Prabuty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Prabuty
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 pomorskie

Powiat

kwidzyński

Gmina

Prabuty

Prawa miejskie

od XIII wieku

Burmistrz

Marek Bogdan Szulc

Powierzchnia

7,29 km²

Wysokość

90 m n.p.m.

Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość


8710[1][2]
1194,8 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 55

Kod pocztowy

82-550

Tablice rejestracyjne

GKW

Położenie na mapie gminy Prabuty
Mapa konturowa gminy Prabuty, w centrum znajduje się punkt z opisem „Prabuty”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Prabuty”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Prabuty”
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego
Mapa konturowa powiatu kwidzyńskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Prabuty”
Ziemia53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500
TERC (TERYT)

2207044

SIMC

0932962

Urząd miejski
ul. Kwidzyńska 2
82-550 Prabuty
Strona internetowa

Prabuty (niem. Riesenburg)[3]miasto w północnej Polsce, we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim, nad jeziorem Liwieniec.

Prabuty leżą na obszarze dawnej Pomezanii[4], w historycznych Prusach Górnych[5], a także na Powiślu[6]. Geograficznie stanowią część makroregionu Pojezierza Iławskiego.

Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.

Według danych z 1 stycznia 2018 Prabuty liczyły 8 710 mieszkańców[1].

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Makieta Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach
Prabucki rynek w okresie rozbiorów
Pomnik cesarza Wilhelma I na rynku w Prabutach, fot. XIX w.
Fontanna Rolanda w Prabutach dzieło Franza Schwechtena z 1900
Gotycka Brama Kwidzyńska

W latach 1233–1283 następuje podbój terenów Prus przez Krzyżaków.

W 1236 r. Krzyżacy niszczą pruski gród Reizija nad jeziorem Liwieniec. Na jego miejscu wznoszą drewniany zamek.

W 1250 r. doprowadzają do utworzenie biskupstwa pomezańskiego. Pięć lat później Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego (aż do 1525 r.).

W latach 1267-1277 trwa budowa zamku murowanego. Przy zamku rozwija się osada, która po 1285 r. otrzymuje prawa miejskie,

Latach 1310-1330 wzniesiona zostaje katedra. W 1330 r. następuje lokacja miasta na prawie chełmińskim i budowa ratusza.

W latach 1342-1345 trwa też budowa synagogi (działa do 1853),

W 1375 r. pożar trawi połowę miasta,

W latach 1378–1402 następuje budowa kaplicy zamkowej pw. Najświętszej Marii Panny. W 1404 r. założona zostaje szkoła zamkowej, później miejskiej,

W 1381 r. w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Świdrygiełło. Z kolei w 1414 r. w mieście przebywa król Władysław Jagiełło

W 1450 r.miasto przystępuje do Związku ,Pruskiego, Jednak rok później biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników tej antykrzyżackiej organizacji.

W 1458 r., w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polsko-krzyżacki.

W 1466 r. na mocy pokoju toruńskiego Prabuty pozostają nadal we władaniu biskupów pomezańskich. Są w latach 1501-1525 stolicą Pomezanii[7]'

W 1525 r. diecezja pomezańska przestaje istnieć. Miasto zostaje siedzibą książęcego starosty.[8]

W 1628 r. w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami.

Miasta nie omijają kataklizmy. W 1688, 1722 i 1788 r. wybuchają pożary miasta. Spłoną wówczas kościół tzw. polski. W latach 1709-1710 podczas epidemii dżumy zmarły 933 osoby, czyli połowa mieszkańców.

W latach 1726-1753 powstaje miejska instalacja wodociągowa.

W latach 1758-1762 miasto staje się siedzibą rosyjskiego sztabu wojskowego. Z kolei w 1807 r. przez Prabuty przechodzą wojska Napoleona Bonapartego.

W 1876 r. miasto zyskuje połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą, a w 1899 r. z Jabłonowem Pomorskim.

W czasie I wojny światowej w mieście stacjonował sztab wojenny Hindenburga[9]

W 1922 r. na miejscu ratusza, spalonego w 1868 r., zbudowana zostaje fontanna.

