Marvel Cinematic Universe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Marvel Cinematic Universe
Marvel Cinematic Universe
Gatunek fantastyka naukowa, akcja, fantasy, przygodowy
Rok produkcji 2008
Kraj produkcji Stany Zjednoczone
Język angielski
Produkcja Avi Arad
Gale Anne Hurd
Kevin Feige
Jeph Loeb
Amy Pascal
Wytwórnia Marvel Studios
Columbia Pictures
Marvel Television
ABC Studios
Dystrybucja Paramount Pictures (2008–2011)
Universal Pictures (2008)
Walt Disney Studios
Motion Pictures

(od 2012)
Sony Pictures (2017)

Marvel Cinematic Universe, skrót. MCUfranczyza[1] obejmująca głównie filmy o superbohaterach produkcji Marvel Studios, które zaś oparte są na komiksach Marvel Comics. Pomiędzy produkcjami zrzeszonymi w Marvel Cinematic Universe stosowane są częste crossovery, a także wspólne wątki i członkowie obsady.

Filmy z Marvel Cinematic Universe zyskują pozytywną opinię krytyków i znajdują się wysoko w rankingach filmowych na całym świecie. Dwanaście dni po premierze filmu Avengers: Czas Ultrona stała się najbardziej dochodową franczyzą na świecie, prześcigając dotychczasowego lidera – serię filmów o Harrym Potterze[2]. Dziewiętnaście filmów zarobiło ponad 17 miliardów dolarów[3]. W skład Uniwersum wchodzą również między innymi: komiksy, filmy krótkometrażowe Marvel One-Shots i seriale.

Pierwszym filmem MCU jest powstały w 2008 roku Iron Man, który rozpoczął I Fazę. Kolejnymi produkcjami I Fazy MCU są: Incredible Hulk (2008), Iron Man 2 (2010), Thor (2011), Captain America: Pierwsze starcie (2011) i Avengers (2012).

II Fazę MCU tworzą filmy: Iron Man 3 (2013), Thor: Mroczny świat (2013), Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014), Strażnicy Galaktyki (2014), Avengers: Czas Ultrona (2015) i Ant-Man (2015).

III fazę MCU rozpoczął Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016). Swoją premierę miały Doktor Strange (2016), Strażnicy Galaktyki vol. 2 (2017), Spider-Man: Homecoming (2017), Thor: Ragnarok (2017), Czarna Pantera (2018), Avengers: Wojna bez granic (2018) i Ant-Man i Osa (2018), a kolejne dwa, wchodzące w skład tej fazy, przygotowywane są na 2019 rok: Kapitan Marvel i Niezatytułowany film Avengers.

Ponadto zapowiedziano: Spider-Man: Far from Home na 2019 rok, 3 filmy w 2020, w tym Guardians of the Galaxy Vol. 3, oraz kolejnych 6 filmów na lata 2021 – 2022.

Pierwszy serial jaki powstał to Agenci T.A.R.C.Z.Y. emitowany przez stację ABC. Drugim, emitowanym również przez stację ABC, był serial Agentka Carter. Marvel Television nawiązało współpracę z serwisem Netflix, w wyniku której swoją premierę miały seriale: Daredevil i Jessica Jones w 2015 roku, Luke Cage w 2016 roku oraz Iron Fist, Defenders i Punisher w 2017 roku. We wrześniu 2017 roku swoją premierę na kanale ABC miał serial Inhumans. W tym samym roku swoją premierę miał serial Runaways w serwisie Hulu, a w czerwcu 2018 roku swoją premierę miał serial Cloak & Dagger na kanale Freeform.

Produkcja i rozwój franczyzy[edytuj | edytuj kod]

Kevin Feige, szef Marvel Studios oraz producent filmów MCU

Filmy[edytuj | edytuj kod]

W 2005 roku Marvel Entertainment rozpoczęło planowanie niezależnej produkcji własnych filmów dystrybuowanych przez Paramount Pictures[4]. W tym samym roku powołano do życia Marvel Studios z Avi Aradem na czele[5], które rozpoczęło przygotowywania do stworzenia wspólnego uniwersum filmowego. W założeniu studia, miały powstać indywidualne filmy o superbohaterach, a później mieli oni się pojawić we wspólnej produkcji[6]. Arad nie wierzył w sukces wspólnego uniwersum i w 2007 roku zrezygnował ze stanowiska. Jego miejsce zajął, wówczas 33-letni, Kevin Feige. Utworzono sześcioosobową komisję twórczą, w której składzie znalazł się Feige, jego zastępca Louis D'Esposito, szef Marvel Comics Dan Buckley, szef kreatywny Joe Quesada, scenarzysta Brian Michael Bendis i prezes Marvel Entertainment Alan Fine[5]. Wspólne uniwersum zostało nazwane Marvel Cinema Universe, a następnie zmieniono nazwę na Marvel Cinematic Universe[7][8]. Studio określiło Marvel Cinematic Universe jako Earth-199999[9].

W październiku 2014 roku odbyło się po raz pierwszy MarvelEvent, gdzie studio zaprezentowało skład filmowy III Fazy Uniwersum[10]. W lutym 2015 roku Sony Pictures Entertainment i Marvel Studios ogłosili umowę licencyjną, która włącza postać Spider-Mana oraz filmy z tym bohaterem do Marvel Cinematic Uniwerse. Za dystrybucję filmów solowych odpowiedzialne jest Sony, a producentem solowych filmów o Spider-Manie ma być Amy Pascal z ramienia Sony i Kevin Feige[11].

We wrześniu 2015 roku Marvel Studios zostało podłączone bezpośrednio pod Walt Disney Studios. W wyniku tej zmiany szef studia, Kevin Feige odpowiada bezpośrednio przed Alanem Hornem, szefem studia Disneya. Wcześniej odpowiadał on bezpośrednio przed prezesem Marvel Entertainment, Issakiem Permutterem[12]. Komisja twórcza została rozwiązana, a kluczowe decyzje odnośnie filmów są podejmowane przez Feige'a, D'Esposito i Victorię Alonso[13].

W grudniu 2017 roku Walt Disney Company zakupiła znaczną część kapitału 21st Century Fox, w tym studio 20th Century Fox. W wyniku tej umowy prawa filmowe do X-Menów i Fantastycznej czwórki mają powrócić do Marvela, a same postaci mają zostać włączone do franczyzy[14].

Dystrybucja[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 2008 roku, po międzynarodowym sukcesie filmu Iron Man, Paramount Pictures nabyła prawa do dystrybucji kolejnych filmów: Iron Man 2, Thor, Captain America: Pierwsze starcie i Avengers[4][15]. Jedynym filmem nie wchodzącym w skład umowy był Incredible Hulk, którego prawa do dystrybucji posiada Universal Pictures[16].

W grudniu 2009 roku Walt Disney Company nabyło Marvel Entertainment. W październiku 2010 roku Walt Disney Studios odkupiło prawa do dystrybucji filmów Avengers i Iron Man 3 od Paramount Pictures[17]. Disney jest dystrybutorem wszystkich kolejnych filmów studia, z wyjątkiem filmów o Spider-Manie. Za ich dystrybucję odpowiada Sony Pictures[18]. W 2013 roku Disney odkupił prawa do dystrybucji pierwszych filmów Uniwersum od Paramountu[19][11].

Seriale[edytuj | edytuj kod]

Jeph Loeb, szef Marvel Televison oraz producent seriali MCU

W lipcu 2012 roku, po pozytywnym odbiorze filmu Avengers, Marvel rozważał rozwój franczyzy o serial telewizyjny, którym ostatecznie stał się serial Agenci T.A.R.C.Z.Y.. We wrześniu 2013 roku studio rozpoczęło przygotowania do kolejnego serialu Agentka Carter. Inspiracją do powstania obu seriali stały się filmy krótkometrażowe Marvel One-Shots: Przedmiot 47 i Agentka Carter[20]. W sierpniu 2015 roku stacja zamówiła pilot serialu Most Wanted, a w październiku tego samego roku pilot serialu komediowego Damage Control[21][22][23]. Przy współpracy ze stacją ABC są również dwa niezatytułowane projekty[24]. 12 maja 2016 poinformowano, że ABC anulowała dalszą produkcję serialu Agentka Carter oraz zrezygnowała z projektu serialu Marvel’s Most Wanted[25][26].

W listopadzie 2013 roku ogłoszono współpracę Marvela z siecią Netflix nad kolejnymi tytułami: Daredevil, Jessica Jones, Luke Cage i Iron Fist, które miały doprowadzić do miniserii Defenders[27]. W styczniu 2015 roku Ted Sarandos, dyrektor programowy Netflixa, zapewnił, że wszystkie seriale tworzone przy współpracy z Marvelem, mają szansę na kolejne sezony[28]. W styczniu 2016 roku poinformowano, że serial Punisher jest we wstępnej fazie rozwoju, a trzy miesiące później został on potwierdzony[29][30].

W kwietniu 2016 roku stacja Freeform zamówiła serial Cloak & Dagger[31].

W sierpniu tego roku samego zamówiony został pilot serialu Runaways przez platformę Hulu[32]. W tym samym miesiącu poinformowano, że ABC Studios pracuje nad serialem o grupie New Warriors[33]. W listopadzie 2016 roku ABC zamówiła serial Inhumans współprodukowany z IMAX Corporation, którego dwa pierwsze odcinki zadebiutowały w kinach IMAX we wrześniu 2017 roku[34].

Inne media[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku ukazał się pierwszy oficjalny komiks tie-in MCU. W listopadzie 2010 roku Joe Quesada przedstawił plan ekspansji Uniwersum o komiksy powiązane[35].

W sierpniu 2011 roku studio zapowiedziało wydanie filmów krótkometrażowych, które będą wydawane wraz z wersją Blu-ray filmów. Cykl ten nazwany został Marvel One-Shots[36]. Niektóre z krótkometrażówek posłużyły jako inspiracja do wyprodukowania seriali[20].

