Historia Tarnowskich Gór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rynek w Tarnowskich Górach.

Historia Tarnowskich Gór – miasta na południu Polski, w województwie śląskim, stolicy powiatu tarnogórskiego.

Dzieje[edytuj]

Odnalezione w dolinie rzeki Stoły przypływającej przez Tarnowskie Góry ślady osadnictwa dowodzą, iż już w latach 800-500 p.n.e. mieszkali tutaj ludzie. Wśród zabytków archeologicznych natrafiono na broń, narzędzia i ozdoby z brązu i żelaza. W innej części obecnego miasta wykopaliska archeologiczne potwierdzają obecność człowieka i wykorzystanie rud metali w III-IV w n.e.

Nazwa miasta pochodzi od nazwy wsi Tarnowice (obecnie dzielnica – Stare Tarnowice) i słowa gory co w po staropolsku oznaczało kopalnie.

Historia miasta jest mocno związana w wydobyciem rud srebra, ołowiu i cynku. Według legendy, pierwszą bryłę kruszcu srebronośnego wyorał chłop Rybka około 1490 roku. Od tego czasu na teren dzisiejszego miasta zaczęli przybywać osadnicy, powstawały pierwsze osady górnicze.

Ówczesny właściciel ziem, Jan II, książę opolsko-raciborski, oraz margrabia Jerzy von Ansbach w 1526 roku nadali powstającemu miastu przywilej wspierający górnictwo, tj. „akt wolności górniczej”. W tym samym roku Tarnowskie Góry otrzymały prawa miejskie, a dwa lata później ogłoszony został tzw. Ordunek Gorny. Jest to okres szybkiego rozwoju górnictwa rud srebronośnych oraz miasta, w którym równie intensywnie rozwija się handel i rzemiosło. Wybudowano wtedy wiele istniejących do dziś kamienic.

W połowie XVI wieku Tarnowskie Góry były największym ośrodkiem górnictwa kruszcowego na Górnym Śląsku. Wielu zwolenników znalazła tu reformacja. Jej utrwalenie nastąpiło po śmierci Jana II Dobrego (1532), kiedy miasto przeszło pod panowanie Hohenzollernów. W 1529 r. protestanci wybudowali pierwszy drewniany kościół, a dwa lata później na jego miejscu – murowany.

W 1531 utworzono różnowierczą szkołę, której rektorem na przełomie XVI i XVII wieku był Daniel Franconius, ariański pedagog i poeta. Świetności miasta kres położyła wojna trzydziestoletnia (1618-1648). W 1676 w Tarnowskich Górach wybuchła zaraza, która ustąpiła po procesji błagalnej do Piekar. Na pamiątkę tego zdarzenia tarnogórzanie zobowiązali się udawać corocznie w niedzielę po 2 lipca do Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej. Tradycja ta trwa do dzisiaj.

16 grudnia 1740 roku wkroczeniem wojsk pruskich na Śląsk, rozpoczęły się wojny śląskie. Po zakończeniu pierwszej z nich w 1742 miasto przechodzi spod panowania austriackiego pod pruskie, a miasto stało się siedzibą władz utworzonego powiatu bytomskiego. W latach 80. XVIII wieku powstała dzięki inicjatywie Fryderyka Wilhelma von Reden rządowa kopalnia i huta „Fryderyk” – nazwana od królewskiego imienia, w której w 1788 uruchomiono pierwszą na kontynencie europejskim, sprowadzoną z Anglii, maszynę parową do odwadniania wyrobisk górniczych.

W 1803 roku otwarto pierwszą szkołę górniczą, kilkanaście lat później wydrążono nową sztolnię „Fryderyk”, założono drukarnię, wybrukowano rynek i ulicę Krakowską i Lubliniecką, założono nowe fabryki i hutę żelaza, rozpoczęto budowę wodociągów miejskich. Również wtedy powstała Spółka Bracka jako instytucja ubezpieczająca górników.

W 1818 r. starosta bytomski Karol Traugott Henckel von Donnersmarck przeniósł swą siedzibę do Bytomia.

W 1857 r. uruchomiono pierwszą linię kolejową do Opola. Rozwój miasta przypieczętowuje powstanie w 1873 r. powiatu tarnogórskiego.

