Czarna Pantera (film 2018)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Czarna Pantera
Black Panther
Gatunek fantastyka naukowa
akcja
Rok produkcji 2018
Data premiery 29 stycznia 2018
14 lutego 2018 (Polska)
Kraj produkcji Stany Zjednoczone
Język angielski
Czas trwania 134 minuty[1]
Reżyseria Ryan Coogler
Scenariusz Joe Robert Cole
Ryan Coogler
Główne role Chadwick Boseman
Michael B. Jordan
Lupita Nyong’o
Danai Gurira
Martin Freeman
Daniel Kaluuya
Letitia Wright
Winston Duke
Angela Bassett
Forest Whitaker
Andy Serkis
Muzyka Ludwig Göransson
Zdjęcia Rachel Morrison
Scenografia Hannah Beachler
Kostiumy Ruth Carter
Montaż Claudia Castello
Michael Shawver
Produkcja Kevin Feige
Wytwórnia Marvel Studios
Walt Disney Pictures
Dystrybucja Walt Disney Studios Motion Pictures
Budżet 200 000 000 USD
Przychody brutto 1 346 834 960 USD
Chronologia
Marvel Cinematic Universe
Produkcja
Seria Czarna Pantera

Czarna Pantera (oryg. Black Panther) – amerykański fantastycznonaukowy film akcji na podstawie serii komiksów o superbohaterze o tym samym imieniu wydawnictwa Marvel Comics. Za reżyserię odpowiadał Ryan Coogler, który napisał scenariusz razem z Joe Robertem Colem. W rolach głównych wystąpili: Chadwick Boseman, Michael B. Jordan, Lupita Nyong’o, Danai Gurira, Martin Freeman, Daniel Kaluuya, Letitia Wright, Winston Duke, Angela Bassett, Forest Whitaker i Andy Serkis.

Po wydarzeniach w filmie Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów, główny bohater T’Challa / Czarna Pantera powraca do Wakandy, aby objąć tron po śmierci ojca. Jego władza zostanie zakwestionowana przez dawnego przeciwnika, co doprowadza do międzynarodowego konfliktu[2].

Należy on do III Fazy Marvel Cinematic Universe, jest osiemnastym filmem tej franczyzy.

Światowa premiera miała miejsce 29 stycznia 2018 roku. W Polsce film zadebiutował 14 lutego tego samego roku. Film zarobił ponad 1,34 miliarda dolarów przy budżecie 200 milionów.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Postać Aktor / aktorka Polski dubbing[3]
T’Challa / Czarna Pantera Chadwick Boseman[4] Kamil Kula
Władca afrykańskiego królestwa, Wakandy oraz jego strażnik posługujący się imieniem Czarna Pantera. Ashton Tyler zagrał T’Challę jako dziecko[5].
N’Jadaka / Erik „Killmonger” Stevens Michael B. Jordan[6] Sebastian Fabijański
Syn N’Jobu oraz tajny żołnierz armii amerykańskiej, który szuka zemsty po śmierci ojca i pragnie przejąć tron Wakandy. Seth Carr zagrał Erika Stevensa jako dziecko[5].
Nakia Lupita Nyong’o[6] Marta Wągrocka
Była miłość T’Challi oraz tajny szpieg Wakandy działająca w innych krajach. Pochodzi ona z plemienia Rzecznego.
Okoye Danai Gurira[6] Monika Węgiel-Jarocińska
Dowódczyni Dora Milaje, straży T’Challi. Jest tradycjonalistką i wywodzi się z plemienia Strażników.
Everett K. Ross Martin Freeman[7][2] Waldemar Barwiński
Członek CIA i były członek grupy ds. wspólnego zwalczania terroryzmu.
W’Kabi Daniel Kaluuya[8] Tomasz Schuchardt
Powiernik T’Challi oraz jego przyjaciel, który jest dowódcą plemienia Strażników, które służy jako pierwsza linia obrony dla Wakandy.
Shuri Letitia Wright[9][10] Agnieszka Kościelniak
Szesnastoletnia księżniczka Wakandy i siostra T’Challi, która odpowiada za nowe technologie dla Wakandy.
M’Baku Winston Duke[11] Paweł Peterman
Przywódca górskiego plemienia Jabari, który sprzeciwia się objęciu tronu przez T’Challę.
Ramonda Angela Bassett[12] Danuta Stenka
Matka T’Challi i Shuri, wdowa po T’Chace.
Zuri Forest Whitaker[8] Szymon Kuśmider
Członek starszyzny Wakandy i opiekun ziela w kształcie serca, które daje siłę Czarnej Panterze. Denzel Whitaker zagrał młodszego Zuriego, który posługiwał się imieniem James[5].
Ulysses Klaue Andy Serkis[11][2] Przemysław Bluszcz
Handlarz bronią na czarnym rynku i przemytnik, który sprzymierzył się z Killmongerem.
Chadwick Boseman
(T'Challa / Czarna Pantera)
Michael B. Jordan
(N’Jadaka / Erik „Killmonger” Stevens)
Lupita Nyong’o
(Nakia)
Danai Gurira
(Okoye)
Martin Freeman
(Everett K. Ross)
Daniel Kaluuya
(W’Kabi)
Letitia Wright
(Shuri)
Winston Duke
(M’Baku)
Angela Bassett
(Ramonda)
Forest Whitaker
(Zuri)
Andy Serkis
(Ulysses Klaue)

