Czosnek niedźwiedzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czosnek niedźwiedzi
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina amarylkowate
Podrodzina czosnkowe
Rodzaj czosnek
Gatunek czosnek niedźwiedzi
Nazwa systematyczna
Allium ursinum L.
Sp. Pl. 1 : 300. 1753

Czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum L.) – gatunek rośliny z podrodziny czosnkowych z rodziny amarylkowatych. Rośnie dziko na terenie Europy, Azji Mniejszej, Kaukazu i w Azji, jest też uprawiany w innych regionach[2]. W Polsce częsty na południu, rzadszy na północy, objęty jest ochroną częściową.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Gatunek o zasięgu obejmującym rozległe obszary Europy, na północy sięgający po równoleżnik 64o N w Norwegii i 60o 30' w Finlandii. Na południowym wschodzie zasięg gatunku sięga po Azję Mniejszą i Kaukaz, a na wschodzie rozciąga w Azji się poprzez Syberię do Kamczatki[3].

W Polsce występuje na całym terenie, głównie jednak w Sudetach, Karpatach, na Pogórzu i na przyległym obszarze (Kotlina Sandomierska i wyżyny), gdzie jest dość pospolity[4]. Na niżu jest dużo rzadszy.

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Roślina osiąga wysokość 20–50 cm. Rośnie w płatach, czasami tworzy duże, zwarte łany.
Organy podziemne
Cebula wąska, długa na 1,5–5,5 cm (najczęściej 2–4,5 cm); stanowi zgrubiałą nasadę ogonka liściowego górnego liścia. U silnie rosnących roślin powstają czasem w ciągu sezonu dwie cebule z nabrzmiałych ogonków dwóch górnych liści. Rozwój młodej cebuli powoduje zamianę starej w postrzępioną masę włóknistą, co następuje w czasie kwitnienia. W dolnej części cebuli spichrzowa część ogonka liściowego otacza bardzo skrócony pęd[3]. Z jego dolnego końca wyrasta kilka (zwykle do 10) cienkich korzeni płytko rozrastających się mniej więcej poziomo w warstwie przypowierzchniowej gleby (do 3 cm głębokości), oraz 2–3 tęższe korzenie rosnące niemal pionowo w dół. Te ostatnie mają za zadanie wciąganie młodej cebuli w głąb podłoża, często na końcach są nieco zgrubiałe. Korzenie są słabo rozgałęzione i osiągają do 30 cm długości[3].
Łodyga
Prosto wzniesiona, pełna, trójkanciasta i bezlistna; wysokość 15–50 cm.
Liście
Pierwszy liść rozwija się po przeciwnej stronie pędu w stosunku do szypuły kwiatostanowej wyrastającej w poprzednim sezonie wegetacyjnym. Tworzy niewielką, bezbarwną pochwę, chroniącą kolejne liście podczas ich wzrostu przez glebę. Z jego kąta wyrasta też pęd kwiatostanowy[3]. Liście asymilacyjne są odziomkowe, zazwyczaj dwa, czasem trzy lub jeden. Długoogonkowe, szerokolancetowate do jajowatych, szerokie na 2–5 cm, płaskie, cienkie, o soczystozielonej barwie. Ogonki długie na 0,5–2 cm, skręcone, w wyniku czego morfologicznie dolna, ciemniejsza powierzchnia liści skierowana jest ku górze[3].
Kwiaty
Zebrane w płaskokulisty, dość luźny baldach pozorny na szczycie łodygi. Przed rozwinięciem kwiatostan osłonięty jest błoniastą okrywą złożoną z 2–3 podłużnie jajowatych, cienkich, białych listków, które opadają zaraz po przekwitnieniu. Kwiaty białe, osadzone na dwa razy od nich dłuższych szypułkach, o średnicy do 15 mm. Złożone są z 6 do 1 cm długich, odstających, równowąskolancetowatych działek, jednego 3-komorowego słupka i 6 pręcików. Nitki pręcików szydlaste. Pręciki o połowę krótsze od płatków.
Owoc
Pękająca torebka, składająca się zwykle z 3 komór (rzadko są 2, 4 lub 5), w każdej znajduje się jedno lub dwa nasiona[3].