W 1922 r. pomimo tego, że 85,17% mieszkańców miasta opowiedziało się w plebiscycie za Niemcami, miasto przeszło do Polski.

Na początku XX wieku wyczerpują się zasoby rud i kończy się wydobycie kruszcu.

Kalendarium[edytuj]

Kościół Zbawiciela w Tarnowskich Górach
Kamienica w Tarnowskich Górach.
  • 800-500 p.n.e. – W dolinie rzeki Stoły osiedlają się ludzie. Wśród zabytków archeologicznych natrafiono na broń, narzędzia i ozdoby z brązu i żelaza.
  • III-IV w n.e. – W centrum miasta potwierdzono obecność człowieka i wykorzystanie rud metali.

  • 1519 – We wsiach Tarnowice (właściciel – szlachcic Piotr Wrochem), Sowice i Lasowice osiedlają się przybysze, poszukujący tam srebra.
  • 1526 – Książę opolski Jan II Dobry i margrabia brandenburski, książę karniowski Jerzy Pobożny Hohenzollern-Ansbach przyznają swym ziemiom wolność górniczą; z uprawnień tych korzystają również mieszkańcy osady górniczej, zwanej „Gorami Tarnowskimi” (czes. Tarnovské Hory).
  • 1528 – Ogłoszony zostaje „Ordunek Górny” – pierwsza ustawa górnicza[1].
  • 1531 – Kończy się budowa pierwszego zboru protestanckiego w miejscu dzisiejszego kościoła Piotra i Pawła. Luteranie zakładają pierwszą szkołę w mieście.
  • 1534 – Luteranie zakładają szpital w mieście.
  • 1556 – Miasto ogarnia zaraza, wielu mieszkańców ucieka z Tarnowskich Gór.
  • 1561 – Miasto otrzymuje prawo do organizowania co roku dwóch jarmarków.
  • 1562 – Margrabia brandenburski, książę karniowski Jerzy Fryderyk Hohenzollern nadaje miastu herb.
  • 1620 – Wojska polskie (Lisowczycy) walczące po stronie cesarza w wojnie trzydziestoletniej pustoszą miasto.
  • 1627 – Wojska katolickie i protestanckie, walczące w wojnie trzydziestoletniej pustoszą miasto. Także w tym roku na Tarnowskie Góry nałożono wysoką kontrybucję.
  • 1631 – Początki szkoły katolickiej w mieście.
  • 1669 – W mieście przebywa kandydat do tronu polskiego książę lotaryński Karol V Leopold.
  • 1670 – W drodze do Polski zatrzymuje się w mieście cesarzowa-wdowa Eleonora Gonzaga i jej dwie córki: Eleonora Habsburg i Maria Anna Józefa Habsburg.
  • 1683 – W drodze na odsiecz Wiednia zatrzymuje się w mieście król polski Jan III Sobieski.
  • 1697 – W Tarnowskich Górach zatrzymuje się wraz z dworem król elekt August II Mocny.
  • 1701 – Wybucha wielki pożar, który niszczy znaczną część miasta. Spłonięciu ulegają między innymi wszystkie domy w rynku.
  • 1707 – Podczas III wojny północnej przez miasto przejeżdża król szwedzki Karol XII Wittelsbach.
  • 1713Jezuici otwierają szkołę łacińską – pierwsze katolickie gimnazjum (przetrwało do 1765).
  • 1715 – W mieście panuje zaraza – pierwsza z trzech wielkich epidemii (pozostałe w latach 1723 i 1728), w wyniku których giną setki ludzi.
  • 1734 – W Tarnowskich Górach przebywa elektor saski, król elekt polski August III Sas.
  • 1735-1736 – Przez 73 dni bez przerwy pada deszcz, który niszczy zbiory. W wyniku tego z głodu ginie prawie połowa mieszkańców (około 500 osób).
  • 1742 – Pożar niszczy 63 domy.
  • 1746 – W pożarze płoną 103 domy i 17 stodół.
  • 1750 – Król pruski Fryderyk II Wielki potwierdza dawne przywileje Tarnowskich Gór.
  • 1754 – Ewangelicy otrzymują na potrzeby swej szkoły budynek (ob. siedziba Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej), w którym uczą do 1854.