W filmie wystąpili również: John Kani jako T’Chaka, ojciec T’Challi; jego syn, Atandwa Kani jako młodszy T’Chaka; Sterling K. Brown jako N’Jobu, jego brat i ojciec Killmongera; Nabiyah Be jako Linda, współpracowniczka Killmongera i Klaue’a[13][14][15][16]. Członkini Dora Milaje zagrały: Florence Kasumba jako Ayo, Sydelle Noel jako Xoliswa oraz Marija Abney, Janeshia Adams-Ginyard, Maria Hippolyte, Marie Mouroum, Jénel Stevens, Zola Williams, Christine Hollingsworth i Shaunette Renée Wilson[8][17][18][5]. Natomiast starszyznę Wakandy zagrali: Isaach de Bankolé z plemienia Rzecznego, Connie Chiume z plemienia Górników, Dorothy Steel z plemienia Kupców oraz Danny Sapani z plemienia Strażników[19][5].

W rolach cameo pojawili się: Stan Lee, twórca komiksów Marvel Comics jako stały bywalec kasyna oraz w scenie po napisach Sebastian Stan jako Bucky Barnes[14][20].

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Rozwój projektu[edytuj | edytuj kod]

Ryan Coogler, reżyser filmu

W 1992 roku Wesley Snipes wyraził zainteresowanie postacią Black Panther i rozpoczął pracę nad filmem. W 1993 roku potwierdził swój udział w filmie po zdjęciach w filmie Człowiek demolka. W styczniu 1994 roku Snipes rozpoczął rozmowy z Columbia Pictures o zagraniu w filmie, a w marcu tego samego roku do pracy nad filmem dołączył Stan Lee. W 1997 roku Black Panther został ogłoszony jako jeden z filmów na podstawie Marvel Comics. W marcu 1998 roku Joe Quesada i Jimmy Palmiotti zostali zatrudnieni przy pracy nad filmem. W sierpniu 1999 roku zostało potwierdzone, że Snipes zagra tytułową rolę oraz będzie producentem filmu. W 2000 roku Marvel podpisał umowę Artisan Entertainment odnośnie współpracy nad tym filmem, jak i kilkoma innymi[21]. W 2004 roku reżyser David S. Goyer stwierdził, że Snipes nie powinien grać kolejnego superbohatera po wystąpieniu w serii Blade[22]. We wrześniu 2005 roku przez Marvel Studios, Avi Arad ogłosił, że Black Panther jest jednym z dziesięciu filmów produkowanych przez studio dystrybuowanych przez Paramount Pictures[23].

W styczniu 2011 roku Mark Bailey został zatrudniony do napisania scenariusza do filmu[24]. W październiku Kevin Feige, szef Marvel Sudios, potwierdził, że film zostanie wyprodukowany[25]. Film został potwierdzony podczas MarvelEvent, które odbyło się 28 października 2014, gdzie przedstawiono skład filmów III Fazy MCU[4]. W grudniu 2015 roku poinformowano, że scenariusz napisze Joe Robert Cole, a w styczniu 2016, że za reżyserię odpowiadać będzie Ryan Coogler[26][27]. W kwietniu 2016 roku ujawniono, że Coogler będzie również współtwórcą scenariusza[28].

