rolanda w Prabutach dzieło Franza Schwechtena z 1900
Gotycka Brama Kwidzyńska
  • 1233–1283 – podbój terenów Prus przez Krzyżaków,
  • 1236 – Krzyżacy niszczą pruski gród Reizija, nad jeziorem Liwieniec; wzniesienie drewnianego zamku
  • 1250 – utworzenie biskupstwa pomezańskiego,
  • 1255 – Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego,
  • 1249-1525 – Prabuty pod rządami biskupów pomezańskich,
  • 1267-1277 – budowa zamku murowanego,
  • 1285 – przy zamku rozwija się osada, która otrzymuje po tym roku prawa miejskie,
  • 1310-1330 – budowa katedry,
  • 1330 – lokacja miasta na prawie chełmińskim,
  • 1375 – pożar trawi połowę miasta,
  • 1330 – budowa ratusza,
  • 1342-1345 – budowa synagogi (działa do 1853),
  • 1378 – 1402 – budowa kaplicy zamkowej pw. Najświętszej Marii Panny,
  • 1381 – w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Śmidrygiełło,
  • 1450 – przystąpienie miasta do Związku Pruskiego,
  • 1404 – założenie szkoły zamkowej, później miejskiej,
  • 1414 – w Prabutach przebywa król Władysław Jagiełło,
  • 1451 – biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników antykrzyżackiego Związku Pruskiego,
  • 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polsko-krzyżacki,
  • 1466 – na mocy pokoju toruńskiego Prabuty nadal we władaniu biskupów pomezańskich,
  • 1501-1525 – stolica Pomezanii[3]
  • 1525 – diecezja pomezańska przestaje istnieć,
  • 1628 – w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami,
  • 1726-1753 – instalacja wodociągów,
  • 1722 – pożar miasta,
  • 1807 – wojska Napoleona Bonapartego w Prabutach,
  • 1876 – połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą,
  • 1897 – w Prabutach stacjonują wojska francuskie. We wnętrzu katedry urządzają magazyn i lazaret,
  • 1899 – połączenie kolejowe z Jabłonowem Pomorskim,
  • 1922 – budowa fontanny na miejscu ratusza spalonego w 1868,
  • 1939 – oficerski obóz przejściowy w Prabutach, 4 października 1939 mjr Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte zostali skierowani do tego obozu,
  • 1945 – zniszczenie ok. 60% miasta przez wojska sowieckie[4]; w 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty; wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta,
  • 1947 – uruchomienie wodociągów
  • 1956 – budowa linii przesyłowej gazu,
  • ok. 1975 – w Prabutach powstają nowe zakłady przemysłowe i spółdzielnie m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielnia Inwalidów "Świt", Spółdzielnia Odzieżowa "Delta", Spółdzielnia Pracy "Tęcza", Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", Zakłady obsługujące rolnictwo, PGR-y, funkcjonuje też duży kompleks szpitalny, budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe.
  • 1980–1982 – odbudowa katedry przez ks. Jana Oleksego,
  • 1983 – ustanowienie w Prabutach Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej.

Nazewnictwo Prabut[edytuj]

Niemiecka nazwa Riesenburg pochodzi z połączenia pruskiej nazwy włości Resja/Rezja[5] z członem Burg – "gród". Etymologia ludowa wywodzi zaś nazwę miasta od niemieckiego słowa: Riese – "olbrzym" i wyjaśnia określenie Riesenburg jako miasto, gród olbrzyma (stąd też olbrzym z maczugą umieszczony w herbie miasta).

Źródła podają następujące nazwy miejscowości: Resin, Resia (1250), plebano de Resya (1286), Rysen (1326), Resitten (1411), Prabuth, Prabuti, Preybuth, Prabutas, Preibutas, Zabrzesno.

Krzyżacy przyjęli tę nazwę dodając drugi człon, burg: Resemburg (1265), Rysenburg (1233), castro Resinburg (1326), civitas Resinburg (1330), Risenburgk (1342), co oznacza „zamek (gród) ziemi Resia”, Resenburg (1454, 1466), Preybutten lub Prebutyn (1258).

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[6].

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Prabut w 2014 roku[7].
Piramida wieku Prabuty.png

Zabytki[edytuj]