W marcu 2015 roku Cort Lane z Marvel Animation ogłosił, że są planowane animacje powiązane z MCU[37].

Filmy[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Data premiery Reżyseria Scenariusz Producent Status Przypisy
Faza I
Iron Man 14 kwietnia 2008 (ŚWIAT)
30 kwietnia 2008 (POLSKA)
2 maja 2008 (USA)
Jon Favreau Mark Fergus,
Hawk Ostby,
Art Marcum,
Matt Holloway
Avi Arad,
Kevin Feige
wydany [38][39][40][41]
Incredible Hulk 6 czerwca 2008 (ŚWIAT)
13 czerwca 2008 (POLSKA)
13 czerwca 2008 (USA)
Louis Leterrier Zak Penn Avi Arad,
Gale Anne Hurd,
Kevin Feige
[42][43]
Iron Man 2 26 kwietnia 2010 (ŚWIAT)
30 kwietnia 2010 (POLSKA)
7 maja 2010 (USA)
Jon Favreau Justin Theroux Kevin Feige [44][45][46][47][48]
Thor 17 kwietnia 2011 (ŚWIAT)
29 kwietnia 2011 (POLSKA)
6 maja 2011 (USA)
Kenneth Branagh Ashley Miller,
Zack Stentz,
Don Payne
[49][50][51]
Captain America: Pierwsze starcie
Captain America: The First Avenger
19 lipca 2011 (ŚWIAT)
5 sierpnia 2011 (POLSKA)
22 lipca 2011 (USA)
Joe Johnston Christopher Markus,
Stephen McFeely
[52][53][54]
Avengers
Marvel’s The Avengers
11 kwietnia 2012 (ŚWIAT)
11 maja 2012 (POLSKA)
4 maja 2012 (USA)
Joss Whedon [55][56][57]
Faza II
Iron Man 3 14 kwietnia 2013 (ŚWIAT)
9 maja 2013 (POLSKA)
3 maja 2013 (USA)
Shane Black Drew Pearce,
Shane Black
Kevin Feige wydany [58][59][60]
Thor: Mroczny świat
Thor: The Dark World
22 października 2013 (ŚWIAT)
8 listopada 2013 (POLSKA)
8 listopada 2013 (USA)
Alan Taylor Christopher Yost, Christopher Markus, Stephen McFeely [61][62][63]
Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz
Captain America: The Winter Soldier
13 marca 2014 (ŚWIAT)
26 marca 2014 (POLSKA)
4 kwietnia 2014 (USA)
Anthony i Joe Russo Christopher Markus,
Stephen McFeely
[64][65][66]
Strażnicy Galaktyki
Guardians of the Galaxy
21 lipca 2014 (ŚWIAT)
1 sierpnia 2014 (POLSKA)
1 sierpnia 2014 (USA)
James Gunn James Gunn,
Nicole Perlman
[67][68][69]
Avengers: Czas Ultrona
Avengers: Age of Ultron
13 kwietnia 2015 (ŚWIAT)
7 maja 2015 (POLSKA)
1 maja 2015 (USA)
Joss Whedon [70][71][72]
Ant-Man 29 czerwca 2015 (ŚWIAT)
17 lipca 2015 (POLSKA)
17 lipca 2015 (USA)
Peyton Reed Edgar Wright,
Joe Cornish,
Adam McKay,
Paul Rudd
[73][74][75][76]
Faza III
Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów
Captain America: Civil War
12 kwietnia 2016 (ŚWIAT)
6 maja 2016 (POLSKA)
6 maja 2016 (USA)
Anthony i Joe Russo Christopher Markus, Stephen McFeely Kevin Feige wydany [77][78][79][80][81]
Doktor Strange
Doctor Strange
20 października 2016 (ŚWIAT)
26 października 2016 (POLSKA)
4 listopada 2016 (USA)
Scott Derrickson Scott Derrickson,
C. Robert Cargill,
Jon Spaihts
[77][82][83][84][85][86][87][88]
Strażnicy Galaktyki vol. 2
Guardians of the Galaxy Vol. 2
10 kwietnia 2017 (ŚWIAT)
5 maja 2017 (POLSKA)
5 maja 2017 (USA)
James Gunn [77][89][90][91][92][93][94]
Spider-Man: Homecoming 28 czerwca 2017 (ŚWIAT)
7 lipca 2017 (USA)
14 lipca 2017 (POLSKA)
Jon Watts John Francis Daley,
Jonathan Goldstein,
Jon Watts,
Christopher Ford,
Chris McKenna,
Erik Sommers
Kevin Feige,
Amy Pascal
[95][11][96][97][98][99][100]
Thor: Ragnarok 10 października 2017 (ŚWIAT)
25 października 2017 (POLSKA)
3 listopada 2017 (USA)
Taika Waititi Eric Perason,
Craig Kyle,
Christopher Yost
Kevin Feige [101][102][103][104][105]
Czarna Pantera
Black Panther
29 stycznia 2018 (ŚWIAT)
14 lutego 2018 (POLSKA)
16 lutego 2018 (USA)
Ryan Coogler Ryan Coogler,
Joe Robert Cole
[106][107][108][109][110]
Avengers: Wojna bez granic
Avengers: Infinity War
23 kwietnia 2018 (ŚWIAT)
26 kwietnia 2018 (POLSKA)
27 kwietnia 2018 (USA)
Anthony i Joe Russo Christopher Markus,
Stephen McFeely
[77][111][112][113][114][115][116]
Ant-Man i Osa
Ant-Man and the Wasp
25 czerwca 2018 (ŚWIAT)
3 sierpnia 2018 (POLSKA)
6 lipca 2018 (USA)
Peyton Reed Andrew Barrer,
Gabriel Ferrari,
Paul Rudd,
Adam McKay
[106][117][118][119][120]
Kapitan Marvel 8 marca 2019 (POLSKA)
8 marca 2019 (USA)
Anna Boden,
Ryan Fleck
Meg LeFauve,
Nicole Perlman,
Geneva Robertson-Dworet,
Liz Flahive,
Carly Mensch,
Anna Boden,
Ryan Fleck
postprodukcja [106][121][122][123][124]
Niezatytułowany film Avengers 25 kwietnia 2019 (POLSKA)
3 maja 2019 (USA)
Anthony i Joe Russo Christopher Markus,
Stephen McFeely
[77][112][113][114][125]
Nieznana Faza
Spider-Man: Far From Home 5 lipca 2019 (USA) Jon Watts Chris McKenna,
Erik Sommers
Kevin Feige,
Amy Pascal
w trakcie zdjęć [126][127]
Guardians of the Galaxy Vol. 3 2020 (USA)
BRAK DANYCH
Kevin Feige w przygotowaniu [128][129]

Marvel One-Shots[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Marvel One-Shots.
Tytuł Data premiery Reżyseria Scenariusz Producent Blu-ray
Konsultant
The Consultant
13 września 2011 Leythum Eric Pearson Kevin Feige Thor
Ciekawa rzecz spotkała nas przy młocie Thora
A Funny Thing Happened on the Way to Thor's Hammer
25 października 2011 Captain America: Pierwsze starcie
Przedmiot 47
Item 47
3 września 2013 Louis D’Esposito Avengers
Agentka Carter
Agent Carter
3 września 2013 (Cyfrowo)
24 września 2013 (Fizycznie)
Iron Man 3
Niech żyje król
All Hail the King
4 lutego 2014 (Cyfrowo)
25 lutego 2014 (Fizycznie)
Drew Pearce Thor: Mroczny świat