Biologia[edytuj]

Czosnek niedźwiedzi w Puszczy Białowieskiej
Rozwój
Bylina, geofit cebulowy. Wzrost korzeni jest najbardziej intensywny jesienią i na początku wiosny. Nowe liście pojawiają się nad ziemią między końcem lutego a początkiem kwietnia (w zależności od warunków klimatycznych)[3]. Kwitnie od kwietnia do czerwca, najintensywniej w maju[3]. Kwiaty zapylane są przez trzmiele i muchy. Jednak gdy nie dojdzie do zapylenia krzyżowego, co zdarza się prawdopodobnie często, następuje samozapylenie[3], gdyż po pewnym czasie niezapylony słupek wygina się, dotykając pręcików. Mechanizm ten umożliwia roślinie wytworzenie nasion również wtedy, gdy kwiatów nie odwiedzały owady[5]. Nasiona w łupinie nasiennej mają zgromadzony tłuszcz, chętnie zjadany przez mrówki, które przy okazji je przenoszą (myrmekochoria). Nasiona dojrzewają już w czerwcu lub lipcu, jednak kiełkować mogą dopiero po 14 miesiącach[5][3]. Pędy nadziemne zamierają w połowie lata, przy czym w miejscach wilgotnych pozostają zielone 2–3 tygodnie dłużej[3]. Roślina rozmnaża się głównie przez nasiona. Tylko u silnie rosnących roślin, u których w jednym sezonie rozwijają się trzy liście – powstać mogą dwie cebule potomne. Poszczególne rośliny żyć mogą przez wiele lat. Od skiełkowania do pierwszego kwitnienia mijają zwykle trzy lata, później kwitnienie i owocowanie jest już coroczne, o ile warunki siedliskowe na to pozwalają[3]. Czosnek niedźwiedzi rośnie w dużych zagęszczeniach, często na rozległych powierzchniach. Na 1 m2 w obrębie stanowiska naliczono ponad 1900 małych roślin, 331 średnich i 63 duże rośliny, przy czym większość z nich uznano za wyrosłe z nasion[3]. Na 1 m2 przy 156 owocujących baldachach zarejestrowano powstanie ponad 9 tys. nasion[3].
Zarodek jest krótki i niemal prosty. Kiełkowanie jest hipogeiczne. Liścień jest cylindryczny, podobnie kolejne 1-2 liście, szybko odpadające. Kolejny liść ma wąską blaszkę liściową, a nasada jego ogonka tworzy pierwszą, niewielką cebulkę[3].
Cechy fitochemiczne
Cała roślina wydziela charakterystyczny czosnkowy zapach, który zawdzięcza wytwarzanym w komórkach merkaptanom.

Przynajmniej dla części ssaków roślina trująca. Do bardzo wrażliwych na zatrucia tym gatunkiem należą psy[6].

Genetyka
Liczba chromosomów 2n=14[3], 32[7].

Ekologia[edytuj]

Siedlisko
Rośnie zwykle w wilgotnych i cienistych lasach liściastych, poza lasami zdarza się w obszarach o wysokich i regularnych opadach[3]. Preferuje gleby przepuszczalne, próchniczne, świeże, gliniasto-piaszczyste i gliniaste, zarówno zasobne w wapń jak i ubogie w jego związki. Odczyn gleb w miejscach występowania gatunku wynosi od 5,5 do 7,9 pH[3]. Nie rośnie na glebach piaszczystych, ubogich i w miejscach, w których stagnuje woda. Ze względu na łatwe odporowadzanie wody – często zasiedla zbocza wzniesień i dolin[3]. W warunkach bardzo silnego zacienienia rośliny rosną słabiej i nie zakwitają. Silne nasłonecznienie i susza z kolei powodują szybkie więdnięcie roślin[3]. W górach czosnek niedźwiedzi występuje po regiel dolny.
Fitosocjologia
W Europie Środkowej gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Fagetalia[8]. W obszarze tym, a także w Skandynawii, rośnie najczęściej w buczynach[3] – optymalne warunki stwarza mu zbiorowisko żyznej buczyny karpackiej, gdzie może występować łanami. W Europie Zachodniej podawany jest jako rosnący najczęściej w grądach z dębem szypułkowym Quercus robur i leszczyną Corylus avellana, lasów z jesionem wyniosłym na głęboko próchnicznych i zasobnych glebach, a także łęgów z olszą czarną i zarośli nadrzecznych[3].
Oddziaływanie międzygatunkowe
Czosnek niedźwiedzi bywa zgryzany przez bydło, natomiast nie jest zgryzany przez dziko żyjącą zwierzynę[3]. Z gatunkiem tym związane są nieliczne roślinożerne bezkręgowce – Cheilosia maculata i Cheilosia fasciata[3]. Z powodu krótkodystansowego rozprzestrzeniania nasion i w pewnym stopniu też dzięki rozmnażaniu wegetatywnemu, gatunek tworzy często zwarte i zwykle niemal jednogatunkowe łany. Masowe występowanie czosnku niedźwiedziego skutkuje eliminacją gatunków konkurencyjnych co wiązane jest z zakrywaniem gleby w połowie lata przez zamierające wówczas liście tego gatunku[3].
Z korzeni czosnku wyizolowano mikoryzowy grzyb Pythium ultimum[3].
Do patogenów rzadko zarejestrowanych na tym gatunku należy Botrytis allii, powodujący żółknięcie liści i zamieranie cebul. Z kolei infekcja Botrytis globosa objawia się ciemnozielonymi, zapadniętymi i wodnistymi plamami na liściach. Udokumentowano także na tym gatunku Sclerotina globosa[3].

