Województwo wołyńskie (II Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy województwa wołyńskiego w II Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo wołyńskie.
województwo wołyńskie
Herb
Herb
Położenie na mapie województwa
województwo wołyńskie na mapie Polski
Utworzone 19 lutego 1921
Uruchomione 1 marca 1921[1]
Stolica województwa Łuck
Urząd Wojewódzki Łuck, ul. Jagiellońska 72
Wojewoda ostatni: Aleksander Hauke-Nowak
Powierzchnia w 1921 30 274 km²
Powierzchnia w 1939 35 754 km²
Ludność 1 437 907 mieszk.
(1921)
2 085 600 mieszk.
(1931)
Gęstość zaludnienia 47,5 mieszk./km²
(1921)
58,4 mieszk./km²
(1931)
Tablica rejestracyjna
zobacz: szczegółowy podział administracyjny
Województwo wołyńskie - podział administracyjny 1939.png
powiaty grodzkie -
ziemskie 11
gminy miejskie 22
wiejskie 103
Województwo wołyńskie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r.
Województwo wołyńskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921
Województwo wołyńskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921
Urząd Wojewódzki Wołyński w Łucku

Województwo wołyńskiewojewództwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 19211939 ze stolicą w Łucku.

Województwo zostało utworzone 19 lutego 1921 roku[2]. Największą zmianą terytorialną w ciągu istnienia województwa było przyłączenie 16 grudnia 1930 roku powiatu sarneńskiego z województwa poleskiego[3]. W 1938 roku powierzchnia województwa wynosiła 35 754 km². Poza Łuckiem, głównymi miastami były Równe (największe miasto), Kowel, Krzemieniec, Ostróg, Włodzimierz i Dubno.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność województwa wołyńskiego 1921 według deklarowanej narodowości[edytuj | edytuj kod]

W spisie z 1921 roku zarejestrowano 1 437 907 mieszkańców[4].

W granicach z 1931 (wraz z powiatem sarneńskim włączonym do województwa w 1930 z województwa poleskiego) ludność województwa wołyńskiego wynosiła w 1921 1 584 157 osób, w tym 265 486 (16,8%) Polaków, 1 087 383 (68,6%) Ukraińców, 165 972 (10,5%) Żydów, 25 474 (1,6%) Niemców, 25 491 (1,6%) Czechów i 1717 Białorusinów[12].

Ludność województwa wołyńskiego 1921 według deklarowanego wyznania[4][edytuj | edytuj kod]

Ludność województwa wołyńskiego 1931 w powiatach według deklarowanego języka ojczystego[edytuj | edytuj kod]

Województwo wołyńskie
Powiat Polacy[13] Ukraińcy[14]

[a][b][c]

Żydzi[15] Niemcy[16] Inni
dubieński (lub dubnowski) 33987 (15%) 158173 (69,8%) 17430 (7,7%) 2789 (1,2%) 14430 (6,3%)
horochowski 21100 (17,3%) 84224 (69,0%) 9993 (8,2%) 4977 (4,1%) 1751 (1,5%)
kostopolski 34951 (21,9%) 105346 (66,0%) 10481 (6,6%) 7545 (4,7%) 1279 (0,8%)
kowelski 36720 (14,4%) 185240 (72,6%) 26475 (10,4%) 1813 (0,7%) 5244 (2,2%)
krzemieniecki 25758 (10,6%) 196000 (80,7%) 18679 (7,7%) 118 2477 (1,0%)
lubomelski 12150 (14,2%) 65906 (77,1%) 6818 (8,0%) 8 625 (0,7%)
łucki 55446 (19,4%) 172038 (59,2%) 34142 (11,7%) 17619 (6,1%) 10560 (3,6%)
rówieński 36990 (14,6%) 166286 (65,8%) 37484 (14,8%) 7458 (2,9%) 10371 (4,1%)
sarneński 30426 (16,8%) 129637 (71,5%) 16019 (8,9%) 922 (0,5%) 4280 (2,3%)
włodzimierski 40286 (26,8%) 88174 (58,6%) 17236 (11,5%) 2788 (1,9%) 1900 (1,2%)
zdołbunowski 17826 (15,1%) 81650 (69,0%) 10787 (9,1%) 856 (0,7%) 7215 (6,1%)
Ogółem [tys.]: 2 085,6 346,6 (16,6%) 1 426,9 (68,4%) 205,5 (9,9%) 46,9 (2,3%) 59,6 (2,8%)