Seriale[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Sezon Odcinki Emisja Showrunnerzy Status Przypisy
seriale ABC
Agenci T.A.R.C.Z.Y.
Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.
1 22 USA: 24 września 2013 – 13 maja 2014 ABC, 20 listopada 2014 Netflix
POLSKA: 28 stycznia 2014 – 17 czerwca 2014 FOX, 3 marca 2015 – 23 lutego 2016 TVP1, 6 października 2017 Showmax
Jed Whedon,
Maurissa Tancharoen,
Jeffrey Bell
zakończony [130][131][132][133][134]
2 22 USA: 23 września 2014 – 12 maja 2015 ABC, 11 lipca 2015 Netflix
POLSKA: 14 października 2014 – 16 czerwca 2015 FOX, 6 października 2017 Showmax
[135][136][137][138][134]
3 22 USA: 29 września 2015 – 17 maja 2016ABC
POLSKA: 6 listopada 2015 – 24 czerwca 2016 FOX, 6 października 2017 Showmax
[139][140][141][142][134]
4 22 USA: 20 września 2016 – 16 maja 2017 ABC
POLSKA: 8 grudnia 2016 – 10 czerwca 2017 FOX, 6 października 2017 Showmax
[143][144] [145][146][147][134]
5 22 USA: 1 grudnia 2017 – 18 maja 2018 ABC
POLSKA: 3 grudnia 2017 – 20 maja 2018 Showmax
[148][149][150][134]
6 13 BRAK DANYCH zapowiedziany [151]
Agentka Carter
Marvel's Agent Carter
1 8 USA: 6 stycznia 2015 – 24 lutego 2015 ABC
POLSKA: 19 maja 2015 – 7 lipca 2015 FOX
Tara Butters,
Michele Fazekas,
Chris Dingess
zakończony [152][153]
2 10 USA: 19 stycznia 2016 – 1 marca 2016 ABC
POLSKA: 11 marca 2016 – 8 kwietnia 2016 FOX
[139][154][155]
Agenci T.A.R.C.Z.Y.: Slingshot
Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot
1 6 USA: 13 grudnia 2016 ABC.com Jed Whedon,
Maurissa Tancharoen,
Jeffrey Bell
zakończony [156]
Inhumans
Marvel's Inhumans
1 8 USA: 29 września 2017 – 10 listopada 2017 ABC
POLSKA: 7 października 2017 – 11 listopada 2017 Showmax
Scott Buck [34][157][158][159][134]
seriale Netflix
Daredevil
Marvel's Daredevil
1 13 USA: 10 kwietnia 2015 Netflix
Polska: 6 stycznia 2016 Netflix
Steven S. DeKnight dostępny [28][160][161]
2 13 USA: 18 marca 2016 Netflix
Polska: 18 marca 2016 Netflix
Douglas Petrie,
Marco Ramirez
[161][160][162]
3 13 USA: 2018 Netflix
Polska: 2018 Netflix
Erik Oleson postprodukcja [163][164]
Jessica Jones
Marvel's Jessica Jones
1 13 USA: 20 listopada 2015 Netflix
Polska: 6 stycznia 2016 Netflix
Melissa Rosenberg dostępny [165][160][166]
2 13 USA: 8 marca 2018 Netflix
Polska: 8 marca 2018 Netflix
[167][168][169]
3 13 BRAK DANYCH zapowiedziany [170]
Luke Cage
Marvel's Luke Cage
1 13 USA: 30 września 2016 Netflix
Polska: 30 września 2016 Netflix
Cheo Hodari Coker dostępny [171][172][160]
2 13 USA: 22 czerwca 2018 Netflix
Polska: 22 czerwca 2018 Netflix
[173][174]
Iron Fist
Marvel's Iron Fist
1 13 USA: 17 marca 2017 Netflix
Polska: 17 marca 2017 Netflix
Scott Buck [175][176][177]
2 10 USA: 7 września 2018 Netflix
Polska: 7 września 2018 Netflix
Raven Metzner [178][179][180][181]
Defenders
Marvel's The Defenders
1 8 USA: 18 sierpnia 2017 Netflix
Polska: 18 sierpnia 2017 Netflix
Marco Ramirez dostępny [182][183][184][185][186]
Punisher
Marvel's The Punisher
1 13 USA: 17 listopada 2017 Netflix
Polska: 17 listopada 2017 Netflix
Steve Lightfoot [30][187][188]
2 13 BRAK DANYCH w trakcie zdjęć [189][190]
seriale Hulu
Marvel's Runaways 1 10 USA: 21 listopada 2017 – 9 stycznia 2018 Hulu
POLSKA: 22 listopada 2017 – 10 stycznia 2018 Showmax
Josh Schwartz,
Stephanie Savage
zakończony [32][191][192][193][134]
2 13 USA: 21 grudnia 2018 Hulu w trakcie zdjęć [194][195]
seriale Freeform
Marvel's Cloak & Dagger 1 10 USA: 7 czerwca 2018 – 2 sierpnia 2018 Freeform
Polska: 8 czerwca 2018 – 3 sierpnia 2018 Showmax
Joe Pokaski zakończony [196][31][197] [198][199][200]
2 10 USA: 2019 Freeform zapowiedziany [201]

Obsada i postacie powracające[edytuj | edytuj kod]

Stan Lee, twórca wielu postaci Marvel Comics, wystąpił w rolach cameo we wszystkich filmach i serialach MCU

Marvel Cinematic Uniwerse jest pewnego rodzaju ewenementem. Postacie i obsada wchodzące w jego skład pojawiają się zarówno w filmach, krótkometrażówkach Marvel One-Shots i serialach. Swoje role powtarzają ci sami aktorzy.

Wielokrotnie powtarzającymi swoją rolę są: Robert Downey Jr., który zagrał Tony’ego Starka / Iron Mana w trzech solowych filmach: Iron Man (2008), Iron Man 2 (2010) i Iron Man 3 (2013); Chris Evans grający Steve’a Rogersa / Kapitana Amerykę zagrał również w trzech solowych filmach: Captain America: Pierwsze starcie (2011), Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014) i Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016) oraz Chris Hemsworth wcielający się w Thora w trzech solowych filmach: Thor (2011), Thor: Mroczny świat (2013) oraz Thor: Ragnarok (2017). Ci trzej aktorzy zagrali w Avengers (2012) i Avengers: Czas Ultrona (2015). Downey Jr. wystąpił ponad to w Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016) i razem z Evansem w Spider-Man: Homecoming (2017). Edward Norton, który wystąpił jako Bruce Banner / Hulk w The Incredible Hulk (2008) nie zagrał w Avengers (2012), został on zastąpiony przez Marka Ruffalo, który pojawił się również w Avengers: Czas Ultrona (2015) i Thor: Ragnorok (2017).

Chris Pratt wcielił się w rolę Petera Quilla / Star-Lorda w filmie Strażnicy Galaktyki (2014) i Strażnicy Galaktyki vol. 2 (2017) oraz powróci w Guardians of the Galaxy Vol. 3. Paul Rudd wcielił się w rolę Scotta Langa / Ant-Mana, a Evangeline Lilly zagrała Hope Van Dyne w filmie Ant-Man (2015), powtórzyli oni swoją rolę w Ant-Man i Osa (2018). Rudd pojawił się również w filmie Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016). Chadwick Boseman pojawił się w roli T'Challi / Czarnej Pantery w filmach Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016) i Czarna Pantera (2018), Benedict Cumberbatch wcielił się w postać Doktora Stephena Strange’a w filmie Doktor Strange (2016) oraz powtórzył swoją rolę w filmie Thor: Ragnarok (2017), a Tom Holland zagrał Petera Parkera / Spider-Mana w filmach Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016) i Spider-Man: Homecoming (2017) oraz powtórzyy ją w Spider-Man: Far from Home (2019). Brie Larson zagra Carol Danvers / Kapitan Marvel w filmie Kapitan Marvel (2019).

Downey Jr., Evans, Hemsworth, Ruffalo, Pratt, Rudd, Boseman, Cumberbatch i Holland zagrali również w filmie Avengers: Wojna bez granic (2018) oraz powrócą w jego niezatytułowanej kontynuacji (2019), natomiast Lilly i Larson pojawią się tylko w niezatytułowanej kontynuacji (2019).

Samuel L. Jackson zagrał epizodycznie postać Nicka Fury’ego w kilku filmach, dołączył do głównej obsady dopiero przy Avengers (2012) , powtórzył on swoją rolę w Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014) i Avengers: Czas Ultrona (2015) oraz wystąpił gościnnie w serialu Agenci T.A.R.C.Z.Y. (2013–2014). Inni aktorzy, którzy kilkukrotnie powtarzali swoje role to: Paul Bettany, Don Cheadle, Idris Elba, Jon Favreau, Tom Hiddleston, William Hurt, Scarlett Johansson, Anthony Mackie, Gwyneth Paltrow, Jeremy Renner, Stellan Skarsgård, Cobie Smulders i Sebastian Stan.

Historia i geneza bohaterów często się różni od tej przedstawionej w komiksach. Została zmieniona na potrzeby filmów lub w związku z prawami autorskimi do filmów. Takim przykładem jest rodzeństwo Maximoff – Scarlet Witch i Quicksilver, które w komiksach są dziećmi Magneto i mutantami, natomiast Marvel Studios nie może o tym wspomnieć, ponieważ prawa do tych postaci posiada 20th Century Fox, jak i do pozostałego świata X-Men. W rolę Quicksilvera wcielił się Aaron Taylor-Johnson, a Scarlet Witch zagrała Elizabeth Olsen. Wystąpili oni w Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014) i Avengers: Czas Ultrona (2015). Olsen wystąpiła również w Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016) i Avengers: Wojna bez granic (2018) oraz powtórzy swoją rolę w niezatytułowanej kontynuacji (2019)[202].

Clark Gregg, który wciela się w Phila Coulsona w Iron Man (2008), Iron Man 2 (2010), Thor (2011) i Avengers (2012), również zagrał w dwóch krótkometrażówkach Marvel One-Shots (2011) i gra w serialu Agenci T.A.R.C.Z.Y. (od 2013). Postać Coulsona została stworzona na potrzeby filmu, a w komiksach pojawiła się dopiero później.

Hayley Atwell wciela się w postać Peggy Carter w Captain America: Pierwsze starcie(2011), krótkometrażówce Marvel One-Shot: Agentka Carter (2013), Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014), Avengers: Czas Ultrona (2015), gościnnie wystąpiła w serialu Agenci T.A.R.C.Z.Y. (2014), gra główną rolę w serialu Agentka Carter (2015–2016) oraz powtórzyła swoją rolę w filmie Ant-Man (2015)[203].

Rolę Howarda Starka, ojca Tony’ego odgrywa trzech aktorów: pierwszy z nich, Gerard Sanders, pojawił się tylko na zdjęciu w Iron Man (2008); John Slattery jest odtwórcą roli dojrzałego Howarda i wystąpił w Iron Man 2 (2010) oraz powtórzył swoją rolę w Ant-Man (2015); natomiast trzeci z nich, Dominic Cooper gra młodszą wersję ojca Tony’ego i wystąpił w Captain America: Pierwsze starcie (2011), krótkometrażówce Marvel One-Shot: Agentka Carter (2013) oraz w serialu Agentka Carter (2015–2016)[204].

Leslie Bibb, która wystąpiła w filmach Iron Man (2008) i Iron Man 2 (2010) jako Christine Everhart zagrała również w fikcyjnym programie informacyjnym WHiH NewsFront (2015–2016).

Główne role w miniserialu platformy Netflix, Defenders, zagrali: Charlie Cox jako Matt Murdock / Daredevil, Krysten Ritter jako Jessica Jones, Mike Colter jako Luke Cage i Finn Jones jako Daniel Rand / Iron Fist[205][206][207]. Cała czwórka aktorów pojawiła się we własnych serialach. W miniserii gościnie wystąpił również Jon Bernthal jako Frank Castle / Punisher, który wcześniej zagrał w serialu Daredevil. Zagrał on również w własnym serialu Punisher. Colter natomiast dodatkowo wystąpił w serialu Jessica Jones[208].