Casting[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2014 roku poinformowano, że Chadwick Boseman zagra tytułową rolę[4]. W maju 2016 roku poinformowano, że Lupita Nyong’o negocjuje rolę w filmie oraz Michael B. Jordan dołączył do obsady w nieznanej roli[29][30]. W tym samym miesiącu poinformowano, że do obsady dołączyli Andy Serkis jako Ulysses Klaue i Martin Freeman jako Everett K. Ross oraz potwierdzono udział Nyong’o[7]. W lipcu tego samego roku ujawniono, że Jordan zagra Erika Killmongera, a Nyong’o – Nakię[6]. Poinformowano wtedy również, że Danai Gurira wystąpi jako Okoye[6]. W październiku 2016 roku do obsady dołączyli Florence Kasumba jako Ayo, Winston Duke jako M’Baku, Daniel Kaluuya jako W’Kabi, Forest Whitaker jako Zuri oraz Letitia Wright w nieznanej roli, a w listopadzie Angela Bassett jako Ramonda[8][9][12].

Na początku stycznia 2017 roku poinformowano, że Sterling K. Brown zagra N’Jobu[15]. W tym samym miesiącu ujawniono, że John Kani powróci jako T’Chaka i w filmie wystąpi również jego syn Atandwa Kani[13]. W marcu 2017 roku ujawniono, że Wright zagra Shuri[10]. W czerwcu tego samego roku poinformowano, że w filmie wystąpią również: Nabiyah Be jako Linda oraz Isaach de Bankolé i Sydelle Noel[16][19][17].

Zdjęcia i postprodukcja[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcia do filmu rozpoczęły się 15 stycznia 2017 roku w EUE/Screen Gems Studios i Pinewood Studios w Atlancie, pod tytułem roboczym Motherland[31][32][33]. Sceny zostały również nakręcone w dzielnicy Atlanty, Sweet Auburn i Atlanta City Hall. Ratusz posłużył jako budynek Organizacji Narodów Zjednoczonych[32]. Retrospekcje z lat dziewięćdziesiątych zostały nakręcone w Oakland[34]. Od 17 do 27 marca film kręcono w Pusnaie w Korei Południowej, gdzie nakręcono scenę pościgu oraz sceny na Jagalchi Fish Market, na plaży Gwangalli, moście Gwangandaegyo i w dzielnicy Marine City[2][35][36][37]. Zdjęcia zakończyły się 19 kwietnia 2017 roku[38].

Za zdjęcia odpowiada Rachel Morrison, za scenografię – Hannah Beachler, a za kostiumy – Ruth Carter[39]. Zakończenie zdjęć zostało zaplanowane na czerwiec 2017 roku[40][2].

Za montaż odpowiadają będą Claudia Castello i Michael Shawver, a za efekty specjalne – Dan Sudick i Geoffrey Baumann[2].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 2017 roku Ludwig Göransson został zatrudniony do skomponowania muzyki do filmu[38]. Göransson podróżował do Senegalu i Południowej Afryki i nagrywał lokalnych muzyków, aby stworzyć bazę do napisania ścieżki dźwiękowej do filmu[41].

Promocja[edytuj | edytuj kod]

Obsada podczas San Diego Comic-Con 2016

23 lipca 2016 roku, Coogler, Nyong'o, Jordan, Gurira i Boseman pojawili się podczas panelu studia na San Diego Comic-Conie[6]. Pierwszy zwiastun do filmu został pokazany 9 czerwca 2017 roku podczas Finałów NBA[42]. W ciągu 24 godzin został on obejrzany 89 milionów razy[43].

W lipcu 2017, podczas D23 Expo i San Diego Comic-Conie zaprezentowano rekwizyty i kostiumy z filmu[44][45]. Podczas konwentu w San Diego odbył się również panel studia, gdzie pojawili się Coogler, Boseman, Nyong'o, Jordan, Gurira, Kaluuya, Whitaker, Wright i Serkis. Wtedy zostały też zaprezentowane fragmenty filmu[46].

W tym samym miesiącu studio ogłosiło partnerstwo z firmą Lexus, a model Lexus LC 2018 ma pojawić się w filmie. W ramach tego partnerstwa została wydana powieść graficzna ze scnariuszem Fabiana Nicieza i ilustracjami Scotta Wilsona i Szymona Kudranskiego. W powieści tej Czarna Pantera pokonuje przestępcę z pomocą samochodu Lexus LC 500[47]. W październiku 2017 roku zaprezentowano ostateczny zwiastun filmu[48].

