Województwo stanisławowskie
| województwo stanisławowskie | |||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
 województwo stanisławowskie na mapie Polski |
|||||||||||||||||
| Utworzone | 23 grudnia 1920 | ||||||||||||||||
| Uruchomione | 1 września 1921[1] | ||||||||||||||||
| Stolica województwa | Stanisławów | ||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | ul. Karpińskiego 7 | ||||||||||||||||
| Wojewoda | ostatni: Stanisław Jarecki | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1921 | 18 368 km² | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1939 | 16 894 km² | ||||||||||||||||
| Ludność | 1.348.580 mieszk. (1921) 1.480.300 mieszk. (1931) |
||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 73,4 mieszk./km² (1921) 87,5 mieszk./km² (1931) |
||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | ST | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
.jpg)
Województwo stanisławowskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 23 grudnia 1920[2] ze stolicą w Stanisławowie. Innymi głównymi miastami województwa były Kołomyja, Stryj i Śniatyn[3].
Ludność [edytuj]
Ludność województwa w roku 1921 liczyła 1 348 580[4], w roku 1931 1 480 300 mieszkańców.
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanej narodowości 1921 [edytuj]
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[9].
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanego wyznania 1921 [edytuj]
- wyznanie greckokatolickie – 996 306
- wyznanie rzymskokatolickie – 195 706
- judaizm – 145 226
- protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) – 10 270 osób.
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[10].
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanego języka ojczystego 1931 [edytuj]
- Polacy[11] – 332 200
- Ukraińcy[12] – 694 000
- Rusini[13][14] – 325 000
- Żydzi[15] – 109 400
- Niemcy[16] – 16 700 osób.
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[17]
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanego wyznania 1931 [edytuj]
- wyznanie greckokatolickie – 1 079 000
- wyznanie rzymskokatolickie – 246 000
- judaizm – 139 700
- protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) – 12 500 osób.
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[18]
Podział administracyjny [edytuj]
Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
| Powiat | Pow.km² | Mieszk. | Miasto powiatowe | Mieszk. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo stanisławowskie | |||||
| bohorodczański (do 1932) ² | 854 | 70.212 |  |
Bohorodczany | 2.615 |
| doliński | 2397 | 118.400 |  |
Dolina | 9.616 |
| horodeński | 849 | 92.900 |  |
Horodenka | 12.200 |
| kałuski | 1137 | 102.300 |  |
Kałusz | 12.100 |
| kołomyjski 4 | 1339 | 176.000 |  |
Kołomyja | 33.800 |
| kosowski | 1839 | 93.900 |  |
Kosów Huculski | 5.653 |
| nadwórniański ² | 2472 | 140.700 |  |
Nadwórna | 8.716 |
| peczeniżyński (do 1929) 4 | 496 | 43.085 |  |
Peczeniżyn | 5.984 |
| rohatyński | 1147 | 127.300 |  |
Rohatyn | 7.513 |
| skolski (do 1932) ³ | 1268 | 50.310 |  |
Skole | 5.989 |
| stanisławowski ² | 1249 | 198.400 |  |
Stanisławów | 60.000 |
| stryjski ³ | 2081 | 152.600 |  |
Stryj | 30.500 |
| śniatyński | 567 | 78.000 |  |
Śniatyń | 10.800 |
| tłumacki | 934 | 116.000 |  |
Tłumacz | 6.836 |
| turczański (do 1931) ¹ | 1459 | 76.645 |  |
Turka | 10.030 |
| żydaczowski | 883 | 83.800 |  |
Żydaczów | 4.534 |
| ¹ 17 kwietnia 1931 roku z woj. stanisławowskiego wyłączono powiat turczański i włączono do woj. lwowskiego (Dz. U. z 1931 r. Nr 34, poz. 238). | |||||
| ² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat bohorodczański a jego obszar włączono do powiatów nadwórniańskiego i stanisławowskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37). | |||||
| ³ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat skolski a jego obszar włączono do powiatów stryjskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37). | |||||
| 4 1 kwietnia 1929 r. zniesiono powiat peczeniżyński a jego obszar włączono do powiatu kołomyjskiego (Dz. U. z 1929 r. Nr 20, poz. 190). | |||||
Wojewodowie stanisławowscy w II Rzeczypospolitej [edytuj]
- Edmund Jurystowski 21 października 1921 – 18 sierpnia 1925
- Aleksander Des Loges 18 sierpnia 1925 – 25 października 1926
- Władysław Korsak 18 grudnia 1926 – 12 września 1927
- Aleksander Morawski 28 października 1927 – 30 października 1928
- Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski 30 października 1928 – 29 sierpnia 1930
- Zygmunt Jagodziński 3 września 1930 – 1 lutego 1936 (p.o. do 2 lutego 1931)
- Mieczysław Starzyński 11 lutego 1936 – 22 czerwca 1936 (p.o.)