Główne role w serialu Runaways zagrali: Rhenzy Feliz jako Alex Wilder, Lyrica Okano jako Nico Minoru, Virginia Gardner jako Karolina Dean, Ariela Barer jako Gert Yorkes, Gregg Sulkin jako Chase Stein i Allegra Acosta jako Molly Hernandez.

Tytułowe role w serialu Marvel’s Cloak & Dagger zagrają Olivia Holt jako Tandy Bowen / Dagger i Aubrey Joseph jako Tyrone Johnson / Cloak, natomiast w serialu Marvel’s New Warriors w głównych rolach wystąpią: Milana Vayntrub jako Doreen Green / Squirrel Girl, Derek Theler jako Craig Hollis / Mister Immortal, Jeremy Tardy jako Dwayne Taylor / Night Thrasher, Calum Worthy jako Robbie Baldwin / Speedball, Matthew Moy jako Zach Smith / Microbe oraz Kate Comer as Deborah Fields / Debrii.

Dokumenty[edytuj | edytuj kod]

  • Marvel Studios: Assembling a Universe (2014)

Godzinny dokument przedstawiający pracę Marvel Studios nad Marvel Cinematic Universe. Wyemitowany został 18 marca 2014 na antenie ABC.[209] Dokument ten został dołączony do wydania DVD pierwszego sezonu Agentów T.A.R.C.Z.Y.[210].

  • Marvel 75 Years: From Pulp to Pop! (2014)

Godzinny dokument, który został wyemitowany na antenie ABC 4 listopada 2014. Prowadzącą program jest, grająca Agentkę 13, Emily VanCamp. Dokument opowiada o historii Marvela od powstania Marvel Comics w 1939 roku do 2014 toku oraz o najbliższych planach Marvel Entertainment[211].

  • Marvel’s Captain America: 75 Heroic Years (2016)

Godzinny dokument przedstawiający historię Kapitana Ameryki od powstania do współczesności. Został on wyemitowany 19 stycznia 2016 roku na antenie ABC. W dokumencie wystąpili Stan Lee, Joe Quesada, Jeph Loeb i Louis D’Esposito oraz aktorzy produkcji MCU: Clark Gregg, Ming-Na Wen, Chloe Bennet, Chris Evans i Hayley Atwell[212].

Komiksy[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Liczba
zeszytów
Data
wydania
Twórcy Przypis
scenariusz rysunki
Oficjalne „Tie-in MCU"
Iron Man 2: Public Identity 3 28 kwietnia – 12 maja 2010 Joe Casey, Justin Theroux Barry Kitson [213][214][215]
Iron Man 2: Agents of S.H.I.E.L.D. 1 1 października 2010 Joe Casey Tim Green, Felix Ruiz,
Matt Camp
[216]
Captain America: First Vengeance 8 16 lutego – 20 lipca 2011 Fred Van Lente Neil Edwards, Luke Ross, Rich Elson, Andy Smith, Javi Fernandez [217][218]
The Avengers Prelude: Fury's Big Week 8 5 lutego – 28 marca 2012 Chris Yost,
Eric Pearson
Luke Ross, Agustin Padilla [219][220]
The Avengers Prelude: Black Widow Strikes 3 2 maja – 6 czerwca 2012 Fred Van Lente Neil Edwards, Renato Arlem [221][222]
Iron Man 3 Prelude 2 2 stycznia – 6 lutego 2013 Christos Gage, Will Corona Pilgrim Steve Kurth [223][224] 
Thor: The Dark World Prelude 2 5 czerwca – 10 lipca 2013 Chris Yost, Craig Kyle Scott Eaton [225][226] 
Captain America: The Winter Soldier Infinite Comic 1 28 stycznia 2014 Peter David Rock He-Kim [227]
Guardians Of The Galaxy Prequel Infinite Comic 1 1 kwietnia 2014 Dan Abnett, Andy Lanning Andrea DiVito [228]
Guardians of the Galaxy Prelude 2 2 kwietnia – 28 maja 2014 Wellinton Alves [229][230]
Age of Ultron Prelude - This Scepter'd Isle 1 3 lutego 2015 Will Corona Pilgrim Wellinton Alves [231]
Ant-Man Prelude 2 4 lutego – 4 marca 2015 Miguel Sepulveda [232][233]
Ant-Man – Scott Lang: Small Time 1 3 marca 2015 Wellinton Alves, Daniel Govar [234]
Marvel's Jessica Jones 1 7 października 2015 Brian Michael Bendis Michael Gaydos [235]
Captain America: Civil War Prelude Infinite Comic 1 10 lutego 2016 Will Corona Pilgrim Szymon Kudranski [236]
Doctor Strange Prelude 2 6 lipca – 24 sierpnia 2016 Jorge Fornés [237][238]
Doctor Strange Prelude Infinite Comic: The Zealot 1 7 września 2016 [239]
Guardians of the Galaxy Prelude 2 4 stycznia – 1 lutego 2017 Chris Allen [240][241]
Spider-Man: Homecoming Prelude 2 1 marca 2017 Todd Nauck [242]
Adaptacje filmów
Iron Man: I Am Iron Man 2 27 stycznia – 24 lutego 2010 Peter David Sean Chen [243][244]
Iron Man 2 2 7 listopada – 5 grudnia 2012 Christos Gage,
Will Corona Pilgrim
Ramon Rosanas [245][246]
Thor 2 16 stycznia – 20 lutego 2013 Christos Gage Don Ho, Lan Medina [247][248]
Captain America: The First Avenger 2 6 listopada – 11 grudnia 2013 Peter David Wellinton Alves [249][250]
Marvel's The Avengers 2 24 grudnia 2014 – 7 stycznia 2015 Will Corona Pilgrim Joe Bennett [251][252]
Captain America: Civil War Prelude 4 16 grudnia 2015 – 27 stycznia 2016 Szymon Kudranski,
Lee Ferguson
[253][254]
Pozostałe"
Iron Man: Fast Friends 2 17 – 30 września 2008 Paul Tobin Ronan Cliquet [255][256]
Iron Man: Security Measures 1 30 września 2008 Christos Gage Hugo Petrus [257]
The Incredible Hulk: The Fury Files 2 9 – 15 października 2008 Frank Tieri Salvadore Espin [258][259]
Nick Fury: Spies Like Us 1 4 grudnia 2008 Joe Caramagna Hugo Petrus [260]
Iron Man 2: Fist of Iron 1 1 lutego 2011 Paul Tobin Patrick Olliffe, Scott Koblish, Khoi Pham [261][262]
Captain America & Thor: Avengers 1 6 lipca 2011 Fred Van Lente Ron Lim [263]
The Avengers Initiative 1 2 maja 2012 [264]
Iron Man: The Coming of the Melter 1 1 maja 2013 Christos Gage [265]
Captain America: Homecoming 1 26 marca 2014 Fred Van Lente Tom Grummett [266]
Guardians of the Galaxy: Galaxy's Most Wanted 1 2 lipca 2014 Will Corona Pilgrim Andrea Divito [267]
Agents of S.H.I.E.L.D.: The Chase 1 25 lipca 2014 George Kitson Mirko Colak, Neil Edwards, Mirco Pierfederici [268]
Avengers: Operation Hydra 1 22 kwietnia 2015 Will Corona Pilgrim Andrea Di Vito [269]
Ant-Man: Larger Than Life 1 24 czerwca 2015 [270]
Captain America: Road to War 1 20 kwietnia 2016 [271]

Guidebooki[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Liczba
zeszytów
Data
wydania
Twórcy Przypis
scenariusz okładka
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Iron Man
1 28 października 2015 Michael O’Sullivan Mike Del Mundo [272]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Incredible Hulk
1 25 listopada 2015 Pascal Campion,
Mike Del Mundo
[273]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Iron Man 2
1 [273]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Thor
1 23 grudnia 2015 Pascal Campion,
Will Sliney
[274]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Captain America: The First Avenger
1 27 stycznia 2016 Mike Del Mundo [275]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s The Avengers
1 24 lutego 2015 [276]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Iron Man 3
1 4 maja 2016 Marcos Martin [277]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Thor: The Dark World
1 [278]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Captain America: The Winter Soldier
1 25 maja 2016 Mike Del Mundo [279]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Ant-Man
1 [279]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season One
1 22 czerwca 2016 [280]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Guardians Of The Galaxy
1 27 lipca 2016 [281]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Avengers: Age of Ultron
1 28 września 2016 [282]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season Two
1 26 października 2016 Marcos Martin [283]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Agent Carter Season One
1 [284]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season Three
1 28 grudnia 2016 Mike Del Mundo [285]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Agent Carter Season Two
1 Dave Johnson [286]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Captain America: Civil War
1 25 stycznia 2017 Mike Del Mundo [287]
Guidebook to the Marvel Cinematic Universe:
Marvel’s Doctor Strange
1 29 marca 2017 Marcos Martin [288]

Wpływ na inne studia[edytuj | edytuj kod]

Po sukcesie filmu Avengers z 2012 roku model wspólnego uniwersum stał się powielany przez inne studia posiadające prawa do ekranizacji komiksów oraz książek.

DC Entertainment i Warner Bros.
 Osobne artykuły: DC Extended UniverseArrowverse.

W październiku 2012 roku Warner Bros. rozpoczął przygotowania do wspólnego uniwersum[289]. Pierwszym filmem był Człowiek ze stali z 2013 roku[290]. W lipcu 2014 roku, szef DC Geoff Johns, potwierdził, że seriale Arrow i Flash nie będą częścią uniwersum filmowego[291]. Seriale te stworzyły oddzielnie rozwijane uniwersum, Arrowverse. W październiku 2014 roku studio przedstawiło plany dziewięciu kolejnych filmów zapowiedzianych na lata 2016 – 2020[292].