  • 1780 – Powstało Bractwo Strzeleckie.
  • 1786 – Miasto przeżywa trzęsienie ziemi. Nie ma ofiar śmiertelnych.
  • 1788 – Uruchomiona zostaje pierwsza maszyna parowa służąca do odwadniania kopalni.
  • 1790 – Miasto odwiedza niemiecki poeta Johann Wolfgang von Goethe.
  • 1792 – Miasto odwiedza niemiecki przyrodnik i geograf Alexander von Humboldt.
  • 1793 – Miasto odwiedza angielski przemysłowiec, hutnik John Baildon.
  • 1796 – Miasto odwiedza książę-arcybiskup gnieźnieński, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ignacy Krasicki.
  • 1803 – Rozpoczyna pracę szkoła górnicza, pierwsza szkoła techniczna na Górnym Śląsku (zamknięta w 1933).
  • 1804 – Miasto odwiedza polski polityk, twórca hymnu narodowego „Mazurka Dąbrowskiego”, Józef Wybicki
  • 1806-1807 – Wojny napoleońskie. Przez miasto przechodzą wojska, nakładane są kontrybucje.
  • 1810 – Powstał cmentarz żydowski.
  • 1816 – Powstała loża masońska, której przewodzi radca górniczy August de Boscamp-Lasopolski.
  • 1820 – W Tarnowskich Górach przebywa car rosyjski Aleksander I.
  • 1821 – Miasto odwiedza polski literat Julian Ursyn Niemcewicz.
  • 1840 – Rozpoczyna pracę drukarnia Roberta Reimana – pierwsza drukarnia w mieście.
  • 1845 – Przy ulicy Zamkowej powstała fabryka mydła Józefa Łukasika.
  • 1848 – Wiosna Ludów. W mieście tłumy żądają zmiany wysokości podatków.
  • 1856 – Na terenach dzisiejszej Tarnogórskiej Fabryki Urządzeń Górniczych „TAGOR” rozpoczyna się budowa huty żelaza.
  • 1856 – Rozpoczyna się budowa pierwszej linii kolejowej łączącej Tarnowskie Góry z Opolem. Początek budowy dworca kolejowego.
  • 1857 – Uruchomiona zostaje linia kolejowa. W Tarnowskich Górach swoją siedzibę otrzymuje powstała w wyniku ustawowego ubezpieczenia górników Górnośląska Spółka Bracka. Spółka liczy 17 821 członków.
  • 1864 – Społeczność żydowska obchodzi poświęcenie tarnogórskiej synagogi.
  • 1865 – Ulice miasta otrzymują oświetlenie gazowe w postaci 55 lamp. Gaz pochodzi z założonej w tym samym roku gazowni Jakuba Kroesslera.
  • 1870 – Założono Królewskie Gimnazjum Realne (Königliches Realgymnasium zu Tarnowitz), od 1874 w nowym budynku (późniejsze Państwowe Gimnazjum Męskie im. Księcia Jana II Opolskiego od 1922, a od 1960 im. Stanisława Staszica).
  • 1875 – Miasto odwiedza niemiecki lekarz i bakteriolog Robert Koch.
  • 1876 – Powstała szkoła symultaniczna dla uczniów różnych wyznań (ewangelickiego, katolickiego i żydowskiego).
  • 1884 – Rozpoczynają pracę: Państwowy Zakład Wodociągów i nowy szpital.
  • 1892 – W Czarnej Hucie powstała fabryka papieru.
  • 1895 – Kończy się budowa gmachu sądu.
  • 1900 – Miasto odwiedza cesarz niemiecki i król Prus Wilhelm II Hohenzollern.
  • 1903 – Na dawnych terenach górniczych powstał park miejski.
  • 1908 – Założona zostaje szkoła realna dla chłopców w nowym budynku (ob. Zespół Szkół Publicznych nr 1 im. króla Jana III Sobieskiego) oraz miejska średnia szkoła dla dziewcząt (Höhere Mädchenschule) w budynku Katharinaheim.
  • 1914 – Pierwsza wojna światowa. W Tarnowskich Górach 25 osób przebywa w areszcie pod zarzutem szpiegostwa.
  • 1918 – Powstają polskie rady ludowe i rada robotniczo-żołnierska.
  • 1920 – Po odejściu wojsk niemieckich do miasta wkracza oddział francuski liczący ponad 300 żołnierzy. Po raz pierwszy oficjalnie obchodzi się w mieście święto Konstytucji 3 Maja – W mieście świecą żarówki elektryczne.