- Jan Sawicki 23 czerwca 1936 – lipiec 1936
- Stefan Pasławski 14 lipca 1936 – 20 stycznia 1939
- Stanisław Jarecki 20 stycznia 1939 – 2 września 1939
Miasta i miasteczka [edytuj]
Synteza [edytuj]
W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. stanisławowskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (np. Knihinin) były wręcz wsiami[4].
Odwrotnie wiele miasteczek – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka a nawet prawa miejskie (np. Sołotwina) – były gminami wiejskimi (chodzi tu o gminy jednostkowe sprzed komasacji w gminy zbiorowe w 1934 roku)[4]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany z dużej litery – mimo braku praw miejskich (np. Stratyn Miasto, Marjampol Miasto, Gwoździec Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Stratyn-Wieś, Marjampol-Wieś)[4].
Miasta prawne galicyjskie (województwa krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie) należały do trzech kategorii:
- miasta o własnym statucie
- miasta rządzące się ustawą z 13 marca 1889 roku[21]
- miasta należące do tej kategorii posiadały wszystkie przywileje miast (prawa miejskie), z wyjątkiem miasteczka Buczacz
- miasta rządzące się ustawą z 3 lipca 1896 roku[22]
- miasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje a) miasteczek, rzadziej b) miast a czasem wyjątkowo (7 miejscowośi) niektóre były c) wsiami
13 lipca 1933 roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000 w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej[23]. Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934) przez co miasta i miasteczka rządzące się ustawą z 1896 roku i liczące powyżej 3000 mieszkańców zostały automatycznie podniesione do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku[24]. Tak więc 31 miast/miasteczek rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9[25]) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże indywualnymi rozporządzeniami za miasta uznano 20 mniejszych miast[26] oraz wszystkie wsie[25] stanowiące gminy miejskie[27]. Równocześnie do rzędu miast podniesiono także trzy dotychczasowe gminy wiejskie[28]. Na mocy ustawy z 1933 łącznie 12 miejscowości (w tym jedna wieś) utraciło status gmin miejskich[29].
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszytkie miasta i miasteczka województwa stanisławowskiego obu typów z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka).
Wykaz [edytuj]
Stan ludności: na 30 września 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIV – Województwo Stanisławowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach
Zobacz też [edytuj]
- Kresy Wschodnie
- Podział administracyjny II RP
- Dawne gminy w województwie stanisławowskim
- Obwód iwanofrankiwski
Przypisy
- ↑ Dz. U. z 1921 r. Nr 46, poz. 282
- ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
- ↑ Eugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Wg publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIV – Województwo Stanisławowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
- ↑ Respondenci podający narodowość polską jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość rusińską jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
- ↑ Respondenci podający narodowość "żydowską" jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyt Województwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszytWojewództwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Respondenci podający język polski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ukraiński jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ruski jako ojczysty. "Choć zdawano sobie powszechnie sprawę, że język rusiński niczym nie różni się od języka ukraińskiego, to jego wyodrębnienie stwarzało możliwość określenia się osób, które pozostawały jeszcze na etapie grupy językowo-etnicznej"., Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 74, Por. też Tabela 8. Ludność województwa stanisławowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 9. Ludność województwa tarnopolskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 10. Ludność wschodniej części województwa lwowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania w: Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe, s. 78-80.
- ↑ "Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjne; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)"; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
- ↑ Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 22, tabela 14.
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 24, tabela 15.