W latach 1928–1932 trwa budowa szpitala psychiatrycznego na 2000 miejsc. W 1939 r. szpital został zlikwidowany. Pacjenci w cięższym stanie zostali zamordowani, lżej chorzy zostali przeniesieni do szpitala w Starogardzie Gdańskim, gdzie również większość z nich wymordowano.[10]

W 1939 r. powstaje w Prabutach oficerski obóz przejściowy, do którego 4 października tegoż roku zostaje skierowany mjr Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte.

W 1945 r. wojska sowieckie niszczą ok. 60% miasta[11]. Następuje wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta. W ich miejsce przybywają Polacy ekspatriowani z Kresów Wschodnich, głównie z Wołynia.[12]

W 1946 miejscowość zostaje włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty. Na miejscu szpitala psychiatrycznego powstaje Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze.[13]

W 1947 r. następuje uruchomienie wodociągów, a w 1956 r. linii przesyłowej gazu.

W latach 70. powstają w Prabutach nowe zakłady przemysłowe i spółdzielnie m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielnia Inwalidów „Świt”, Spółdzielnia Odzieżowa „Delta”, Spółdzielnia Pracy „Tęcza”, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Zakłady obsługujące rolnictwo, PGR-y. Funkcjonuje też duży kompleks szpitalny. Budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe.

Od 1978 r. w Prabutach rozgrywany jest Memoriał Szachowy mjr. Henryka Sucharskiego.[14]

W latach 1980–1982 ks. Jan Oleksy przeprowadza odbudowę konkatedry. W1983 r. następuje stanowienie przy konkatedrze Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej.[15]

W 2014 r. powstaje Prabuckie Stowarzyszenie Kresowiaków, którego prezesem zostaje Andrzej Mosiejczyk. Od 2009 r. Stowarzyszenie organizuje w Prabutach doroczne konferencje popularno-naukowe pod nazwą "Świat Kresów", a od 2015 r. Rajdy Rowerowe "Pamięci Kresowian.[16][17][18] Z kolei od 2022 r. Turnieje Szachowe "Pamięci Kresowian".[19] Organizuje także wyjazdy na Kresy.[20]

Nazewnictwo Prabut[edytuj | edytuj kod]

Niemiecka nazwa Riesenburg pochodzi z połączenia pruskiej nazwy włości Resja/Rezja[21] z członem Burg – „gród”. Etymologia ludowa wywodzi zaś nazwę miasta od niemieckiego słowa: Riese – „olbrzym” i wyjaśnia określenie Riesenburg jako miasto, gród olbrzyma (stąd też olbrzym z maczugą umieszczony w herbie miasta).

Źródła podają następujące nazwy miejscowości: Resin, Resia (1250), plebano de Resya (1286), Rysen (1326), Resitten (1411), Prabuth, Prabuti, Preybuth, Prabutas, Preibutas, Zabrzesno.

Krzyżacy przyjęli tę nazwę dodając drugi człon, burg: Resemburg (1265), Rysenburg (1233), castro Resinburg (1326), civitas Resinburg (1330), Risenburgk (1342), co oznacza „zamek (gród) ziemi Resia”, Resenburg (1454, 1466), Preybutten lub Prebutyn (1258).

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[22].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2015 r. miasto miało 8761 mieszkańców[23].