Ogółem:

  • Polacy - 346,6 tys. (16,6%)
  • Ukraińcy - 1 426,9 tys. (68,4%)
  • Żydzi - 205,5 tys. (9,9%)
  • Niemcy - 46,9 tys. (2,3%)
  • Inni (Czesi - 31.tys (1,5%), Rosjanie - 23,4 tys (1,1%)) - 59,6 tys. (2,8%)

Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 r[17].

Ludność województwa wołyńskiego 1931 według deklarowanego wyznania[edytuj | edytuj kod]

Według drugiego powszechnego spisu ludności z 1931 roku województwo zamieszkiwało 264 040 osób rzymskokatolickiego wyznania, 10 130 – unickiego, 1 396 593 – prawosławnego wyznania, 40 126 – augsburskiego, 2 304 – reformowanego, 252 – unijne ewangelickie, 7 193 osób podało wyznanie ewangelickie bez bliższego określenia, 27 338 – inne chrześcijańskie, 83 762 – mojżeszowe, 40 – inne niechrześcijańskie, 161 osób nie zostało określonych (oraz bezwyznaniowi), 1 111 osób nie podało przynależności konfesyjnej[18].

Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 r[19].

  • wskaźnik analfabetyzmu 1921 - 68,8% ludności niepiśmiennej (58,1% -mężczyźni, 78,7% kobiety) ; 1931 - 47,8% ( 32,2% mężczyźni, 62,3% - kobiety)
  • według źródła utrzymania - 79,4% -rolnictwo; 8,5% - przemysł; 4,8% - handel; 1,7% - komunikacja.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Powiat Pow. km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo wołyńskie
dubieński (lub dubnowski) 3275 226.700 POL Dubno COA.svg Dubno 12.696
horochowski 1757 122.100 POL Horochów COA.svg Horochów 5.991
kostopolski (od 1925) ² 3496 159.600 POL Kostopol COA.svg Kostopol 6.523
kowelski 5682 255.100 POL Kowel COA.svg Kowel 27.653
krzemieniecki 2790 243.000 Krzemeniec tarnopol coa 1874.png Krzemieniec 19.997
lubomelski 2054 85.500 Герб-Любомпль.jpg Luboml 4.111
łucki 4767 290.800 POL Łuck COA.svg Łuck 37.737
ostrogski (do 1924) ³ 818 56.595 POL Ostróg COA.svg Ostróg 12.975
rówieński ² 2898 252.800 POL Równe COA.svg Równe 40.788
sarneński (od 1930) ¹ 5478 181.300 Sarny.png Sarny 7.587
włodzimierski 2208 150.400 Vo vol s.png Włodzimierz 24.609
zdołbunowski (od 1925) ³ 1349 118.300 POL Zdołbunów COA.svg Zdołbunów 10.228
¹ 16 grudnia 1930 r. przyłączono do woj. wołyńskiego powiat sarneński z woj. poleskiego (Dz. U. z 1930 r. Nr 82, poz. 649).
² 1 stycznia 1925 r. utworzono powiat kostopolski z części powiatu rówieńskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655).
³ 1 stycznia 1925 r. przemianowano powiat ostrogski na zdołbunowski (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655).

Wojewodowie wołyńscy w II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Miasta i miasteczka[edytuj | edytuj kod]

Synteza[edytuj | edytuj kod]

W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. wołyńskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).

Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami[20].

Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[20]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).

Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)[20].