Kościół, tzw. "polski", (XIV w.)
  • gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny, odbudowana w latach 1980-1983;
  • kwadratowy rynek (ul. Rynek, ul.Kraszewskiego, ul. Bolesława Prusa, ul. Reja);
  • gotycki kościół, tzw. "polski" z XIV w.;
  • gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek);
  • pozostałości murów miejskich z XIV wieku;
  • neogotycki kościół św. Andrzeja z 1878 r.;
  • fontanna Rolanda – zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.;
  • fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267-1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku, konkatedry kapituły pomezańskiej, bram miejskich oraz ratusz miejski i rekonstrukcje rynku;
  • zabytkowe wodociągi miejskie z 1728-1732;
  • plebania z 1910 roku;
  • neogotycka poczta z lat 1893-1896;
  • domy mieszkalne: ulice Długa, Zamkowa, Kopernika, Warszawska, Wojska Polskiego, Władysława Jagiełły, Ogrodowa, Barczewskiego, Daszyńskiego;
  • budynki użyteczności publicznej;
  • obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku;
  • park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe);
  • ławka zakochanych (ul. Grunwaldzka);
  • szpital specjalistyczny (ul. Kuracyjna);
  • dworzec PKP (ul. Daszyńskiego);
  • cukrownia (ul. Daszyńskiego);
  • urząd miejski;
  • kaplica (ul. Polna);
  • pozostałości gimnazjum (ul. Polna);
  • figurka Marii Panny (ul. Warszawska);
  • kaplica (ul. Kuracyjna);
  • remiza OSP (ul. Reymonta);
  • fundamenty murów obronnych (ul. Malborska);
  • willa Karola (ul. Obrońców Westerplatte);
  • zachowane piwnice i korytarze na terenie "Starego Miasta".
Zabytki nieistniejące
Synagoga (obecnie nie istnieje)
  • gimnazjum realne (ul. Polna)
  • bramy miejskie
  • obóz przejściowy – "Zatorze"
  • budynki mieszkalne – "Stare Miasto"
  • plac Wrangla
  • pomnik Webera
  • synagoga
  • cmentarz żydowski (ul. Władysława Jagiełły)
  • jezioro Młyńskie
  • ratusz miejski
  • hotel "Niemiecki dom"
  • kino-teatr
  • schronisko młodzieżowe
Pomniki
  • pomnik pamięci pomordowanych na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul. Kwidzyńskiej
  • pomnik doktora Krauze przy ul. Grunwaldzkiej
  • figurka Marii Panny przy ul. Warszawskiej
  • tablica poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuracyjnej
  • pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

Transport[edytuj]

Droga wojewódzka 521 (ul. Władysława Jagiełły), w tle wieża konkatedry
Połączenia drogowe
Transport kolejowy

Trasy rowerowe[edytuj]

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe Prabut[edytuj]

Dzielnice Prabut

Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną "Zatorze". W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle "Klimuszko".

Stare Miasto
  • Stare Miasto
  • Centrum
  • Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)
Gniewskie przedmieście
  • Dołek
  • Zacisze
Osiedla Południowe
  • Stara Kolonia
  • Nowa Kolonia
  • Sanatorium
  • Osiedle południowe
  • Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle
  • Kisielickie przedmieście
Strefa ekonomiczna
  • Koszary
  • Zatorze
Osiedle Władysława Jagiełły
  • Osiedle I
  • Osiedle II

Honorowi obywatele Prabut[edytuj]

Media[edytuj]

Na terenie Parabut działa Telewizja kablowa Prabuty, wydawana jest także prasa: Gazeta Prabucka, Kurier kwidzyński, Puls Kwidzyna, Tygodnik kwidzyński, Kurier Regionu Iławskiego oraz Prabuckie Wieści.

Sport[edytuj]

Kluby sportowe
  • Gryf VECRO Prabuty – koszykówka (klub występuje w III lidze)[8]
  • Pogoń Prabuty – piłka nożna (klub występujący w V lidze)
  • Wojtas Prabuty – piłka nożna (gminny klub sportowy)
Obiekty sportowe
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Polna)
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Kuracyjna)
  • miejski stadion MKS Pogoń Prabuty (ul.Władysława Jagiełły)
  • kompleks boisk "Orlik 2012"
  • kort tenisowy (ul.Władysława Jagiełły)
  • hala sportowa przy Szkole Podstawowej (ul.Obrońców Westerplatte)
  • stadnina koni Prabuty – Julianowo
  • Skatepark
Parki i skwery miejskie
  • Park miejski (ul.Parkowa – Zacisze)
  • Skwer miejski przy (ul.Grunwaldzkiej – Śródmieście)
  • Skwer im. Jana Pawła II (ul.Rynek – Stare Miasto)
  • Skwer miejski (ul.Warszawska – Stare Miasto)

Pomniki przyrodnicze i rezerwat[edytuj]

Na terenie gminy znajdują się 24 pomniki przyrodnicze oraz rezerwat przyrody Liwieniec.

Muzea i punkty informacji turystycznej[edytuj]

Muzea
  • kaplica zamkowa (ul.Zamkowa)
  • brama kwidzyńska (ul.Kwidzyńska)
  • izba muzealna w Szpitalu Specjalistycznym (ul. Kuracyjna)
Punkty informacji turystycznej
  • sala wystawowa im. Webnera Zebrowskiego (ul. Kwidzyńska)
  • kaplica zamkowa (kościółek polski) (ul. Zamkowa)
  • Prabuckie Centrum Kultury i Sportu (ul. Łąkowa)

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Przypisy

  1. "Prabuty, około r. 1454. Prabuth, niem. Riesenburg z dawniejszego Resinburg, w którego pierwszej części jest stary pień staropruski, tkwiący także iw nazwie "terra Resia". w: Slavia occidentalis: Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim. t. 16.
  2. http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx.
  3. Resia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; "terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957,
  4. "W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów." w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.
  5. Seweryn Szczepański: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczenym średniowieczu. [dostęp 2014-12-13].
  6. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  7. http://www.polskawliczbach.pl/Prabuty, w oparciu o dane GUS.
  8. Gryf VECRO Prabuty

Bibliografia[edytuj]

  • J. Liguz, 2008: Zabytki architektury w powiecie kwidzyńskim. Wyd. Lokalna Organizacja Turystyczna Liwa.

Linki zewnętrzne[edytuj]