Wojciech Świętosławski (minister)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ministra. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Wojciech Świętosławski
Wojciech Świętosławski.jpg
Data i miejsce urodzenia 21 czerwca 1881
Kiryjówka, gubernia podolska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 29 kwietnia 1968
Warszawa, Polska
Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego
Okres od 5 grudnia 1935
do 30 września 1939
Poprzednik Konstanty Chyliński (p.o.)
Następca vacat (Rząd RP na uchodźstwie)
Senator V kadencji (II RP)
Okres od 28 listopada 1938
do 2 października 1939
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Order Republiki (Hiszpania) Komandor Krzyża Wielkiego Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja) Komandor I klasy Orderu Białej Róży Finlandii Komandor Orderu Świętego Stefana Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii

Wojciech Alojzy Świętosławski (ur. 21 czerwca 1881 w Kiryjówce[1] powiat olhopolski guberni podolskiej, zm. 29 kwietnia 1968 w Warszawie) – polski chemik i biofizyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej (której w latach 1928–1929 był rektorem), senator RP.

Dzieciństwo i kariera pod zaborami[edytuj | edytuj kod]

Lata szkolne i akademickie spędził w Kijowie, tam w 1899 ukończył gimnazjum, a w 1906 otrzymał dyplom inżyniera technologa na Wydziale Chemicznym Politechniki Kijowskiej. Po krótkim pobycie na zachodzie wrócił do Kijowa i został asystentem.

W 1908 w „Roczniku Polskim” wydrukowano jego pierwszą publikację naukową: Termochemiczna analiza związków organicznych. Za całokształt prac Rosyjskie Towarzystwo Fizyko-Chemiczne przyznało mu Nagrodę Mendelejewa, został też powołany na stanowisko kierownika Laboratorium Chemicznego im. Ługinina na Uniwersytecie Moskiewskim gdzie pracował jako docent. W 1917 przedłożył swoją pracę magisterską pt. Związki dwuazowe, gdzie podał teorię budowy związków dwuazowych i oksymów. Ze względu na swoją doniosłość praca została przyjęta jako doktorska.

Dalsze badania Świętosławskiego obejmowały udoskonalenie spalania w bombie kalorymetrycznej, budowę nowego kalorymetru adiabatycznego i badania nad węglowodorami aromatycznymi, kwasem azotowym, nitrozwiązkami, aminami oraz związkami zawierającymi siarkę i fluorowce.

Powrót do kraju[edytuj | edytuj kod]

W 1918, po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, wrócił do kraju. Porzucił swoje laboratorium w Moskwie i zajął się organizacją powrotu wysoko wykwalifikowanych emigrantów. W 1919 został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego chemii fizycznej Politechniki Warszawskiej i powrócił do badań naukowych. Opracował m.in. nowa metodę oznaczania ciepła parowania, skonstruował kalorymetr adiabatyczny, kierował pracami nad oznaczeniem ciepeł właściwych cieczy.

W 1920, na Konferencji Międzynarodowej Unii Chemicznej w Rzymie, zgłosił wniosek o przyjęcie kwasu benzoesowego jako międzynarodowego wzorca do cechowania bomby kalorymetrycznej. W 1922 wniosek ten został przyjęty, a Wojciech Świętosławski stanął na czele Komisji Danych Termochemicznych, koordynującej prace nad oznaczaniem ciepeł spalania.

W tym czasie rozwinął też nowy kierunek badań kalorymetrycznych, tzw. mikrokalorymetrię. Skonstruował mikrokalorymetry pracujące w warunkach izotermicznych i adiabatycznych oraz mikrokalorymetry oparte na zasadzie częściowej wymiany ciepła z otoczeniem, dzięki czemu stało możliwe wyznaczenie dotychczas niemierzalnych wartości ciepła promieniowania blendy uranowej, ciepła absorpcji promieni przenikliwych, ciepła hydratacji cementów.

Nieco później rozpoczął prace nad metodyką pomiaru prężności par i temperatur wrzenia. Skonstruował ebuliometr i ebuliometr różnicowy. Przyrządy te znalazły zastosowanie do oznaczania czystości substancji ciekłych i zapoczątkowały nowe dziedziny nauki: azeotropię i poliazeotropię. Poza tym zajmował się układami dwufazowymi, wynalazł przyrząd do obserwacji zjawisk krytycznych i udoskonalił metodę Meyera oznaczania mas cząsteczkowych.

W 1928 został powołany na stanowisko wiceprezesa Międzynarodowej Unii Chemicznej, w 1934 na prezesa Komisji Danych Fizykochemicznych, w 1938 na przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Wzorców Fizykochemicznych. Jednocześnie był dziekanem i rektorem na Politechnice Warszawskiej, w latach 1925–1926 pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Był redaktorem „Roczników Chemii”, członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1922), Polskiej Akademii Umiejętności (od 1923, 1934–1946 wiceprezes), Akademii Nauk Technicznych (od 1923). W roku 1933 został członkiem Tymczasowego Komitetu Doradczo-Naukowego.[2]

Od 12 października 1935 do 15 maja 1936 był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego i od 16 października 1936 do 30 września 1939 w rządzie Felicjana Sławoja Składkowskiego. W 1937 dopuścił wprowadzenie getta ławkowego dla studentów żydowskich w polskich uczelniach wyższych, akceptując tzw. paragraf aryjski w statutach stowarzyszeń studenckich[3].