20th Century Fox

W listopadzie 2012 roku, 20th Century Fox ogłosiło plany stworzenia własnego wspólnego uniwersum, na podstawie posiadanych praw do adaptacji komiksów Marvel Comics serii X-Men i Fantastyczna czwórka. Mark Millar został producentem nadzorującym projekt[293]. Jednak w maju 2014 roku, Simon Kinberg, scenarzysta Fantastyczna Czwórka, stwierdził, że film nie będzie w tym samym uniwersum co reszta filmów X-Men[294].

Sony Pictures
 Osobny artykuł: Spider-Man w filmie.

W listopadzie 2013 roku szefowa Sony Pictures Entertainment, Amy Pascal ogłosiła, że studio zamierza rozszerzyć uniwersum serii Niesamowity Spider Man o spin-offy na wzór Marvel Cinematic Universe[295][296]. Jednak w lutym 2015 roku w związku z niezadawalającym wynikiem filmu Niesamowity Spider-Man Sony razem z Marvel Studios ogłosiło warunki umowy licencyjnej między studiami, która włącza postać Spider-Mana oraz filmy z tym bohaterem do Marvel Cinematic Universe[11].

Wpływ na kulturę[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 2014 roku Uniwersytet Baltimore ogłosił kurs rozpoczynający się w semestrze letnim 2015 roku dotyczący Marvel Cinematic Universe, prowadzony przez Arnolda Blumberga[297].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Franczyzy kinowe, które zarobiły miliardy dolarów (pol.). Puls Biznesu. [dostęp 2011-10-11].
  2. Joe: Marvel Cinematic Universe Is Now Highest Grossing Movie Franchise In The World (ang.). ComicBook. [dostęp 2015-05-03].
  3. Marvel Cinematic Universe (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-02-07].
  4. a b Ben Fritz, Dana Harris: Paramount pacts for Marvel pix (ang.). Variety. [dostęp 2005-04-27].
  5. a b Devin Leonard: The Pow! Bang! Bam! Plan to Save Marvel, Starring B-List Heroes (ang.). Bloomberg. [dostęp 2014-04-03].
  6. Mark Beall: Marvel Avengers Update (ang.). MovieFone. [dostęp 2006-09-14].
  7. Alan Orange: Marvel’s Kevin Feige on the Future of ‘The Avengers’, ‘Thor’, ‘Ant Man’, ‘Doctor Strange’, and ‘Captain America’! (ang.). Movie Web. [dostęp 2009-06-05].
  8. Edward Douglas: Exclusive: Marvel Studios Production Head Kevin Feige (ang.). Super Hero Hype. [dostęp 2010-04-26].
  9. H. Shaw-Williams: Kevin Feige On ‘Iron Man 3′ And The Shared Marvel Movie Universe (ang.). Screen Rant. [dostęp 2014-04-30].
  10. Marcin Pietrzyk: Oto pełna Faza Trzecia kinowego uniwersum Marvela (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-10-29].
  11. a b c d Marvel: Sony Pictures Entertainment Brings Marvel Studios Into The Amazing World Of Spider-Man (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-02-10].
  12. Kim Masters, Matthew Belloni: Marvel Shake-Up: Film Chief Kevin Feige Breaks Free of CEO Ike Perlmutter (Exclusive) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2015-08-31].
  13. Devin Faraci: The Marvel Creative Committee Is Over (ang.). BirthMovieDeath.com. [dostęp 2015-09-02].
  14. The Walt Disney Company To Acquire Twenty-First Century Fox, Inc., After Spinoff Of Certain Businesses, For $52.4 Billion In Stock (ang.). The Walt Disney Company. [dostęp 2017-12-14]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  15. Nikki Finke: PARAMOUNT-MARVEL DEAL: Paramount To Distribute Next Five Marvel Films (ang.). Deadline. [dostęp 2008-09-29].
  16. Marvel: THE INCREDIBLE HULK TO SMASH INTO THEATERS JUNE 13, 2008 (ang.). marvel.com. [dostęp 2006-11-06].
  17. Kim Masters, Jay Fernandez: Disney to Distribute Marvel’s 'The Avengers,' 'Iron Man 3' (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2010-10-18].
  18. Andy Fixmer, Sarah Rabil: Disney’s Marvel Buy Traps Hollywood in Spider-Man Web (Update2) (ang.). Bloomberg. [dostęp 2009-09-01].
  19. Nikki Finke: Disney Completes Purchase Of Marvel Home Entertainment Distribution Rights (ang.). Deadline. [dostęp 2013-07-02].
  20. a b Anthony Breznican: 'Marvel One-Shot: Agent Carter' -- FIRST LOOK at poster and three photos from the new short! (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2013-07-11].
  21. Elizabeth Wagmeister: Marvel’s Mockingbird Series Starring Adrianne Palicki Lands ABC Pilot Order (EXCLUSIVE) (ang.). Variety. [dostęp 2015-08-20].
  22. Nellie Andreeva: Marvel Comics ‘Damage Control’ Adapted As Comedy TV Series By ABC (ang.). Deadline. [dostęp 2015-10-02].
  23. Kate Stanhope: ABC Prepping Marvel Comedy 'Damage Control' (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2015-10-02].
  24. Twerri Schwartz: SECOND MARVEL COMEDY IN DEVELOPMENT AT ABC (ang.). IGN. [dostęp 2015-01-11].
  25. Lesley Goldberg: 'Agent Carter' Canceled at ABC; 'Marvel’s Most Wanted' Not Moving Forward at ABC (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2015-05-12].
  26. Elizabeth Wagmeister: ‘Marvel’s Most Wanted’ Not Going Forward at ABC (ang.). Variety. [dostęp 2016-05-12].
  27. Marcin Pietrzyk: Telewizyjny „Daredevil” będzie 13-godzinnym filmem (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-05-13].
  28. a b Terri Schwartz: Netflix announces 'Daredevil,' 'Bloodline,' 'Kimmy Schmidt' premiere dates (ang.). Zap2It. [dostęp 2015-01-07].
  29. Michael Ausiello: Punisher Spinoff Starring Jon Bernthal in Development at Netflix (ang.). TV Line. [dostęp 2016-01-16].
  30. a b NETFLIX ORDERS 'MARVEL'S THE PUNISHER' TO SERIES (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-04-29].
  31. a b Elizabeth Wagmeister: Freeform Greenlights Marvel Romance Superhero Series ‘Cloak and Dagger’ (EXCLUSIVE) (ang.). Variety. [dostęp 2016-04-07].
  32. a b 'MARVEL'S RUNAWAYS' HEADED TO HULU (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-08-17].
  33. Michael Ausiello: Squirrel Girl on TV? Marvel Developing New Warriors Comedy Series (ang.). TV Line. [dostęp 2016-08-30].
  34. a b 'Marvel's The Inhumans' Coming to IMAX & ABC in 2017 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-11-14].
  35. Josh Wigler: Joe Quesada Outlines Plans For 'Marvel Cinematic Universe' Comics With Movie Creators (ang.). MTV. [dostęp 2010-11-01].
  36. Marc Graser: How Marvel is Turning to Short Films to Sell More DVDs, Blu-rays (ang.). Variety. [dostęp 2013-07-23].
  37. Brian Gallagher: Marvel Studios Considering Animated Movie & TV Tie-Ins? (ang.). MovieWeb. [dostęp 2015-04-03].
  38. Marvel: IRON-CLAD DATE: MAY 2, 2008 (ang.). marvel.com. [dostęp 2006-06-23].
  39. premiery i zapowiedzi 2008 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  40. Iron Man Aussie Premiere Pics (ang.). SuperHeroHype. [dostęp 2008-04-14].
  41. Borys Kit: Marvel Studios outlines slew of superhero titles (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2006-04-28].
  42. Marvel: THE INCREDIBLE HULK TO SMASH INTO THEATERS JUNE 13, 2008 (ang.). marvel.com. [dostęp 2006-10-06].
  43. premiery i zapowiedzi 2008 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  44. Marcin Pietrzyk: Jon Favreau już oficjalnie reżyserem „Iron Mana 2” (pol.). Filmweb. [dostęp 2008-07-10].
  45. Marcin Pietrzyk: Scenarzysta „Tropic Thunder” pisze „Iron Mana 2” (pol.). Filmweb. [dostęp 2008-07-16].
  46. premiery i zapowiedzi 2010 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  47. Geoff Boucher: ‘Iron Man 2’ premiere: It’s like real life but different (ang.). Los Angeles Times. [dostęp 2010-04-28].
  48. Marvel: IRON MAN 2 WRAPS ON SCHEDULE (ang.). marvel.com. [dostęp 2009-07-18].
  49. Skyjoker: On the Spot: Kenneth Branagh’s THOR World Premiere in Sydney! (ang.). Spotlight Report. [dostęp 2011-04-18].
  50. premiery i zapowiedzi 2011 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  51. THOR MOVIE: NEW THOR AND MJOLNIR PIC (ang.). marvel.com. [dostęp 2010-07-27].
  52. premiery i zapowiedzi 2011 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  53. CAPTAIN AMERICA MOVIE: COL. PHILLIPS CAST (ang.). marvel.com. [dostęp 2010-06-28].
  54. Daniel Tovrov: 'Captain America: The First Avenger' Premieres in LA [PHOTOS] (ang.). International Business Times. [dostęp 2011-07-20].
  55. premiery i zapowiedzi 2012 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  56. MARVEL'S THE AVENGERS BEGINS PRODUCTION (ang.). marvel.com. [dostęp 2011-04-26].
  57. Michael O’Connell: Marvel Sets 'The Avengers' World Premiere for April 11 (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2012-03-16].
  58. Germain Lussier: Marvel’s Iron Man 3 Flies Into IMAX 3D (ang.). marvel.com. [dostęp 2013-06-22].
  59. premiery i zapowiedzi 2013 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  60. Gwyneth Paltrow At The 'Iron Man 3' Red Carpet Premiere: Pepper Potts Goes Floral (PHOTOS) (ang.). The Huffington Post. [dostęp 2013-04-15].
  61. Marvel’s Thor: The Dark World Thunders Into IMAX 3D (ang.). marvel.com. [dostęp 2013-11-06].
  62. premiery i zapowiedzi 2013 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  63. Mingle with the stars at the premiere of Thor: The Dark World (ang.). The Sun. [dostęp 2013-10-14].
  64. premiery i zapowiedzi 2014 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  65. CAPTAIN AMERICA: THE WINTER SOLDIER BEGINS FILMING (ang.). marvel.com. [dostęp 2013-04-08].
  66. Ryan Penagos: MARVEL TAKES OVER HOLLYWOOD FOR THE CAPTAIN AMERICA: THE WINTER SOLDIER WORLD PREMIERE (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-03-13].
  67. premiery i zapowiedzi 2014 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  68. Marvel Studios Begins Production on Guardians of the Galaxy (ang.). marvel.com. [dostęp 2013-07-20].
  69. Taryn Ryder: On the Red Carpet at the 'Guardians of the Galaxy' Premiere (ang.). Yahoo. [dostęp 2014-07-22].