Za II Rzeczypospolitej w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniami[21][22][23][24], lecz przepisy były tylko częściowo wykonywane[25]. Ostatecznie w woj. poleskim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych (przez to są w nim niewielkie rozbieżności, np. Łokacze). Stąd:

  • Za miasta (gminy miejskie) uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą (w 1924 roku) więcej niż 4000 mieszkańców
  • Za miasteczka (gminy miejskie) uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców (w 1924 roku) od 2000[26] do 4000 mieszkańców
  • Za miasta/miasteczka (gminy miejskie) uznano także wszelkie inne miejscowości, na które ustawa miejska (względnie tymczasowa ustawa miejska) została rozciągnięta indywidualnymi rozporządzeniami Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich[27]

W poniższej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa wołyńskiego obu typów (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[28].

Wykaz[edytuj | edytuj kod]

W poniższej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa wołyńskiego obu typów (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[28].

Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom IX - Województwo Wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
► = status miejski utracony przed 1937 rokiem

Herb Miejscowość Charakter prawny Przywileje Powiat Gmina Liczba mieszk.
Aleksandrja[29] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński Kustyń[30] 1781
POL Beresteczko COA.png Beresteczko Miasto Miasto dubieński[31] 5633
Berezne.png Bereźne Miasto Miasteczko rówieński[32] 2494
Sin escudo.png Bereźne M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński[32] Bereźne 1594
Berezhnycr s.png Bereźnica (od 1930[3]) Miasto Miasteczko sarneński[3] [33] 2434
Vel berezhci s.png Bereżce M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko krzemieniecki Bereżce 715
Sin escudo.png Białozórka Miasto Miasteczko krzemieniecki [34] 2231
POL Boremel COA.gif Boremel[35] M-ko w gm. wiejskiej[35] Miasteczko[35] dubieński Boremel 935
Sin escudo.png Czartorysk Miasto Miasteczko łucki [36] 2230
POL Dąbrowica COA.png Dąbrowica (od 1930[3]) Miasto Miasteczko sarneński[3] 2694
Demydv s.png Demidówka M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Kniahinin 672
Derazhne s.png Deraźne[37] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński[32] Deraźne 701
Sin escudo.png Drużkopol[38] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko horochowski Brany 1121
POL Dubno COA.svg Dubno Miasto Miasto dubieński 9146
Sin escudo.png Gródek[39] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Gródek[40] 856
POL Horochów COA.svg Horochów Miasto Miasto horochowski 4421
Sin escudo.png Horyńgród[41][42] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński Tuczyn 2042
Goscha s.png Hoszcza M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński Hoszcza 1337
Sin escudo.png Hulewicze[43] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Gródek[44] 270
Sin escudo.png Janówka[45] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Wielick 247
Sin escudo.png Jezierzany M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Nowy Dwór[46] 917
Sin escudo.png Katrynburg[47] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko krzemieniecki Borki[48] 478
Sin escudo.png Kisielin M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko horochowski Kisielin 458
Герб-Ківерці.jpg Kiwerce[49] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko łucki Poddębce/Trościaniec[50] 824
POL Klewań COA.png Klewań M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński Klewań 1782
POL Kołki COA.png Kołki Miasto Miasteczko łucki [51] 2145
Sin escudo.png Korytnica M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko włodzimierski Korytnica 355
POL Korzec COA.svg Korzec Miasto Miasto rówieński 4946
POL Kostopol COA.svg Kostopol Miasto Miasteczko[52] rówieński[32] 2990
POL Kowel COA.svg Kowel Miasto Miasto kowelski 20818
Sin escudo.png Kozin M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Krupiec 1021
Krzemeniec tarnopol coa 1874.png Krzemieniec Miasto Miasto krzemieniecki 16068
Sin escudo.png Liszniówka M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Gródek[40] 624
Герб-Любомпль.jpg Luboml Miasto Miasteczko[53] lubomelski 3328