W latach 1935–1939 zasiadał również w Senacie RP, powołany przez prezydenta[4]. W tym czasie opracował pierwszy czterotomowy podręcznik Chemia fizyczna.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny wojny światowej wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie przebywał do jej końca. Kolejno został profesorem na uniwersytecie w Pittsburghu, wykładowcą termochemii, ebuliometrii i fizykochemii węgla kamiennego w Iowa, otrzymał godność Senior Fellow w Instytucie Badań Przemysłowych Mellona w Pittsburgu. Wynalazł kriometr znajdujący zastosowanie do oznaczania stopnia czystości substancji, dzięki któremu Polska w 1961 uzyskała pierwsze miejsce w Międzynarodowym Konkursie Komisji Danych Fizykochemicznych – koszt oznaczenia stopnia czystości metodą Świętosławskiego wyniósł około 10 dolarów, gdy w tym czasie badanie takie kosztowało około 50 000 dolarów. W okresie wojny wydał 3 monografie polskiej nauki w języku angielskim, przyczyniając się do jej propagowania.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Grób Wojciecha Świętosławskiego na warszawskich Powązkach

W 1946 wrócił do Polski, gdzie stworzył od podstaw Katedrę Chemii Fizycznej na Uniwersytecie Warszawskim i został kierownikiem Katedry Chemii Fizycznej Stosowanej na Politechnice Warszawskiej, gdzie prowadził zajęcia z fizykochemii węgla kamiennego. Został też kierownikiem Działu Fizykochemicznego w Instytucie Chemii Ogólnej, który później został przekształcony w Instytut Chemii Fizycznej PAN.

Z chwilą powołania do życia Polskiej Akademii Nauk został twórcą i kierownikiem zorganizowanego przez siebie Zakładu Fizykochemii Podstawowych Surowców Organicznych. Podjął dalsze badania naukowe. Napisał monografie: Metody oczyszczania i rozdzielania substancji (1950), Fizykochemia węgla kamiennego i procesów koksowania (1953) i Fizykochemia przerobu smoły węglowej (1955). Oprócz tego był autorem przemysłowych metod uzyskiwania niektórych związków ze smoły węglowej.

Profesor pracował do 1960 z krótką przerwą na ciężką chorobę serca, kiedy to w wieku 79 lat przeszedł na emeryturę, nie tracąc kontaktu z Instytutem Chemii Fizycznej PAN. Wojciech Świętosławski spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kw. 44).

Dorobek naukowy i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Dorobek naukowy profesora to ponad 500 publikacji naukowych, 11 monografii i wiele patentów.

Dwukrotnie był nominowany do nagrody Nobla. W uznaniu zasług odznaczony m.in. Orderem Sztandaru Pracy I klasy[5], dwukrotnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[6]. Był laureatem Państwowej Nagrody Naukowej I i II stopnia, Nagrody Naukowej im. Mendelejewa, Nagrody Naukowej m.st. Warszawy, odznaczony Złotym Medalem Lavoisiera (przez Francuskie Towarzystwo Chemii Przemysłowej), Medalem Hanusa (przez Czechosłowackie Towarzystwo Chemiczne) i wieloma innymi.

Został doktorem honoris causa 8 uczelni krajowych, m.in. w 1960 Uniwersytetu Jagiellońskiego i Politechniki Łódzkiej[7], i w 1961 Politechnika Warszawskiej[8] oraz członkiem rzeczywistym PAU i PAN.

Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego nadaje Medal im. Prof. Wojciecha Świętosławskiego[9].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kiryjówka w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. IV: Kęs – Kutno. Warszawa 1883.
  2. Maciej Bossak: Tymczasowy Komitet Doradczo-Naukowy. [dostęp 2018-03-2o].
  3. Wielka Encyklopedia PWN. Tom 27. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 91. ISBN 83-01-14362-2.
  4. Album-skorowidz Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Sejmu Śląskiego. Kadencja 1935/1940, 1936, s. 197.
  5. 19 lipca 1955 „W związku z 50-leciem pracy naukowej za wybitne osiągnięcia w dziedzinie chemii” M.P. z 1955 r. Nr 115, poz. 1479
  6. 16 lipca 1954 „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki” M.P. z 1954 r. Nr 112, poz. 1566
  7. Doktoraty honoris causa w PŁ. p.lodz.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  8. Doktorzy honoris causa PW. pw.edu.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  9. Medal im. Prof. Wojciecha Świętosławskiego. Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego. [dostęp 9 sierpnia 2010].
  10. a b c d e f g h i Janusz Fuksa: Słownik Biograficzny Wychowanków Politechniki Kijowskiej. swpk.republika.pl, Wrocław: Sekcja Wychowanków Politechniki Kijowskiej, 2007. [dostęp 2016-10-31]. s. 30.
  11. a b c d e Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 742-743.
  12. Sveriges statskalender / 1940. Bihang, s. 80

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Irena Czarnota-Kubaszewska. Wojciech Świętosławski 1881–1968. „Młody Technik”. Czerwiec 1968. 6 (239). s. 15–21.