  70. premiery i zapowiedzi 2015 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  71. Germain Lussier: Julie Delpy and Linda Cardellini Are In ‘Avengers: Age of Ultron’ (ang.). slashfilm.com. [dostęp 2015-04-01].
  72. Marvel Studios Announces Filming of Marvel’s Avengers: Age of Ultron in South Korea (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-02-18].
  73. premiery i zapowiedzi 2015 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  74. Ant-Man Micro-Tech Challenge: Learn More (ang.). [dostęp 2015-06-02].
  75. PRODUCTION BEGINS ON MARVEL'S ANT-MAN (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-08-18].
  76. Jeff Sneider: Marvel’s ‘Ant-Man’ Resolves Writing Credit Dispute (Exclusive) (ang.). The Wrap. [dostęp 2015-04-22].
  77. a b c d e Marcin Pietrzyk: Oto pełna Faza Trzecia kinowego uniwersum Marvela (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-10-29].
  78. premiery i zapowiedzi 2016 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  79. Marcin Pietrzyk: Autorzy „Zimowego żołnierza” nakręcą też trzecią część „Kapitana Ameryki” (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-01-29].
  80. Brian Truitt: Exclusive: Marvel launches program for girl scientists (ang.). USA Today. [dostęp 2016-03-13].
  81. Marcin Rączka: Captain America: Civil War – zobacz pierwszy zwiastun! (pol.). Na Ekranie. [dostęp 2015-11-25].
  82. Adam Siennica: Doktor Strange szybciej w Polsce niż w USA! (pol.). NaEkranie.pl. [dostęp 2016-06-09].
  83. Tatiana Siegel, Borys Kit: Scott Derrickson to Direct Marvel’s 'Doctor Strange' (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2014-03-06].
  84. Mike Fleming Jr: Marvel Setting Jon Spaihts To Script ‘Doctor Strange’ (ang.). Deadline. [dostęp 2014-06-18].
  85. Nick Romano: ‘Doctor Strange’ Re-Teams Director Scott Derrickson With ‘Sinister’ Writer C. Robert Cargill (ang.). Collider. [dostęp 2015-12-14].
  86. Scott Derrickson: Photo op on wrap yesterday in NYC, Chiwetel covering Benedict's Doctor Strange gesture. (ang.). Twitter. [dostęp 2016-04-04].
  87. Rhiannon Kincaid: Screenwriter C. Robert Carghill Says Marvel Wanted Doctor Strange To Be Different From Other Marvel Films (ang.). MCU Exchange. [dostęp 2016-04-19].
  88. Karen Chu: 'Doctor Strange' Director Addresses Whitewashing Controversy (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-10-13].
  89. Strażnicy Galaktyki vol. 2 - James Gun ukazał sesję nagraniową muzyki do filmu! (pol.). moviesroom.pl. [dostęp 2017-01-25].
  90. Marvel: SDCC 2014: Guardians of the Galaxy Sequel Coming in 2017 (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-07-27].
  91. James Gunn: Live Q&A now Hi! (ang.). Facebook. [dostęp 2016-02-10].
  92. James Gunn: And that’s a wrap on #GoTGVol2. WHEW. So much gratitude to my wonderful cast and crew. Thank you all. (ang.). Twitter. [dostęp 2016-06-16].
  93. „Strażnicy galaktyki vol. 2”: pierwszy polski zwiastun (pol.). Onet.pl. [dostęp 2016-10-19].
  94. Jessica Chandra: 8 WEIRD AND WONDERFUL THINGS THAT HAPPENED AT THE 'GUARDIANS OF THE GALAXY VOL. 2' TOKYO PREMIERE (ang.). cosmopolitan.com.au. [dostęp 2017-04-11].
  95. Rebecca Ford: 'Jumanji' Release Date Pushed, 'Spider-Man' Shifts (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-01-20].
  96. Marvel: Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-06-23].
  97. Marc Storm: SDCC 2016: 'SPIDER-MAN: HOMECOMING' INTRODUCES ITS VILLAIN (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-06-23].
  98. Spider-Man’s Next Solo Film Officially Receives Its Title (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-04-13].
  99. premiery i zapowiedzi 2017 (pol.). Filmweb. [dostęp 2016-12-06].
  100. CREATE YOUR OWN SPIDER-MAN SUIT CONTEST (ang.). Sony Pictures. [dostęp 2017-05-24].
  101. Marvel: Marvel Studios Schedules New Release Dates for 4 Films (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-02-10].
  102. premiery i zapowiedzi 2017 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-10].
  103. Mike Fleming Jr: Mark Ruffalo Bringing Hulk Into ‘Thor: Ragnarok’ (ang.). Deadline. [dostęp 2015-10-15].
  104. Christine Dinh: GET YOUR FIRST LOOK AT MARVEL STUDIOS' 'THOR: RAGNAROK' IN A NEW PHOTO (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-01-05].
  105. Coming up from the USA TODAY Network: College football rankings, 'Thor: Ragnarok' premiere and more (ang.). USA Today. [dostęp 2017-10-09].
  106. a b c Marc Strom: MARVEL STUDIOS PHASE 3 UPDATE (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-10-08].
  107. Haleigh Foutch: ‘Black Panther': Kevin Feige Reveals Ryan Coogler Is Co-Writing; Talks Filming Dates (ang.). Collider. [dostęp 2016-04-11].
  108. Marc Storm: RYAN COOGLER TO DIRECT MARVEL'S 'BLACK PANTHER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-01-11].
  109. Czarna Pantera staje w obronie świata (pol.). TVN24.pl. [dostęp 2017-10-16].
  110. BLACK PANTHER PREMIERE, LA (ang.). averagesocialite.com. [dostęp 2018-01-16].
  111. premiery i zapowiedzi 2018 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-10-09].
  112. a b Joe & Anthony Russo to Direct 2-Part Marvel’s 'Avengers: Infinity War' Event (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-04-07].
  113. a b Devin Faraci: Markus & McFeely Will Write INFINITY WAR (ang.). BadassDigest.com. [dostęp 2015-04-09].
  114. a b Ross A. Lincoln: Marvel’s ‘Avengers 3’ Gets Official Title With Temp Name Hung On ‘Avengers 4’ (ang.). Deadline. [dostęp 2016-07-29].
  115. Eric Goldman: MARVEL STUDIOS' 'AVENGERS: INFINITY WAR' OPENING ON APRIL 27 (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-03-01].
  116. Christine Dinh: THE AVENGERS REASSEMBLE ON THE SET OF 'AVENGERS: INFINITY WAR' TO TAKE ON THANOS (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-03-14].
  117. Chris Cabin: ‘Ant-Man and the Wasp': Michael Douglas Eyeing Return for Sequel (ang.). Collider. [dostęp 2015-11-13].
  118. Mike Fleming Jr: Andrew Barrer & Gabriel Ferrari Close Deal To Team With Paul Rudd On ‘Ant-Man And The Wasp’ (ang.). Deadline. [dostęp 2015-12-09].
  119. ANT-MAN AND THE WASP PRAWDOPODOBNIE BĘDZIE KOMEDIĄ ROMANTYCZNĄ (pol.). IGN. [dostęp 2017-12-04].
  120. ANT-MAN & THE WASP PREMIERE, LA (ang.). averagesocialite.com. [dostęp 2018-06-10].
  121. Mike Fleming Jr: Marvel Taps Geneva Robertson-Dworet To Script ‘Captain Marvel’ (ang.). Deadline. [dostęp 2017-08-15].
  122. Bartosz Kęprowski: Captain Marvel - lista potencjalnych reżyserów! (pol.). moviesroom.pl. [dostęp 2016-08-26].
  123. Marc Storm: MARVEL STUDIOS' 'CAPTAIN MARVEL' FINDS ITS DIRECTORS (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-04-19].
  124. Christine Dinh: PRODUCTION UNDERWAY ON MARVEL STUDIOS' 'CAPTAIN MARVEL' (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-03-26].
  125. Mateusz Chrzczonowski: Znamy daty premier filmów IV fazy MCU aż do 2022 roku! (pol.). moviesroom.pl. [dostęp 2018-03-02].
  126. Anthony D’Alessandro: ‘Spider-Man: Homecoming 2’ Shoots Web Around Independence Day 2019; ‘Bad Boys 4’ Moves To Memorial Day (ang.). Deadline. [dostęp 2016-12-09].
  127. Aaron Couch: Tom Holland Reveals Next 'Spider-Man' Movie Is Called 'Far From Home' (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2018-06-23].
  128. Germain Lussier: Avengers: Infinity War Parts 1 and 2 Will Be Very Different Movies (ang.). IO9. [dostęp 2016-04-11].
  129. Brent Lang: James Gunn Fired From ‘Guardians of the Galaxy Vol. 3’ (ang.). Variety. [dostęp 2018-07-20].
  130. Adam Siennica: „Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.” pod koniec stycznia w Polsce (pol.). W: NaEkranie [on-line]. [dostęp 2014-01-08]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  131. Filmweb: Już dziś „Agenci T.A.R.C.Z.Y.” w TVP1 (pol.). Filmweb. [dostęp 2015-03-03].
  132. Todd Spangler: Netflix Sets Streaming Date for ‘Marvel’s Agents of SHIELD’ Season 1 (ang.). Variety. [dostęp 2014-11-11].
  133. MARVEL'S AGENTS OF SHIELD Pilot (ang.). W: Futon Critic [on-line]. [dostęp 2013-09-09].
  134. a b c d e f g SUPERBOHATEROWIE MARVELA ZMIERZAJĄ DO SHOWMAX (pol.). IGN.pl. [dostęp 2017-10-06].
  135. Anna Dyl: Jesienna ramówka stacji ABC na sezon 2014/2015 (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-05-14].
  136. Marcin Rączka: „Agenci T.A.R.C.Z.Y” – 2. sezon w Polsce na FOX od 14 października (pol.). W: NaEkranie [on-line]. [dostęp 2014-09-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  137. Marc Storm: Learn How Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D. Begins Its Second Season (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-09-08].
  138. Marc Storm: Declassifying Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.: S.O.S. (ang.). W: marvel.com [on-line]. [dostęp 2015-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  139. a b Lesley Goldberg: ABC Renews 'Agents of SHIELD,' 'Agent Carter' (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2015-05-7].
  140. Laura Prudom: ‘Marvel’s Agents of SHIELD’ Boss Talks Shocking Finale Cliffhanger, Skye’s Secret Mission (ang.). Variety. [dostęp 2015-05-12].
  141. Marcin Rączka: „Agenci T.A.R.C.Z.Y.” – 3. sezon w listopadzie na FOX (pol.). NaEkranie. [dostęp 2015-10-13].
  142. Nate Jones: What’s New on Netflix: June 2015 (ang.). Vulure. [dostęp 2015-05-21].
  143. Marc Storm: 'Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.' Renewed For Season 4 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-03-03].