  • 1921 – W plebiscycie (20 marca) w powiecie tarnogórskim 61,7% osób głosowało za Polską, a 38,3% za Niemcami, ale w samych Tarnowskich Górach zwyciężyła opcja proniemiecka[2]. W wyniku postanowienia Konferencji Ambasadorów w Genewie (20 października) Tarnowskie Góry zostały przyłączone do Polski.
  • 1922 – Na tarnogórski rynek wkracza wojsko polskie pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego.
  • 1923 – Miasto odwiedza prezydent RP Stanisław Wojciechowski.
  • 1926 – Odbywają się uroczystości 400-lecia miasta i 250-lecia ślubowanej pielgrzymki do Piekar Śląskich.
  • 1927 – Rada Miejska uchwala zaciągnięcie pożyczki 1 miliona złotych na budowę miejskiej kanalizacji. Rozpoczyna się budowa żeńskiego gimnazjum.
  • 1929 – Rozpoczyna pracę biologiczna oczyszczalnia ścieków w Lasowicach.
  • 1935 – Przy ulicy Krakowskiej otwarty zostaje ekskluzywny lokal Cafe – Club.
  • 1939 – Rozpoczyna się okupacja hitlerowska miasta. Aresztowania i wysiedlenia powstańców śląskich, księży, nauczycieli i urzędników. Spalona zostaje synagoga. Liczna w mieście mniejszość niemiecka entuzjastycznie wita wkraczających hitlerowców.
  • 1945 – w styczniu miasto zostaje wyzwolone spod okupacji niemieckiej przez oddziały 21 armii 1 Frontu Ukraińskiego[3] i wraca w granice Rzeczypospolitej. W wyniku działań frontowych zniszczonych zostaje kilka domów w centrum miasta. Niemcy uciekają lub zostają wysiedleni.
  • 1946 – Zmienione zostają granice administracyjne miasta – dotychczasowe gminy: Lasowice, Stare Tarnowice, Czarna Huta i Sowice stają się częścią Tarnowskich Gór.
  • 1950 – Likwidacja Spółki Brackiej. Zostaje wchłonięta przez państwowy moloch – Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
  • 1957 – Ukazuje się „Gwarek” – pierwszy (po przejęciu władzy przez komunistów) tygodnik w mieście.
  • 1966 – Powstał Międzyzakładowy Klub Sportowy „Gwarek”.
  • 1967 – Uzbrojone zostają tereny pod pierwsze wielkopłytowe osiedle mieszkaniowe (Osiedle XXV-lecia PRL) przy osadzie Jana.
  • 1968 – Rozpoczyna pracę huta cynku i ołowiu w Tarnowskich Górach-Miasteczku Śląskim.
  • 1969 – Miasto otrzymuje drogę obwodową – obwodnicę długości niemal 8 kilometrów.
  • 1972 – maj; oddanie do użytku po czterech latach budowy wiaduktu drogowego w ciągu ulicy Nakielskiej łączącego rozdzielone linią kolejową dwie części miasta[4].
  • 1976 – Miasto nawiedza trzęsienie ziemi.
  • 1977 – 5 stycznia – oddanie do użytku dworca autobusowego przy ul. Pokoju i Cęstochowskiej
    28 kwietnia – gospodarska wizyta I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka i uroczyste otwarcie Szpitala Miejskiego nr 3[5]
  • 1986 – Pod auspicjami tarnogórskiego Oddziału PTTK ukazuje się pierwszy numer „Zeszytów Tarnogórskich” – pierwszego regionalnego czasopisma naukowego traktującego o Tarnowskich Górach.
  • 1993 – Zostaje założony Instytut Tarnogórski – Placówka Naukowo-Badawcza, badająca dzieje Tarnowskich Gór.
  • 2002 – przywrócenie historycznego herbu miasta według nadania z 1562 r.
  • 2012 – miasto zyskuje hejnał[6]
  • 2013 – na rogu ulicy Krakowskiej i Tylnej zostaje postawiona pierwsza z serii rzeźb tarnogórskich gwarków[7]
  • 2017 – tarnogórska Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO

Burmistrzowie[edytuj]

Królestwo Czech[edytuj]

Królestwo Prus[edytuj]

Cesarstwo Niemieckie[edytuj]

II Rzeczpospolita Polska[edytuj]

  • Leopold Michatz – 1922-1933
  • Fryderyk Antes – 1934-1939
  • Jan Grzbiela – styczeń – 2 września 1939

III Rzesza[edytuj]

  • Friedrich Kuhnert – 2-16 września 1939 (burmistrz komisaryczny)
  • Victor Tschauder – 16 września 1939 – 23 stycznia 1945 (do 1 maja 1940 burmistrz komisaryczny)

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj]

  • mjr Kozłow – radziecki komendant wojskowy miasta
  • Józef Marek – 25 stycznia – 6 sierpnia 1945

III Rzeczpospolita Polska[edytuj]

Panowie Tarnowskich Gór[edytuj]

1808 – w wyniku reform w państwie pruskim, miasta uzyskały niezależność.

Sławni goście[edytuj]

Jan III Sobieski – najsławniejszy gość tarnogórzan
Ignacy Krasicki – znany jako książę-biskup warmiński, w Tarnowskich Górach był już jako książę-arcybiskup gnieźnieński

Miasto na przestrzeni dziejów odwiedziło wiele znanych osób:

Tarnowskie Góry jako garnizon wojskowy[edytuj]

Jednostki stacjonujące przed 1914

Jednostki stacjonujące w latach 1918-1939

Jednostki stacjonujące w latach 1939-1945

Jednostki stacjonujące po 1945 (rozwiązane)

Jednostki stacjonujące po 1945

Prasa[edytuj]

  • „Gwarek” – tygodnik
  • „Przegląd Tarnogórski”
  • „Kurier Tarnogórski” – dwutygodnik. Wydawcą był Urząd Miejski w Tarnowskich Górach. W okresie od 7 grudnia 2000 r. do 7 listopada 2002 r. na zlecenie Urzędu czasopismo wydawała Oficyna Monos.
  • „Powiat Tarnogórski” – miesięcznik. Czasopismo wydawane przez Oficynę Monos na zlecenie Starostwa Powiatowego w Tarnowskich Górach w okresie od września 2001 r. do kwietnia 2003 r. Ukazało się tylko dwanaście numerów. Formalnie miesięcznik. Faktycznie ukazywał się bardzo nieregularnie.
  • „Montes Tarnovicensis” – pismo historyczne dotyczące historii Tarnowskich Gór, ziemi tarnogórskiej i Śląska wydawane od 2000 r.

Przypisy

  1. Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Muzeum w Tarnowskich Górach, Tarnowskie Góry 2000, ​ISBN 83-911508-3-6​.
  2. Montes Tarnovicensis nr 4, Tarnowskie Góry 2000.
  3. ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 292
  4. Gwareckie królestwo. W: Monika Rosenbaum, Sebastian Rosenbaum: Srebrne miasto na czerwonej drodze. Tarnowskie Góry w PRL na fotografiach tygodnika „Gwarek”. Tarnowskie Góry: Drukpol sp.j., 2014, s. 21. ISBN 978-83-61458-10-4.
  5. Krzysztof Garczarczyk. Osiedle Przyjaźni Narodów. „Gwarek”, 2017-03-28. Wydawnicza Spółdzielnia Pracy "Gwarek Śląski". ISSN 0209-0368 (pol.). 
  6. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Tarnogórski hejnał (pol.). 2012-07-27. [dostęp 2017-03-02].
  7. Krzysztof Szendzielorz: Gwarki 2013 Tarnowskie Góry: Pomnik gwarka stoi na Krakowskiej [ZDJĘCIA] (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2013-09-07. [dostęp 2017-03-02].
  8. Jan Nowak, Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, 1927.
  9. A. Kuzio-Podrucki, Sławni na tarnogórskiej ziemi, cz. XXX, Aleksander von Humboldt, w: „Montes Tarnovicensis” nr 55/IV 2012.