Premiera i wydanie[edytuj | edytuj kod]

Światowa premiera miała miejsce 29 stycznia 2018 roku w Los Angeles. Podczas wydarzenia uczestniczła obsada i produkcja filmu oraz zaproszeni specjalni goście. Premierze tej towarzyszył czerwony dywan oraz szereg konferencji prasowych[49].

W Polsce film zadebiutował 14 lutego tego samego roku, natomiast dla szerszej publiczności w Stanach Zjednoczonych 16 lutego tego samego roku[50][48].

W lutym 2015 roku amerykańska data premiery filmu została przesunięta na 6 lipca 2018 z 27 października 2017 po ogłoszeniu filmu Spider-Man: Homecoming przy współpracy Marvel Studios z Sony Pictures[51][52]. Następnie w październiku 2015 roku ponownie zmieniono datę premiery na luty 2018 roku w związku z dodanym filmem Ant-Man and the Wasp do III Fazy Uniwersum[50].

Film został wydany w wersji cyfrowej 8 maja 2018 roku, a 15 maja na DVD i Blu-ray w USA[53]. W Polsce został wydany 20 czerwca tego samego roku[54].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Box office[edytuj | edytuj kod]

Film, mając budżet wynoszący 200 milionów dolarów, w pierwszym tygodniu wyświetlania zarobił na świecie ponad 400 milionów dolarów, z czego ponad 240 milionów ze Stanów Zjednoczonych i Kanady oraz prawie 1,3 miliona z Polski[55][56][57][58]. Film na świecie uzyskał wynik ponad 1,34 miliarda dolarów, z czego ponad 700 milionów ze Stanów Zjednoczonych i Kanady oraz ponad 3,6 miliona z Polski[59][60].

Film w weekend otwarcia uzyskał kilka rekordów w USA: najlepszy weekend otwarcia w lutym, najlepszy weekend otwarcia w sezonie zimowym, najlepsze weekend otwarcia razem z amerykańskim Dniem Prezydenta i najwyższe wpływy z czwartkowych pokazów przedpremierowych. Poprzednio rekordy te należały do filmu Deadpool z 2016 roku. Film uzyskał również najwyższe wpływy z poniedziałku, rekord ten należał wcześniej do filmu Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy z 2015 roku. Czarna Pantera uzyskała również drugie miejsce podczas czterodniowego otwarcia, plasując się zaraz za Przebudzeniem Mocy. Jest też drugim filmem Marvel Cinematic Universe z najwyższym wynikiem trzydniowego otwarcia, zaraz za filmem Avengers z 2012 roku[61][55].

W grudniu 2017 roku prognozowano, że film zarobi w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie w weekend otwarcia pomiędzy 80 a 90 milionów dolarów[62][63]. Pod koniec stycznia 2018 roku prognozy te wzrosły do 120 milionów, a na początku lutego szacowano je nawet do 170 milionów[64][65]. Inne studia prognozowały wynik pomiędzy 180 a 200 milionów dolarów, a Disney w granicach 150 milionów[66][65]. Na początku lutego prognozowano całkowity dochód ze Stanów Zjednoczonych i Kanady wyniesie w granicach 400 milionów dolarów[67].

Krytyka w mediach[edytuj | edytuj kod]

W serwisie Rotten Tomatoes krytycy przyznali wynik 96% ze średnią ocen 8,2/10[68]. Na portalu Metacritic film dostał od krytyków 88 punktów na 100[69]. Natomiast według serwisu CinemaScore publiczność przyznała mu ocenę A+ w skali od F do A+[55].

Todd McCarthy z The Hollywood Reporter napisał: „Wszyscy aktorzy wypadają świetnie. Boseman w szególności wypada dobrze, ale jest też w filmie sporo graczy wspierających, którzy kradną każdą scenę, jak tylko mogą, i robią to, szczególnie imponujący fizycznością Jordan, promienna Nyong’o, a zwłaszcza Wright, która daje w każdej scenie dodatkowego kopa i humor.”[70]. Richard Roeper z Chicago Sun-Times stwierdził, że jest to: „jeden z najlepszych filmów o superbohaterach w tym stuleciu”[71]. Brian Truitt z USA Today przyznał cztery na cztery gwiazdki i uznał, że jest to najlepsza historia o genezie superbohatera produkcji Marvel Studios od czasu filmu Strażnicy Galaktyki. Truitt również wychwalał obsadę filmu, określając ją mianem „znakomitej”[72]. Również cztery gwiazdki przyznał Peter Travers z Rolling Stone oraz określił go mianem „arcydzieła kina o superbohaterach” Napisał też, że Czarna Pantera: „triumfuje na każdym poziomie od scenariusza, po reżyserię, grę aktorską, scenografię, kostiumy, muzykę, czy efekty specjalne”[73].