Sosnove s.png Ludwipol M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko rówieński[32] Ludwipol 1239
UKR Łanowce COA.gif Łanowce M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko krzemieniecki Białozórka[54] 726
Sin escudo.png Łobaczówka M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński[31] Beresteczko 842
Lokachi coat.png Łokacze Miasto[55] Miasteczko horochowski [56] 1794
POL Łuck COA.svg Łuck Miasto Miasto łucki 21157
POL Maciejów COA.svg Maciejów Miasto Miasteczko kowelski [57] 2977
Sin escudo.png Mielce M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Datyń 158
Sin escudo.png Mielnica M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Wielick 899
Międzyrzecz[58] Miasto Miasteczko rówieński [59] 2377
Sin escudo.png Międzyrzecz[60] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko ostrogski[61] Nowomalin 1412
Sin escudo.png Milanowicze[62] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Stare Koszary 436
Sin escudo.png Milatyn M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko włodzimierski Poryck 366
POL Mizocz COA.png Mizocz M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński[61] Mizocz 1247
Mlyniv COA.png Młynów M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Młynów 1263
Sin escudo.png Murawica[63][64] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Młynów 376
Sin escudo.png Niesuchojeże[65] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Niesuchojeże 469
POL Ołyka COA.png Ołyka Miasto Miasto dubieński[66] 4333
Sin escudo.png Opalin M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko lubomelski Huszcza 1226
Sin escudo.png Ostrożec M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Malin 638
POL Ostróg COA.svg Ostróg Miasto Miasto ostrogski[61] 12975
Sin escudo.png Ozdziutycze[67] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko horochowski Kisielin 1015
Pocaiv.png Poczajów Nowy Miasto Miasteczko krzemieniecki [68] 2317
Sin escudo.png Poryck Miasto Miasteczko włodzimierski [69] 2129
Sin escudo.png Rachmanów M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko krzemieniecki Szumsk 709
COA Radvilov.PNG Radziwiłłów Miasto Miasto krzemieniecki[70] 4240
Rafalivka s.png Rafałówka (od 1930[3]) M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko sarneński[3] Rafałówka 1315
Sin escudo.png Ratno Miasto Miasteczko kowelski 2410
Gerb... Rokitno.jpg Rokitno (od 1930[3]) Miasto Miasteczko[71] sarneński[3] 1491
POL Rożyszcze COA.svg Rożyszcze Miasto Miasteczko łucki 3263
POL Równe COA.svg Równe Miasto Miasto rówieński 30482
Sarny.png Sarny (od 1930[3]) Miasto Miasto sarneński[3] 5931
Sin escudo.png Sokul[72] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko łucki Rożyszcze 953
POL Stepań COA.png Stepań Miasto Miasteczko rówieński[32] [73] 2513
Sin escudo.png Szumsk Miasto Miasteczko krzemieniecki [74] 2345
POL Świniuchy COA.gif Świniuchy[75][76] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko horochowski Świniuchy 1220
Sin escudo.png Targowica M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Jarosławicze 655
Sin escudo.png Tomaszgród (od 1930[3]) M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko sarneński[3] Klesów 803
Sin escudo.png Torczyn Miasto Miasteczko łucki [77] 3208
Sin escudo.png Trojanówka M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Gródek[40] 647
Sin escudo.png Tuczyn Miasto Miasteczko rówieński [78] 2943
Sin escudo.png Turzysk M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Turzysk 1501
UKR Ustilug COA.png Uściług Miasto Miasteczko włodzimierski 3728
Sin escudo.png Warkowicze M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Warkowicze 1099
Verba s.png Werba M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko dubieński Werba 402
Herb Korybut.jpg Wiśniowiec Nowy Miasto Miasto krzemieniecki [79] 4028
Vo vol s.png Włodzimierz Miasto Miasto włodzimierski 11623
Volodymyrec s.png Włodzimierzec (od 1930[3]) Miasto Miasteczko sarneński[3] [80] 2935
Sin escudo.png Wyżgródek[81] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko krzemieniecki Wyżgródek[82] 976
Nova vyzhva s.png Wyżwa Nowa M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko kowelski Siedliszcze 1973
POL Zdołbunów COA.svg Zdołbunów Miasto Miasto rówieński[61] 7279
Sin escudo.png Zofjówka[83] M-ko w gm. wiejskiej Miasteczko łucki Silno 1549