  • Piramida wieku mieszkańców Prabut w 2014 roku[1].
Piramida wieku Prabuty.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół, tzw. „polski”, (XIV w.)
  • gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny, odbudowana w latach 1980-1983;
  • kwadratowy rynek (ul. Rynek, ul.Kraszewskiego, ul. Bolesława Prusa, ul. Reja);
  • gotycki kościół, tzw. „polski” z XIV w.;
  • gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek);
  • pozostałości murów miejskich z XIV wieku;
  • neogotycki kościół św. Andrzeja z 1878 r.;
  • fontanna Rolanda – zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.;
  • fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267-1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku, konkatedry kapituły pomezańskiej, bram miejskich oraz ratusz miejski i rekonstrukcje rynku;
  • zabytkowe wodociągi miejskie z 1728-1732;
  • plebania z 1910 roku;
  • neogotycka poczta z lat 1893-1896;
  • domy mieszkalne: ulice Długa, Zamkowa, Kopernika, Warszawska, Wojska Polskiego, Władysława Jagiełły, Ogrodowa, Barczewskiego, Daszyńskiego;
  • budynki użyteczności publicznej;
  • obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku;
  • park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe);
  • ławka zakochanych (ul. Grunwaldzka);
  • szpital specjalistyczny (ul. Kuracyjna);
  • dworzec PKP (ul. Daszyńskiego);
  • cukrownia (ul. Daszyńskiego);
  • urząd miejski;
  • kaplica (ul. Polna);
  • pozostałości gimnazjum (ul. Polna);
  • figurka Marii Panny (ul. Warszawska);
  • kaplica (ul. Kuracyjna);
  • remiza OSP (ul. Reymonta);
  • fundamenty murów obronnych (ul. Malborska);
  • willa Karola (ul. Obrońców Westerplatte);
  • zachowane piwnice i korytarze na terenie „Starego Miasta”.
Zabytki nieistniejące
Synagoga (obecnie nie istnieje)
  • gimnazjum realne (ul. Polna)
  • bramy miejskie
  • obóz przejściowy – „Zatorze”
  • budynki mieszkalne – „Stare Miasto”
  • plac Wrangla
  • pomnik Webera
  • synagoga
  • cmentarz żydowski (ul. Władysława Jagiełły)
  • jezioro Młyńskie
  • ratusz miejski
  • hotel „Niemiecki dom”
  • kino-teatr
  • schronisko młodzieżowe
Pomniki
  • pomnik pamięci Polaków pomordowanych przez nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul. Kwidzyńskiej[24]
  • pomnik doktora Krauze przy ul. Grunwaldzkiej
  • figurka Marii Panny przy ul. Warszawskiej
  • tablica poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuracyjnej
  • pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

Transport[edytuj | edytuj kod]

Droga wojewódzka 521 (ul. Władysława Jagiełły), w tle wieża konkatedry
Połączenia drogowe
Transport kolejowy

Trasy rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe Prabut[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Prabut

Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną „Zatorze”. W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle „Klimuszko”.

Stare Miasto
  • Stare Miasto
  • Centrum
  • Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)
Gniewskie przedmieście
  • Dołek
  • Zacisze
Osiedla Południowe
  • Stara Kolonia
  • Nowa Kolonia
  • Sanatorium
  • Osiedle południowe
  • Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle
  • Kisielickie przedmieście
Strefa ekonomiczna
  • Koszary
  • Zatorze
Osiedle Władysława Jagiełły
  • Osiedle I
  • Osiedle II

Honorowi obywatele Prabut[edytuj | edytuj kod]

  • Paul von Hindenburg (ur. 2 października 1847, zm. 2 sierpnia 1934) – prezydent Niemiec
  • Czesław Klimuszko (ur. 23 sierpnia 1905, zm. 25 sierpnia 1980) – polski duchowny
  • Werner Zebrowski[25] (potrzebne dane) - kolekcjoner pamiątek, zdjęć, pamiątek, obrazów, grafik, odznaczeń, związanych z historią Prabut[26]

Media[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Prabut działa Telewizja kablowa Prabuty, wydawana jest także prasa: Gazeta Prabucka oraz Prabuckie Wieści.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe
  • Gryf VECRO Prabuty – koszykówka (klub występuje w III lidze)[27]
  • Pogoń Prabuty – piłka nożna (klub występujący w V Lidze)
  • Wojtas Prabuty – piłka nożna (gminny klub sportowy)
Obiekty sportowe
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Polna)
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Kuracyjna)
  • miejski stadion MKS Pogoń Prabuty (ul.Władysława Jagiełły)
  • kompleks boisk „Orlik 2012”
  • kort tenisowy (ul.Władysława Jagiełły)
  • hala sportowa przy Szkole Podstawowej (ul.Obrońców Westerplatte)
  • stadnina koni Prabuty – Julianowo
  • Skatepark
Parki i skwery miejskie
  • Park miejski (ul.Parkowa – Zacisze)
  • Skwer miejski przy (ul.Grunwaldzkiej – Śródmieście)
  • Skwer im. Jana Pawła II (ul.Rynek – Stare Miasto)
  • Skwer miejski (ul.Warszawska – Stare Miasto)

Pomniki przyrodnicze i rezerwat[edytuj | edytuj kod]

Na terenie gminy znajdują się 24 pomniki przyrodnicze oraz rezerwat przyrody Liwieniec.