Piotr Piskozub z portalu NaEkranie.pl napisał: „Czarna Pantera to metaforyczna podróż w stronę korzeni naszej cywilizacji, a zarazem wytrawna diagnoza współczesności. Jest tu miejsce i na mit, i na heroiczne powinności, choć cała historia sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: czy nosisz Wakandę w swoim sercu?”[74]. Urszula Schwarzenberg-Czerny z tygodnika Polityka stwierdziła, że „Film łączy więc nawiązania do tradycji wielu kultur afrykańskich z elementami afrofuturystycznymi, a jego socjologiczne i polityczne przesłanie wzmacnia jeszcze bardzo dobry soundtrack Kendricka Lamara, być może najważniejszego głosu we współczesnym hip hopie.”[75]. Piotr Dobry z portalu Wp.pl przyznał maksymalną ocenę oraz uznał, że „Widowisko Ryana Cooglera jest dla kina superbohaterskiego tym, czym w zeszłym roku okazało się Uciekaj! Jordana Peele'a dla horroru: znakomitym filmem gatunkowym przepuszczonym przez filtr rasy. Oba dzieła celebrują czarną tożsamość na swój sposób i przyciągają widzów jak magnes.”[76]. Natomiast Szymon Góraj z MoviesRoom napisał, że „Czarna Pantera samą swoją tematyką przeciera szlaki w kinie superhero, nie jest to jednak bomba w rodzaju pierwszej części Avengers, a bardzo dobrze skrojony spektakl w oryginalnej jak na MCU konwencji. Do ideału jest dość daleko – czasem brakuje odważniejszego podejścia, gdzie indziej znajdą się napisane po łebkach wątki...”[77].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Rok Ceremonia Kategoria Nominowani Rezultat Przypis
2018 Billboard Music Awards Top Soundtrack Black Panther: The Album Nominacja [78]
Golden Trailer Awards Najlepszy zwiastun Czarna Pantera Wygrana [79][80]
Najlepszy zwiastun dla filmu akcji Czarna Pantera Wygrana
Najlepszy spot telewizyjny dla filmu akcji Czarna Pantera Wygrana
Najlepsza edycja dźwięku w spocie telewizyjnym dla filmu Czarna Pantera Nominacja
Najlepsza muzyka w spocie telewizyjnym dla filmu Czarna Pantera Wygrana
Najlepszy billboard Czarna Pantera Nominacja
Najlepsza reklama radiowa / audio Czarna Pantera Nominacja
Najlepsza kampania teaserowa Czarna Pantera Nominacja
MTV Movie & TV Awards Najlepszy film Czarna Pantera Wygrana [81]
Najlepszy aktor Chadwick Boseman Wygrana
Najlepszy bohater Wygrana
Najlepszy czarny charakter Michael B. Jordan Wygrana
Najlepsza ekranowa drużyna Chadwick Boseman, Danai Gurira, Letitia Wright, Lupita Nyong’o Nominacja
Najlepsza walka Chadwick Boseman, Winston Duke Nominacja
Najlepsza postać kradnąca sceny Letitia Wright Nominacja
BET Awards Najlepszy aktor Chadwick Boseman Wygrana [82][83]
Michael B. Jordan Nominacja
Daniel Kaluuya Nominacja
Sterling K. Brown Nominacja
Najlepsza aktorka Lupita Nyong’o Nominacja
Letitia Wright Nominacja
Angela Bassett Nominacja
Najlepszy film Czarna Pantera Wygrana
Album roku Black Panther: The Album Nominacja
Saturn Awards Najlepsza adaptacja komiksu Czarna Pantera Wygrana [84][85]
Najlepszy aktor Chadwick Boseman Nominacja
Najlepsza aktorka Lupita Nyong’o Nominacja
Najlepszy aktor drugoplanowy Michael B. Jordan Nominacja
Najlepsza aktorka drugoplanowa Danai Gurira Wygrana
Najlepszy młody aktor / aktorka Letitia Wright Nominacja
Najlepszy reżyser Ryan Coogler Wygrana
Najlepszy scenarusz Ryan Coogler, Joe Robert Cole Nominacja
Najlepsza scenografia Hannah Beachler Wygrana
Najlepszy montaż Michael P. Shawver, Claudia Castello Nominacja
Najlepsza muzyka Ludwig Göransson Nominacja
Najlepsze kostiumy Ruth E. Carter Nominacja
Najlepsza charakteryzacja Joel Harlow, Ken Diaz Wygrana
Najlepsze efekty specjalne Geoffrey Baumann, Craig Hammack, Dan Sudick Nominacja
Teen Choice Awards Ulubiony film science-fiction Czarna Pantera Wygrana [86]
Ulubiony aktor w filmie science-fiction Chadwick Boseman Nominacja
Ulubiona aktorka w filmie science-fiction Danai Gurira Nominacja
Letitia Wright Wygrana
Lupita Nyong’o Nominacja
Ulubiona współpraca muzyczna The Weeknd & Kendrick Lamar – „Pray for Me” Nominacja
Ulubiony czarny charakter Michael B. Jordan Wygrana
Ulubiony pocałunek Chadwick Boseman, Lupita Nyong’o Nominacja
Ulubiona chemia filmowa Nominacja
Przełomowa rola kinowa Letitia Wright Nominacja
Ulubiona piosenka R&B/Hip-Hop Kendrick Lamar & SZA – „All the Stars” Nominacja

