Jezupol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jezupol
Єзупіль
Pałac Dzieduszyckich w Jezupolu
Pałac Dzieduszyckich w Jezupolu
Herb
Herb Jezupola
Państwo  Ukraina
Obwód iwanofrankiwski
Powierzchnia 28,220 km²
Wysokość 260 m n.p.m.
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

3 026
107,230 os./km²
Nr kierunkowy +380 3436
Kod pocztowy 77411
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu iwanofrankiwskiego
Jezupol
Jezupol
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Jezupol
Jezupol
Ziemia 49°02′40″N 24°47′25″E/49,044444 24,790278Na mapach: 49°02′40″N 24°47′25″E/49,044444 24,790278
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Ukraina
Kościół katolicki w Jezupolu
Kościół greckokatolicki w Jezupolu

Jezupol (ukr. Єзупіль) - miasteczko (osiedle typu miejskiego) na zachodniej Ukrainie. Jezupol znajduje się w obwodzie iwanofrankiwskim, w rejonie tyśmienickim, w międzyrzeczu rzek Dniestr i Bystrzyca. W II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą gminy wiejskiej Jezupol w powiecie stanisławowskim województwa stanisławowskiego. Miasteczko liczy sobie ok. 870 gospodarstw (3 tys. mieszkańców).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy zapis pisemny o wsi (łac. villa), które wtedy nosiło nazwę pogańską Czeszybiesy, datowany 7 listopada 1435 r. pod nr 32 "Najstarszych zapisów sądów Galicyjskich 1435-1475 roku"[1].

W tamtym czasie wioska była obwarowana twierdzą z drewna i ziemi (w pobliżu strategicznie ważnej przeprawie przez Dniestr). Posiadłość Buczackich, a po ślubie Anny (córki Piotra, wnuczki Michała Buczackiego) przeszła na własność do Jana Kamienieckiego. Następnym właścicielem był Marcin Zborowski, a po jego śmierci, jego syn Krzysztof.

20 stycznia 1591 r. król Zygmunt III Waza w Warszawie wydał przywilej, który potwierdził, że anulowanie banicji szlachcica Krzysztofa Zborowskiego nie oznaczało przywrócenie praw własności na Czeszybiesy od Jakuba Potockiego[2].

W Czeszybiesach był drewniany zamek, w którym jego właściciel Jakub Potocki bronił się przed Tatarami[3].

Po spaleniu osady przez Tatarów wioska odrodziła się i w 1597 r. przyjęła nazwę polsko brzmiącą Jezupol. Według legendy, hrabia Potocki uciekając przed licznymi wojskami tatarskimi, rzucił się do rzeki Dniestr z okrzykiem Panie Jezusie daj mi pole (czyli drogę). Przepływając przez Dniestr modlił się Jezus... Maria... Udało się mu uratować i z wdzięczności Bogu, wojewoda obiecał założyć na obu brzegach rzeki Dniestr miasta. Od tamtego czasu miasteczko na prawym brzegu Dniestru nazywa się Jezupol, a na lewym brzegu Mariampol.

16 czerwca 1608 r. Stefan Potocki, młodszy brat Jakuba Potockiego, podarował Dominikanom miejsce na budowę kościoła i klasztoru w Potoku Złotym[4].

Właścicielem (dziedzicem) Jezupola był Mikołaj Potocki, syn Jakuba Potockiego, więc niektóre dokumenty podpisywał jako Mikołaj na Jezupol Potocki[5] i był potem pochowany w grobu rodzinnym w kościele dominikańskim Jezupola.

W 1671 Ulrich von Werdum przedstawił następujący opis miasteczka: Miasto znajduje się na Pokuciu. Należy do generała ziem podolskich Mikołaja Potockiego, a przed 1671 należał do jego brata - pisarza koronnego Jakuba Potockiego. W pobliżu Jezupola jest zamek z kamienia; Klasztor Dominikanów z dobrze zbudowanym kościołem murowanym, otoczony rowem obronnym. Miasto otoczone wałami i fosą z małymi bastionami. W mieście i przedmieściu są trzy ruskie cerkwi. Miasto zbudowane przeważnie z drewnianych domów.

19 września 1676 miasto zostało zdobyte przez wojsko turecko-tatarskie w czasie wojny polsko-tureckiej z 1672-1676[6].

Później, w XVI-XVII wieku został zbudowany zamek. Teraz w jego miejscu znajduje się dawny kościół dominikański. Istnieją dowody na to, że był także obronny klasztor dominikanów, założony przez dziedzica Jakuba Potockiego, gdzie został pochowany[7]. W budowie zamku z kamienia (na miejscu zamku z drewna) oraz kościoła prawdopodobnie uczestniczył lwowski architekt Paweł Rzymianin[8].