Zagrożenia i ochrona[edytuj]

Roślina objęta w Polsce od 2004 r. częściową ochroną gatunkową[9][10]. Gatunek umieszczony na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006)[11], na obszarze Polski uznany za narażony na izolowanych stanowiskach (kategoria zagrożenia [V]). Głównym zagrożeniem jest nieprawidłowa gospodarka leśna: przebudowa lasów mieszanych na monokulturowe lasy iglaste oraz niszczenie jego siedlisk w lasach łęgowych podczas regulacji rzek[5]. Liczne stanowiska są chronione na obszarach górskich parków narodowych[4].

Zastosowanie[edytuj]

Roślina lecznicza
Czosnek niedźwiedzi ma podobne własności lecznicze, jak czosnek pospolity i inne gatunki czosnków. Ma silne działanie bakteriobójcze, obniża ciśnienie krwi, korzystnie działa na serce, zapobiega nowotworom złośliwym, miażdżycy, pobudza wydzielanie soku żołądkowego i żółci. Jego silne działanie bakteriobójcze szczególnie przydatne jest przy leczeniu chorób górnych dróg oddechowych, przy tym dodatkowo oprócz zabijania bakterii czosnek pobudza wydzielanie śluzu w oskrzelach[12]. Jeśli ma być stosowany do pobudzenia procesów trawiennych, to najlepiej jest go zebrać na początku pory kwitnienia[13].
Roślina jadalna
Pyłek tego gatunku udokumentowano już w osadach mezolitycznych[3]. Spożywane są zwykle liście, ale jadalne są także organy podziemne, kwiaty i owoce. Roślina ma charakterystyczny, czosnkowy smak. Kwiaty są ostrzejsze w smaku od liści (jeszcze bardziej ostry smak mają owoce), w niewielkich ilościach stanowią bardzo dekoracyjny dodatek wyostrzający smak sałatek[6]. Cebule mogą być pozyskiwane niemal przez cały rok, a przechowywać je można do 6 miesięcy[6]. Roślina zawiera dużo witaminy C, pobudza apetyt. Liście zalecane są jako składnik wiosennych zup (zastosowanie popularne do dzisiaj w Rosji); można je też dodawać do sałatek i kisić oraz marynować w oliwie (przysmak w Niemczech).
Roślina ozdobna
Inne zastosowania

Roślina wykorzystywana bywa jako repelent przeciw owadom[6].

Uprawa[edytuj]

Czosnek niedźwiedzi rosnąc w odpowiednich warunkach może stać się rośliną bardzo inwazyjną – porasta zwartym łanem rozległe przestrzenie ograniczając wzrost innych roślin wiosennych. Nie przeszkadza natomiast we wzroście wielu roślin wieloletnich – w ogrodzie uprawiany może być razem z różami, marchwią, burakami. Nie należy natomiast tego czosnku sadzić w pobliżu roślin motylkowatych (wzajemnie ograniczają sobie wzrost)[6].

Rozmnażanie
Wysiewa się nasiona bezpośrednio po ich dojrzeniu na miejscu docelowym lub w zimnym inspekcie. W drugim przypadku na miejsce docelowe zaleca się sadzenie cebul wykopanych późnym latem następnego roku po skiełkowaniu roślin. Można też pozyskać latem cebule z roślin dojrzałych, po obumarciu części nadziemnych roślin. Cebule na miejscu docelowym sadzić należy dość głęboko[6].
Wymagania
W odróżnieniu od większości gatunków czosnków może rosnąć w miejscu częściowo zacienionym. Najlepiej rośnie w warunkach leśnych. Wymaga żyznej, próchnicznej i przepuszczalnej gleby. Jest rośliną mrozoodporną[6].

Przypisy[edytuj]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-09].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-01].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab T. G. Tutin. Allium ursinum L.. „Journal of Ecology”. 45, 3, s. 1003-1010, 1957. 
  4. a b Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 18. ISBN 978-83-7073-444-2.
  5. a b c Tadeusz Traczyk: Rośliny lasu liściastego. Warszawa: PZWS, 1959.
  6. a b c d e f g Allium ursinum - L.. Plants For A Future. [dostęp 2017-07-23].
  7. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  8. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. Nr 168, poz. 1764).
  10. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).
  11. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  12. Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  13. Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.