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. "Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnywującej się od nazwy języka „ukraińskiego", której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński" i „język ruski", dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonem oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie — „ukraiński" (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim — „Sprawy Narodowościowe" Nr. 1/1932, str. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologji, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austrjackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego", czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s.44-46.
  2. "Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)"'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
  3. "Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego- uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimi” można ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej." Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s.104. „ A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.” Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, ISBN 83-04-00017-2, s 9. przypis 14.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M.P. z 1921 r. Nr 55, poz. 97
  2. Dz. U. z 1921 r. Nr 16, poz. 93
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 16 grudnia 1930 roku powiat sarneński wyłączono z woj. poleskiego i przyłączono do woj. wołyńskiego (Dz. U. z 1930 r. Nr 82, poz. 649)
  4. 4,0 4,1 Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom IX - Województwo Wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  5. Respondenci podający "narodowość rusińską" jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
  6. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 136, por. Karol Grünberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo. Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku, Warszawa 2005, ISBN 83-05-13372-9 s. 319.
  7. Respondenci podający narodowość polską jako własną
  8. Respondenci podający "narodowość żydowską" jako własną
  9. Respondenci podający narodowość czeską jako własną
  10. Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną
  11. Respondenci podający narodowość rosyjską jako własną
  12. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 136
  13. Respondenci podający język polski jako ojczysty
  14. Respondenci podający język ukraiński i "język ruski" jako ojczysty
  15. Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty
  16. Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty
  17. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 139, Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 50.
  18. Drugi Powszechny Spis Ludności z Dn. 9.XII 1931 r. Mieszkania i Gospodarstwa Domowe. Ludność. Stosunki /Zawodowe. Województwo Wołyńskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1938, s. 25.
  19. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 140.
  20. 20,0 20,1 20,2 Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIII - Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  21. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 27 czerwca 1919, Nr 7, poz. 460
  22. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 14 sierpnia 1919, Nr 12, poz. 99
  23. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 16 sierpnia 1919, Nr 13, poz. 112
  24. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 7 listopada 1919, Nr 32, poz. 345
  25. Dane z 1924 roku
  26. Dokładnie 1984 w przypadku Łohiszyna
  27. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  28. 28,0 28,1 M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104
  29. Później jako Aleksandria
  30. 21 sierpnia 1925 roku gminę Kustyń przemianowano na gmina Aleksandrja (M.P. z 1925 r. Nr 192, poz. 846)
  31. 31,0 31,1 Od 1 stycznia 1925 w powiecie horochowskim (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655)
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5 Od 1 stycznia 1925 w nowo utworzonym powiecie kostopolskim (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655)
  33. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Bereźnica
  34. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Białozórka