- ↑ Statut z dnia 14 października 1870 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 79
- ↑ Statut z dnia 6 października 1901 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 108
- ↑ Dz. Ust. Kraj. L. 24
- ↑ Dz. Ust. Kraj. L. 51
- ↑ Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294, Art. 33)
- ↑ Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
- ↑ 25,0 25,1 W Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596 Jaworzno traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od 21 września 1901 (str. 9)
- ↑ W tarnopolskim: Husiatyn (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 187, we lwowskim: Baranów, Cieszanów, Dukla, Głogów, Janów, Jaryszczów Nowy, Kańczuga, Krakowiec, Radymno, Szczerzec (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 232) i Sieniawa (Dz. U. z 1934 r. Nr 45, poz. 395) oraz w krakowskim: Kalwaria, Limanowa, Muszyna, Radomyśl Wielki, Sędziszów, Tuchów, Wilamowice i Zator (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 233). Wyjątkowo tylko miasteczko Żabno (liczące ok. 2500 mieszkańców w 1933) nie wymagało osobnego rozporządzenia
- ↑ We lwowskim: Borysław (Dz. U. z 1933 r. Nr 62, poz. 467) i Winniki (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 595) oraz w krakowskim: Jaworzno, Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596)
- ↑ W tarnopolskim: Chorostków (Dz. U. z 1934 r. Nr 14, poz. 116), Mielnica i Tłuste (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 186)
- ↑ W tarnopolskim: Jagielnica i Jazłowiec, we lwowskim: Niżankowice, Stara Sól i Ulanów oraz w krakowskim: Brzostek, Ciężkowice, Czarny Dunajec (wieś), Lanckorona, Uście Solne, Wiśnicz Nowy i Wojnicz
- ↑ 30,00 30,01 30,02 30,03 30,04 30,05 30,06 30,07 30,08 30,09 30,10 30,11 30,12 30,13 30,14 30,15 30,16 W 1934 roku prawa miejskie na mocy Ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294) w drodze rozporządzenia (automatycznie)
- ↑ 31,0 31,1 Od 1 kwietnia 1932 w powiecie stanisławowskim (po zniesieniu powiatu bohorodczańskiego) – Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37
- ↑ obecnie pod nazwą Lipówka
- ↑ oficjalnie Gwoździec Miasto (mimo nieposiadania praw miejskich), aby odróżnić je od miejscowości (i gmin) Gwoździec Mały i Gwoździec Stary
- ↑ 34,0 34,1 Od 1 kwietnia 1929 w powiecie kołomyjskim (po zniesieniu powiatu peczeniżyńskiego) – Dz. U. z 1929 r. Nr 20, poz. 190
- ↑ Miasteczko Kamionka Wielka błędnie nie wytyczone jako takie w spisie; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ oficjalnie Knihinin Wieś
- ↑ 1 stycznia 1925 gmina miejska Knihinin Wieś została włączona do Stanisławowa – Dz. U. z 1924 r. Nr 102, poz. 937
- ↑ mimo posiadania charakteru prawnego gminy miejskiej, Knihininnie mając praw miejskich było formalnie wsią
- ↑ oficjalnie Marjampol Miasto (mimo nieposiadania praw miejskich), aby odróżnić je od miejscowości (i gminy) Marjampol Wieś
- ↑ początkowo Ottynia, przejściowo Otynja
- ↑ 41,0 41,1 do 31 marca 1928 gmina wiejska z prawami miasteczka; zmiana charakteru gminy z wiejskiej na miejską od 1 kwietnia 1928 – Dz. U. z 1928 r. Nr 17, poz. 138
- ↑ Od 1 kwietnia 1932 w powiecie stryjskim (po zniesieniu powiatu skolskiego) – Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37
- ↑ obecnie Podorożne
- ↑ Sołotwina błędnie podana w spisie jako miasteczko, powinno być miasto (mimo nieposiadania statusu miasta); błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ W 1934 roku zniesienie praw miejskich na mocy Ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294) w drodze rozporządzenia (automatycznie)
- ↑ Od 1 kwietnia 1932 w powiecie nadwórniańskim (po zniesieniu powiatu bohorodczańskiego) – Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37
- ↑ oficjalnie Stratyn Miasto (mimo nieposiadania praw miejskich), aby odróżnić je od miejscowości (i gminy) Stratyn Wieś
- ↑ 48,0 48,1 17 kwietnia 1931 Turkę wraz z całym powiat turczańskim przyłączono do województwa lwowskiego – Dz. U. z 1931 r. Nr 34, poz. 238
- ↑ lub Żurawno
Bibliografia [edytuj]
- Grzegorz Hryciuk: Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X
- Robert Potocki: Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1
- Paweł Pulik: Województwo stanisławowskie w latach 1921-1939 - wybrane aspekty, "Szkice Podlaskie", z. 17-18, 2009-2010, s. 175-186.
|
|||||||||||||
|
|||||||||||