  144. Meagan Damore: SDCC: MARVEL'S „AGENTS OF SHIELD” CAST & CREW DECLASSIFY SEASON 4 (ang.). Comic Book Resoures. [dostęp 2016-06-22].
  145. ABC – jesienne daty premier nowych i powracających seriali (pol.). naekranie.pl. [dostęp 2016-06-28].
  146. Grudzień na FOX (pol.). cinema.pl. [dostęp 2016-11-10].
  147. MARVEL'S AGENTS OF SHIELD (ABC) (ang.). The Futon Critic. [dostęp 2017-02-23].
  148. Natalie Abrams: Agents of S.H.I..E.L.D. renewed for season 5 (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2017-05-11].
  149. Nellie Andreeva: ABC Fall 2017 Schedule: ‘Once Upon a Time’ Moves To Friday, ‘Black-Ish’ To Tuesday, ‘S.H.I.E.L.D.’ Held (ang.). Deadline. [dostęp 2017-05-16].
  150. Jenn Fujikawa: “MARVEL’S AGENTS OF S.H.I.E.L.D.” RETURNS ON FRIDAY, DECEMBER 1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-10-07].
  151. Lesley Goldberg: 'Agents of SHIELD' Renewed for Abbreviated Sixth Season at ABC (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2018-05-14].
  152. Marc Storm: Marvel's Agent Carter & Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D. Set Premiere & Return Dates (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-11-05].
  153. Agentka Carter – premiera na FOX! (pol.). Fox Polska. [dostęp 2015-05-05].
  154. Marvel: 'Marvel's Agent Carter' Season Premiere Moves to January 19 (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-12-01].
  155. Marcin Rączka: Agentka Carter, Rosewood i Homeland w marcu na FOX (pol.). NaEkranie.pl. [dostęp 2016-02-15].
  156. Terri Schwartz: WATCH THE FIRST EPISODE OF MARVEL'S AGENTS OF SHIELD'S NEW DIGITAL SERIES, SLINGSHOT (ang.). IGN. [dostęp 2016-12-13].
  157. Lesley Goldberg: Marvel, ABC Set 'The Inhumans' TV Series (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-11-14].
  158. Marc Storm: 'MARVEL'S THE INHUMANS' FINDS ITS SHOWRUNNER (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-12-06].
  159. Denise Petski: ‘Marvel’s Inhumans’ Gets Premiere Date On ABC (ang.). Deadline. [dostęp 2017-06-26].
  160. a b c d Adam Siennica: Netflix oficjalnie w Polsce! (pol.). NaEkranie. [dostęp 2016-01-06].
  161. a b Netflix Orders a Second Season of 'Marvel's Daredevil' (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-04-21].
  162. Patrick Cavanaugh: Daredevil Descends into Darkness in Season 2 Motion Poster (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-01-07].
  163. Lesley Goldberg, Sydney Bucksbaum: Comic-Con: 'Daredevil' Renewed for Third Season at Netflix (ang.). Sydney. [dostęp 2016-07-21].
  164. Christine Dinh: VINCENT D'ONOFRIO RETURNS AS WILSON FISK IN SEASON 3 OF 'MARVEL'S DAREDEVIL' (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-10-25].
  165. Denise Petski: Marvel’s ‘Jessica Jones’ Gets Premiere Date (ang.). Deadline. [dostęp 2015-09-010].
  166. Michael Schneider: ‘Twilight’ screenwriter sets Marvel adaptation for TV (ang.). Variety. [dostęp 2010-12-17].
  167. James Hibberd: Jessica Jones renewed for season 2 (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2016-01-17].
  168. Marc Storm: Marvel & Netflix Announce Second Season of Critically-Acclaimed Netflix Original Series 'Marvel's Jessica Jones' (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-01-17].
  169. Dino-Ray Ramos: ‘Marvel’s Jessica Jones’: Season 2 Premiere Date Set For Netflix Superhero Series (ang.). Deadline. [dostęp 2017-12-09].
  170. Denise Petski: Marvel’s ‘Jessica Jones’ Renewed For Season 3 By Netflix (ang.). Deadline. [dostęp 2018-04-12].
  171. Todd Spangler: Netflix, Marvel Pick ‘Luke Cage’ Showrunner, Cheo Hodari Coker (ang.). Variety. [dostęp 2015-03-31].
  172. Marc Storm: Learn the Premiere Date For 'Marvel's Luke Cage' From the 'Marvel's Daredevil' Red Carpet (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-03-11].
  173. Alex Stedman: ‘Luke Cage’ Renewed for Season 2 on Netflix (ang.). Variety. [dostęp 2016-12-04].
  174. Eric Goldman: 'MARVEL'S LUKE CAGE' SEASON 2 DEBUTS JUNE 22 ON NETFLIX (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-03-06].
  175. Marc Storm: Scott Buck to Showrun the Netflix Original Series 'Marvel's Iron Fist' (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-12-07].
  176. Lauren Gallaway: LOOK: FINN JONES IS DANNY RAND IN FIRST IMAGES FROM „IRON FIST” FILMING (ang.). ComicBookResources. [dostęp 2016-04-18].
  177. Breathe deep. #IronFist (ang.). Twitter. [dostęp 2016-10-04].
  178. Joe Otterson: ‘Iron Fist’ Renewed for Season 2 at Netflix (ang.). Variety. [dostęp 2017-07-21].
  179. James Hibberd: Iron Fist changing showrunners for season 2 (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2017-07-22].
  180. Adam Berngardt: ‘Iron Fist’ Season 2 Release Date Announced (ang.). comicbook.com. [dostęp 2018-07-19].
  181. Ian Cardona: Iron Fist Season 2 Confirmed to Be 10 Episodes, Instead of 13 (ang.). CBR.com. [dostęp 2018-07-30].
  182. NETFLIX POSTS DAREDEVIL, JESSICA JONES, LUKE CAGE, IRON FIST & DEFENDERS INFO (ang.). CosmicBookNews.
  183. Marc Storm: Netflix Original Series 'Marvel's The Defenders' Finds Its Showrunners (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-04-15].
  184. Anthony Couto: SDCC: Marvel, Netflix Reveal „Iron Fist,” „Defenders” Logos (ang.). Comic Book Resources. [dostęp 2016-07-21].
  185. Shirley Li: The Defenders EP talks juggling four heroes – and the 'crisis' that unites them (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2017-01-13].
  186. Nick Romano: Marvel's The Defenders gets premiere date in new teaser (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2017-04-04].
  187. Cooper Hood: The Punisher Netflix Series Begins Filming; Set Photos Show Bearded Frank Castle (ang.). Screen Rant. [dostęp 2016-10-04].
  188. Eric Goldman: NEW 'MARVEL'S THE PUNISHER' TRAILER REVEALS MORE OF FRANK'S MISSION (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-10-19].
  189. Debra Birnbaum: ‘Marvel’s The Punisher’ Renewed for Season 2 (ang.). Variety. [dostęp 2017-12-12].
  190. Eric Goldman: NEW CAST MEMBERS REVEALED FOR 'MARVEL'S THE PUNISHER' SEASON 2 (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-02-26].
  191. James Marsters: Here's the sitch. I'm filming Marvel's 'Runaways'! Set photos are strictly forbidden, but I snuck this pic of the carpet in my trailer... (ang.). Twitter. [dostęp 2017-02-10].
  192. Lesley Goldberg: Marvel's 'Runaways,' From 'The O.C.' Creators, Ordered to Series at Hulu (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2017-05-03].
  193. Matt Webb Mitovich: Marvel's Runaways, Mindy Project Final Run, Others Get Hulu Premiere Dates (ang.). TV Line. [dostęp 2017-07-20].
  194. Lesley Goldberg: 'Runaways,' 'Future Man' Score Second Season Renewals at Hulu (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2018-01-08].
  195. Christine Dinh: All 13 Episodes of 'Marvel's Runaways' Season 2 To Premiere on December 21 (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-08-13].
  196. Lesley Goldberg: Freeform's Fraught Year: Inside the Rebranded Network's Chase for Millennials (and a Hit Show) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-11-11].
  197. Marvel Selects Louisiana For New Television Series (ang.). Louisiana Economic Development. [dostęp 2017-02-08].
  198. Stuart Dredge: MIP Drama pre-LA Screenings showcase: Marvel, Marc Cherry, Candy Crush and more (ang.). mipblog.com. [dostęp 2017-04-04].
  199. Christine Dinh: FREEFORM RELEASES NEW FOOTAGE OF 'MARVEL'S CLOAK & DAGGER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2018-01-19].
  200. Wiktor Fisz: Nowości na czerwiec 2018 w Showmax. Lista filmów i seriali (ang.). NaEkranie.pl. [dostęp 2018-05-28].
  201. Danielle Turchiano: ‘Marvel’s Cloak & Dagger’ Renewed for Season 2 at Freeform (ang.). Variety. [dostęp 2018-07-20].
  202. Marvel: Marvel Studios Begins Production on Marvel’s 'Captain America: Civil War' (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-05-07].
  203. Project Casting: Marvel Studio’s ‘Ant-Man’ (ang.). Project Casting. [dostęp 2014-10-28].
  204. Marvel: Dominic Cooper Returns as Howard Stark in Marvel’s Agent Carter (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-09-30].
  205. Marcin Pietrzyk: Poznajcie serialowego Daredevila! (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-05-28].
  206. Marc Storm: Krysten Ritter to Star in Marvel’s A.K.A. Jessica Jones (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-12-05].
  207. James Hibberd: Game of Thrones actor Finn Jones to play Iron Fist (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2016-02-25].
  208. Marvel: Mike Colter to Star as Luke Cage in Marvel’s A.K.A. Jessica Jones (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-12-22].
  209. Marvel: Marvel Studios: Assembling a Universe TV Special Premieres March 18 on ABC (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-02-27].
  210. Matt Fowler: MARVEL'S AGENTS OF SHIELD BLU-RAY AND DVD DETAILS (ang.). IGN. [dostęp 2014-05-30].
  211. Patrick Cavanaugh: Marvel to Celebrate 75 Years With 1-Hour Primetime Special on ABC (ang.). marvel.com. [dostęp 2014-10-09].
  212. Marc Storm: New ABC Special to Celebrate Captain America’s 75th Anniversary (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-12-18].