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sara Moniuszko: Everything we know about the Marvel superhero film 'Black Panther' (ang.). USA Today. [dostęp 2018-01-15].
  2. a b c d e f Marc Storm: MARVEL STUDIOS BEGINS PRODUCTION ON 'BLACK PANTHER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-01-26].
  3. „Czarna Pantera”: obsada polskiego dubbingu (pol.). polski-dubbing.pl. [dostęp 2018-02-14].
  4. a b c Marcin Pietrzyk: Oto pełna Faza Trzecia kinowego uniwersum Marvela (pol.). Filmweb. [dostęp 2014-10-29].
  5. a b c d e Black Panther Press Kit (ang.). The Walt Disney Company. [dostęp 2018-02-16].
  6. a b c d e f Albert Ching: SDCC: MARVEL STUDIOS REVEALS LATEST PHASE 3 SECRETS (ang.). Comic Book Resources. [dostęp 2016-07-23].
  7. a b Marvel Studios Casting Call Information Black Panther (ang.). moviecastingcall.org. [dostęp 2016-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  8. a b c d FOREST WHITAKER JOINS MARVEL'S 'BLACK PANTHER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-10-07].
  9. a b Justin Kroll: ‘Black Panther’ Adds ‘Ready Player One’ Actress Letitia Wright (EXCLUSIVE) (ang.). Variety. [dostęp 2016-10-20].
  10. a b Jenna Anderson: Black Panther: Letitia Wright Confirmed as Shuri (ang.). comicbook.com. [dostęp 2017-03-29].
  11. a b Umberto Gonzalez: ‘Black Panther’ Hires ‘Person of Interest’ Star Winston Duke as Villain (ang.). The Wrap. [dostęp 2016-09-28].
  12. a b Ben Morse: ANGELA BASSETT BOARDS MARVEL'S „BLACK PANTHER” (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-11-21].
  13. a b Sarah Koopman: Atandwa And John Kani Are In Atlanta And All The Signs Point To Them Joining The 'Black Panther' Cast (ang.). The Huffington Post. [dostęp 2017-01-18].
  14. a b Tom Pritchard: All the Easter Eggs and References We Spotted in Black Panther (ang.). gizmodo.co.uk. [dostęp 2018-02-13].
  15. a b Marc Storm: STERLING K. BROWN SIGNS ON TO MARVEL'S 'BLACK PANTHER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-01-05].
  16. a b Atriz baiana está no filme Pantera Negra (port.). correio24horas.com.br. [dostęp 2018-02-07].
  17. a b Valerie Parker: SATURN AWARDS: Sydelle Noel Talks GLOW & Black Panther (ang.). withanaccent.com. [dostęp 2017-06-30].
  18. George Marston: Report: ARROW Adds BLACK PANTHER Actress in Recurring Role (ang.). newsarama.com. [dostęp 2017-08-04].
  19. a b Anthony Breznican: Black Panther trailer decoded: Secrets of the new Marvel movie (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2017-06-09].
  20. Hugh Armitage: Black Panther's post-credits scenes explained (ang.). digitalspy.com. [dostęp 2018-02-07].
  21. na podstawi informacji zamieszczonych w anglojęzycznej wikipedii, źródłem są gazety
  22. Clint Morris: Goyer talks Superman and Black Panther (ang.). Movie Hole. [dostęp 2004-07-04].
  23. IGN: MARVEL MAKING MOVIES (ang.). IGN. [dostęp 2005-09-05].