Muzea i punkty informacji turystycznej[edytuj | edytuj kod]

Muzea
  • kaplica zamkowa (ul.Zamkowa)
  • brama kwidzyńska (ul.Kwidzyńska)
  • izba muzealna w Szpitalu Specjalistycznym (ul. Kuracyjna)
Punkty informacji turystycznej
  • sala wystawowa im. Webnera Zebrowskiego (ul. Kwidzyńska)
  • kaplica zamkowa (kościółek polski) (ul. Zamkowa)
  • Prabuckie Centrum Kultury i Sportu (ul. Łąkowa)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Prabuty w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. „Prabuty, około r. 1454. Prabuth, niem. Riesenburg z dawniejszego Resinburg, w którego pierwszej części jest stary pień staropruski, tkwiący także iw nazwie „terra Resia”. w: Slavia occidentalis: Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim. t. 16.
  4. Maksymilian Grzegorz: Pomorze Gdańskie pod rządami zakonu krzyżackiego w latach 1308–1466. Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997, s. 413. ISBN 83-7096-229-7
  5. Górne Prusy, ew. Górny Kraj, niem. Oberland (pol.). epdz.powiatdzialdowski.pl. [dostęp 2021-02-25].
  6. Dzieło najżywsze z żywych. Antologia reportażu o ziemiach zachodnich i północnych z lat 1919–1939, oprac. Witold Nawrocki. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1981, s. 150. ISBN 83-210-0210-2
  7. Resia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; „terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957,
  8. Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8 s. 244-245
  9. Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 169-179
  10. Historia szpitala – Szpital Prabuty [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  11. „W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów.” w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.
  12. Wspomnienia prabuckich Kresowian, www.PRABUTY.pl, 22 kwietnia 2021 [dostęp 2022-09-15] (pol.).
  13. Historia szpitala – Szpital Prabuty [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  14. Autor Przemysław Jahr, Zbigniew Listewnik, Szachy w Polsce, 6 lutego 2022 [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  15. 📍 Konkatedra Św. Wojciecha w Prabutach - Zwiedzaj niesamowite miejsca w Polsce [dostęp 2022-09-15] (pol.).
  16. Informacja z działalności Prabuckiego Stowarzyszenia Kresowiaków, www.PRABUTY.pl, 19 lutego 2019 [dostęp 2022-09-15] (pol.).
  17. Witold Chrzanowski, U sąsiadów w Prabutach: Konferencja "Świat Kresów", Sztum Nasze Miasto, 3 września 2022 [dostęp 2022-09-15] (pol.).
  18. VII Rajd Rowerowy „Pamięci Kresowian” – zapisy, www.PRABUTY.pl, 1 czerwca 2022 [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  19. I Turniej Szachowy „Pamięci Kresowian” – zapisy, www.PRABUTY.pl, 3 czerwca 2022 [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  20. Redakcja, Kontrasty, niezabliźnione rany, trudna historia i wyjątkowa kultura. Wyprawa śladami przodków mieszkańców Prabut [ZDJĘCIA], Kwidzyn Nasze Miasto, 20 sierpnia 2019 [dostęp 2022-09-15] (pol.).
  21. Seweryn Szczepański: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczenym średniowieczu. [dostęp 2014-12-13].
  22. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  23. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  24. Karolina Staniszewska, Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa na Wołyniu. 79. rocznica Krwawej Niedzieli - w Prabutach uczczono pamięć Polaków pomordowanych na Wołyniu, Kwidzyn Nasze Miasto, 13 lipca 2022 [dostęp 2022-09-18] (pol.).
  25. Rynek miejski oraz fontanna Rolanda, Miasto i Gmina Prabuty, 12 kwietnia 2016 [dostęp 2020-03-22] (pol.).
  26. Brama kwidzyńska – Prabuckie Centrum Kultury i Sportu [dostęp 2020-03-22] (pol.).
  27. Gryf VECRO Prabuty
  28. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Liguz, 2008: Zabytki architektury w powiecie kwidzyńskim. Wyd. Lokalna Organizacja Turystyczna Liwa.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]