  35. 35,0 35,1 35,2 W skorowidzu z 1923 roku Boremel jest wymieniony jako wieś, natomiast niejaka Michałówka (liczba mieszkańców 893) w gminie Boremel jest wyszczególniona jako miasteczko. Michałówki tej nie udało się zidentyfikować, natomiast późniejsze publikacje (np. Wołyński Dziennik Wojewódzki nr 1 z 4 stycznia 1936) wyliczają właśnie Boremel jako miasteczko, natomiast Michałówka w ogóle nie istnieje. Ponadto już w haśle (Boremel w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.) Boremel figuruje jako miasteczko, przez co klasyfikacja Boremla/Michałówki w skorowidzu z 1923 roku jest niejasna.
  36. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Miedwieże
  37. W publikacji źródłowej błędnie podane jako Derażne, sprostowane w erracie
  38. Obecnie część wsi Żurawniki
  39. Liczba mieszkańców łącznie z folwarkiem Gródek
  40. 40,0 40,1 40,2 Gminę Gródek przekształcono w kolejnych latach w gminę Maniewicze (brak informacji o dacie)
  41. W publikacji źródłowej błędnie podane jako Horyngród, sprostowane w erracie
  42. Liczba mieszkańców łącznie z wsią Horyńgród
  43. Obecna nazwa Guliwka
  44. Gminę Gródek przekształcono w kolejnych latach w gminę Maniewicze (brak informacji o dacie); 1 kwietnia 1932 Hulewicze wyłączono z gminy Maniewicze i włączono je do gminy Powursk (Dz. U. z 1932 r. Nr 17, poz. 107)
  45. Obecna nazwa Iwanówka
  46. Gminę Nowy Dwór przekształcono w kolejnych latach w gminę Kupiczów (brak informacji o dacie)
  47. Następnie jako Katerburg, obecnie Kateryniwka
  48. 1 października 1933 roku Katrynburg (już jako Katerburg) wszedł w skład nowo utworzonej gminy Katerburg, której został siedzibą (Dz. U. z 1933 r. Nr 67, poz. 504)
  49. Liczba mieszkańców w gminie Poddębce podana łącznie z folwarkiem Kiwerce
  50. Kiwerce leżały na granicy dwóch gmin; spośród 824 mieszkańców miasteczka – 552 mieszkało w gminie Poddębce, a 272 w gminie Trościaniec; 1 kwietnia 1930 roku Kiwerce weszły w skład nowo utworzonej gminy Kiwerce, której zostały siedzibą (Dz. U. z 1930 r. Nr 21, poz. 181)
  51. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Kołki
  52. 1 stycznia 1923 nadanie praw miejskich; miasto (gminę miejską) utworzono z gromady miasteczkowej Kostopol (pełniącej przejściowo funkcje gminy miejskiej) oraz z wsi Kostopol i kolonii Kostopol, wyłączonych z gminy Kostopol (Dz. U. z 1922 r. Nr 82, poz. 733)
  53. W publikacji źródłowej błędnie podane jako miasto, sprostowane w erracie
  54. 1 stycznia 1924 roku Łanowce weszły w skład nowo utworzonej gminy Łanowce, której zostały siedzibą (Dz. U. z 1923 r. Nr 112, poz. 899)
  55. Ustrój miejski miasteczka Łokacze winien być skasowany stosownie do art. 1 rozporządzenia z 16 sierpnia 1919 (Dz. Ust. Z.C.Z.W. Nr 13, poz. 112). Wykazano w dziale miast, ponieważ włączenie do gminy w chwili wydania publikacji (1923 rok) jeszcze nie nastąpiło
  56. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Chorów (Według Wołyńskiego Dziennika Wojewódzkiego nr 1 z 4 stycznia 1936)
  57. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Maciejów
  58. Późniejsza nazwa to Międzyrzec Korecki
  59. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Międzyrzec
  60. Późniejsza nazwa to Międzyrzec Ostrogski
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 Od 1 stycznia 1925 w nowo utworzonym powiecie zdołbunowskim (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655)
  62. Liczba mieszkańców łącznie z folwarkiem Milanowicze
  63. Liczba mieszkańców łącznie z folwarkiem Murawica
  64. Obecnie część osiedla Młynów
  65. Oboczna nazwa Niesuchoiże, obecna nazwa Wola
  66. Od 1 stycznia 1925 w powiecie łuckim (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655)
  67. Oboczna nazwa Oździutycze
  68. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Poczajów
  69. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Poryck
  70. Od 1 stycznia 1925 w powiecie dubieńskim (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655)
  71. Prawa miejskie od 15 kwietnia 1927 podczas przynależności do woj. poleskiego (Dz. U. z 1927 r. Nr 36, poz. 320); status gminy miejskiej od początku II RP
  72. Liczba mieszkańców łącznie z folwarkiem Sokul
  73. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Stepań
  74. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Szumsk
  75. Obecna nazwa Prywitne
  76. Liczba mieszkańców łącznie z wsią Świniuchy
  77. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Torczyn
  78. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Tuczyn
  79. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Wiśniowiec
  80. Po zniesieniu statusu miejskiego włączony do wiejskiej gminy Włodzimierzec
  81. Następnie jako Wyszogródek
  82. Następnie jako gmina Wyszogródek
  83. Później jako Zofiówka i Trochimbrod