Według jednej z wersji, urodził się tutaj Pamwo Berynda.

Od 1772 r. Jezupol w zaborze austriackim. W XIX wieku miasto należało do powiatu stanisławowskiego. W tym czasie miasto miało swoją własną pieczęć ze złożonymi symbolami: głowa byka, pod którą pług na kółkach, po obu stronach pługa - siekiera i bijak, a poniżej - skrzyżowane grabie i kosa.

Za czasów II Rzeczypospolitej miasteczko należało do województwa stanisławowskiego.

Od września 1939 r., kiedy zostało okupowane przez wojsko sowieckie, włączono do granic Związku Radzieckiego. Władza komunistyczna zmieniła nazwę miasteczka na Żowteń (ukr. Жовтень - oznacza miesiąc październik kojarzony z rewolucją 1917 r.).

Po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę w 1991 r. miasteczko z powrotem zmieniło nazwę na Jezupol. Decyzją Rady Najwyższej Ukrainy w dniu 9 lipca 2003 roku oficjalnie przywrócono pierwotną nazwę Jezupol (de facto wcześniej od 1991).

Pod koniec lipca 2008 roku Jezupol ucierpiał od wielkiej powodzi.

Miasteczko jest znane ze słynnej hodowli koni w Stadninie koni w Jezupolu.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • zamek[9], w XVI-XVII w. w Jezupolu został wybudowany zamek - teraz w tym miejscu znajduje się kościół dominikański
  • kościół dominikański; wcześniej istniał tu obronny klasztor dominikański założony przez Jakuba Potockiego w 1598 r.
  • cerkiew greckokatolicka, ponownie wybudowana w 1902 r.
  • pałac, w którym mieszkał ostatni właściciel Jezupola hrabia Wojciech Dzieduszycki jun. wraz z rodziną został wybudowany jako dwór w 1840 r. przez Kajetana Jana Dzieduszyckiego. W 1894 r. Władysław Dzieduszycki przebudował dwór na reprezentacyjny pałac, który został spalony w 1914 r.; później odbudowany w 1925 r.[10]. Obecnie w pałacu znajduje się sanatorium dla dzieci z zaburzeniami nerwowymi.

Znane osoby[edytuj | edytuj kod]

  • Wojciech Dzieduszycki (ur. 13 VII 1848 r. w Jezupolu k. Stanisławowa, zm. 23 III 1909 r. w Wiedniu) - hrabia, konserwatywny polityk galicyjski, dramato- i powieściopisarz, tłumacz, krytyk literacki, publicysta, filozof. Studiował we Lwowie, był prezesem organizacji studenckiej "Ognisko". Gospodarował w Olszanicy w pow, tłumackim, potem w Jezupolu. Poseł na sejm galicyjski, zastępca prezesa Koła Literacko-Artystycznego we Lwowie. Profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie Lwowskim
  • Wojciech Dzieduszycki hrabia, polski aktor, śpiewak, dyrygent, dziennikarz, autor tekstów kabaretowych, działacz kulturalny, recenzent muzyczny i teatralny oraz inżynier. Od lat czterdziestych XX wieku współpracownik UB, a później SB. Urodził się 5 czerwca 1912 r. w Jezupolu, zmarł 2 maja 2008 r. we Wrocławiu.

Przypisy

  1. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1887. t. 12. — str. 3 (pol. • łac.)
  2. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1884. t. 10. — str. 162 (pol. • łac.)
  3. M.Baliński, T.Lipiński. Dawna Polska… — Warszawa, 1845. t. ІІ, cz. 2. — str. 720
  4. T.H.Skrzypecki. Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich. — Opole: Solpress, 2010. — с. 20. ISBN 978-83-927244-4-5
  5. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1931. t. 24.- str. 296, 517] (pol. • łac.)
  6. T.H.Skrzypecki. Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich. — Opole: Solpress, 2010. — str. 66. ISBN 978-83-927244-4-5
  7. Zaucha T. Kościoł parafialny p. w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczenika w Potoku Złotym // Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. — Kraków: «Antykwa», drukarnia Skleniarz, 2010. — Cz. I, tom 18. str. 193 ISBN 978-83-89273-79-6
  8. В.Вуйцик. Зодчий Павло Римлянин // Вісник інституту «Укрзахідпроектреставрація». — № 14, 2004. str. 46. (ukr.)
  9. Jezupol. [dostęp 15.8.13].
  10. Roman Aftanazy: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo ruskie, Ziemia Halicka i Lwowska, T. 7, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław, Warszawa: 1995, s. 78-81.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]