  213. Iron Man 2: Public Identity #1 (of 3), marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  214. Iron Man 2: Public Identity #2 (of 3), marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  215. Iron Man 2: Public Identity #3 (of 3), marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  216. Iron Man 2: Agents of S.H.I.E.L.D. (2010) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  217. Captain America: The First Avenger #1: First Vengeance, marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  218. Captain America: The First Avenger #8: First Vengeance, marvel.com [dostęp 2016-05-20] (ang.).
  219. Marvel's The Avengers Prelude: Fury's Big Week #1 (of 8), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  220. Marvel's The Avengers Prelude: Fury's Big Week #8 (of 8), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  221. Marvel's the Avengers: Black Widow Strikes #1 (of 3), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  222. Marvel's the Avengers: Black Widow Strikes #3 (of 3), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  223. Marvel's Iron Man 3 Prelude #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  224. Marvel's Iron Man 3 Prelude #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  225. Marvel's Thor: The Dark World Prelude #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  226. Marvel's Thor: The Dark World Prelude #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  227. Marvel's Captain America: The Winter Soldier Infinite Comic #1, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  228. Marvel's Guardians Of The Galaxy Prequel Infinite Comic, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  229. Marvel's Guardians of the Galaxy Prelude (2014) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  230. Marvel's Guardians of the Galaxy Prelude (2014) #2, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  231. Avengers: Age of Ultron Prelude - This Sceptre'd Isle Infinite Comic #1, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  232. Marvel's Ant-Man Prelude #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  233. Marvel's Ant-Man Prelude #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  234. Marvel's Ant-Man - Scott Lang: Small Time MCU Infinite Comic #1, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  235. Marvel's Jessica Jones #1, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  236. Marvel's Captain America: Civil War Prelude Infinite Comic #, marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  237. Marvel's Doctor Strange Prelude (2016) #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  238. Marvel's Doctor Strange Prelude (2016) #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-08-21] (ang.).
  239. Marvel's Doctor Strange Prelude Infinite Comic #1, marvel.com [dostęp 2016-09-21] (ang.).
  240. Marvel's Guardians of the Galaxy Prelude (2017) #1, marvel.com [dostęp 2016-12-21] (ang.).
  241. Marvel's Guardians of the Galaxy Prelude (2017) #2, marvel.com [dostęp 2016-12-21] (ang.).
  242. Spider-Man: Homecoming Prelude (2017) #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-12-28] (ang.).
  243. Iron Man: I Am Iron Man! #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  244. Iron Man: I Am Iron Man! #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  245. Marvel's Iron Man 2 Adaptation #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  246. Marvel's Iron Man 2 Adaptation #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  247. Marvel's Thor Adaptation #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  248. Marvel's Thor Adaptation #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  249. Marvel's Captain America: The First Avenger Adaptation #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  250. Marvel's Captain America: The First Avenger Adaptation #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  251. Marvel's The Avengers #1 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  252. Marvel's The Avengers #2 (of 2), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  253. Marvel's Captain America: Civil War Prelude #1 (of 4), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  254. Marvel's Captain America: Civil War Prelude #4 (of 4), marvel.com [dostęp 2016-05-21] (ang.).
  255. Iron Man: Fast Friends (2008) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  256. Iron Man: Fast Friends (2008) #2, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  257. Walmart Exclusive: Iron Man Digicomic, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  258. Incredible Hulk: The Fury Files (2008) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  259. Incredible Hulk: The Fury Files (2008) #2, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  260. Iron Man Hulk Fury One-Shot, Zeus Comics [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  261. Iron Man 2: Fist of Iron (2010) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  262. Iron Man 2: Fist of Iron #1 Digital Comic, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  263. Share Your Universe Captain America & Thor, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  264. Marvel's the Avengers: The Avengers Initiative #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  265. Iron Man: The Coming of the Melter! (2013) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  266. Captain America: Homecoming #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  267. Guardians of the Galaxy: Galaxy's Most Wanted #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  268. MARVEL & LEXUS PRESENT THE CHASE, marvel.com [dostęp 2014-07-24] (ang.).
  269. Avengers: Operation Hydra #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  270. Ant-Man: Larger Than Life #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  271. Captain America: Road To War (2016) #1, marvel.com [dostęp 2016-05-22] (ang.).
  272. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Iron Man #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-10-28].
  273. a b Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s The Incredible Hulk / Marvel’s Iron Man 2 (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-11-25].
  274. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Thor (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-12-23].
  275. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe – Marvel’s Captain America: The First Avenger (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-01-27].
  276. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe #1: Marvel’s The Avengers (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-02-27].
  277. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Iron Man 3 #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-04-14].
  278. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Thor: The Dark World #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-04-14].
  279. a b Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Captain America: The Winter Soldier / Marvel’s Ant-Man (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-03-27].
  280. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season One #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-05-20].
  281. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Guardians Of The Galaxy #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-05-20].
  282. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Avengers: Age Of Ultron #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-07-30].
  283. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season Two #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-07-30].
  284. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Agent Carter Season One #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-07-30].
  285. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Season Three #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-12-28].
  286. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Agent Carter Season Two #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-12-28].
  287. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Captain America: Civil War #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-12-28].
  288. Marvel: Guidebook to the Marvel Cinematic Universe - Marvel’s Doctor Strange #1 (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-12-28].
  289. Ben Fritz: 'Justice League' aims for summer 2015 after Superman victory (ang.). Los Angeles Times. [dostęp 2012-10-18].
  290. Anthony Breznican: 'Man of Steel' will open door for more DC Comics superhero movies -- EXCLUSIVE (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2013-04-11].
  291. Roth Cornet: BATMAN V SUPERMAN: DAWN OF JUSTICE - GEOFF JOHNS: 'NO DC MOVIE/TV CROSSOVER' (ang.). IGN. [dostęp 2014-07-18].
  292. Russ Fischer: DC Comics Movies Announced: ‘Suicide Squad,’ ‘Wonder Woman,’ ‘Justice League,’ ‘The Flash,’ ‘Aquaman’ (ang.). Slash Film. [dostęp 2014-10-15].
  293. Russ Fischer: Mark Millar Discusses His Role in Creating a Cohesive Marvel Universe For Fox (ang.). Slash Film. [dostęp 2012-11-09].
  294. Gabe Toro: Don't Expect To See The X-Men In The Fantastic Four Reboot (ang.). Cinema Blend. [dostęp 2014-05-12].
  295. Scott Collura: SONY CHIEF HINTS THAT THE SPIDER-MAN MOVIES WILL BE GETTING NEW HEROES AND VILLAINS (ang.). IGN. [dostęp 2013-11-21].
  296. David Lieberman: UPDATE: Sony Pictures Plans More Spider-Man Sequels And Spinoffs – But Still No Marvel Reunion (ang.). Deadline. [dostęp 2013-11-21].
  297. First-of-Its-Kind Course to Examine 'Universe' of Cinematic Storytelling, Perspectives in Ongoing Marvel Films (ang.). University Of Baltimore. [dostęp 2014-09-16].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]