  24. Borys Kit: 'Black Panther' Back in Development at Marvel (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2011-01-20].
  25. Josh Wigler: Black Panther Movie is ‘Absolutely in Development,’ Says Marvel’s Kevin Feige (ang.). Comic Book Resources. [dostęp 2013-10-23].
  26. Marc Storm: RYAN COOGLER TO DIRECT MARVEL'S 'BLACK PANTHER' (ang.). marvel.com. [dostęp 2016-01-11].
  27. Justin Kroll: ‘Creed’s’ Ryan Coogler in Talks to Direct ‘Black Panther’ (ang.). Variety. [dostęp 2015-12-04].
  28. Haleigh Foutch: ‘Black Panther': Kevin Feige Reveals Ryan Coogler Is Co-Writing; Talks Filming Dates (ang.). Collider. [dostęp 2016-04-11].
  29. Borys Kit: Lupita Nyong’o in Talks to Star in 'Black Panther' (Exclusive) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-05-12].
  30. Borys Kit: Michael B. Jordan Joins Marvel's 'Black Panther' (Exclusive) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2016-05-13].
  31. Christine: ‘Black Panther’ begins filming in Atlanta in January (ang.). OLV. [dostęp 2016-12-13].
  32. a b Matt Walljasper: What’s filming in Atlanta now? Black Panther, I, Tonya, Stranger Things, and why MCU = ATL (ang.). atlantamagazine.com. [dostęp 2017-01-24].
  33. Megan Peters: Black Panther Working Title Revealed (ang.). Comic Book. [dostęp 2016-10-18].
  34. Magdalena Stachurska: Black Panther – część filmu przeniesie nas w lata 90.! (pol.). moviesroom.pl. [dostęp 2017-01-16].
  35. Joseph Schmidt: Black Panther Set Footage Shows First Look At The Dora Milaje (ang.). comicbook.com. [dostęp 2017-03-18].
  36. Black Panther’s Korea Film Shoot Attracts Local Film Talent (ang.). koreabizwire.com. [dostęp 2017-03-17].
  37. Lee Hyo-won: First Look: 'Black Panther' Car Chase Scene (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2017-03-27].
  38. a b Kyle Buchanan: You’re Not Ready for Black Panther’s Stunning New Spin on Superhero Movies (ang.). Vulture. [dostęp 2017-04-18].
  39. Valentina I. Valentini: ‘Moonlight,’ ‘Black Panther’ Production Designer on Big Break With Ryan Coogler (ang.). Variety. [dostęp 2016-11-30].
  40. Joshua Starnes: Comic-Con: Kevin Feige, Directors and Stars on the Marvel Cinematic Universe (ang.). Coming Soon. [dostęp 2016-07-24].
  41. Ray Flook: Musical Anatomy of a Superhero: The Best SDCC Panel That I Didn’t Intend To See (ang.). bleedingcool.com. [dostęp 2017-07-21].
  42. Andrew Husband: The First Teaser Trailer For Marvel’s ‘Black Panther’ Is Finally Here (ang.). Uproxx. [dostęp 2017-06-09].
  43. Borys Kit: 'Black Panther' Teaser Trailer Racks Up 89M Views in First 24 Hours (Exclusive) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2017-06-12].
  44. Marc Storm: MARVEL ANNOUNCES EPIC EXPERIENCES FOR FANS AT DISNEY'S D23 EXPO 2017 (ang.). marvel.com. [dostęp 2017-06-01].
  45. SDCC 2017 – THOR: RAGNAROK Costumes, Up Close (ang.). newsarama.com. [dostęp 2017-07-20].
  46. Seth Kelley: New ‘Black Panther’ Footage Gets Standing Ovation at Comic-Con (ang.). Variety. [dostęp 2017-07-22].
  47. Aaron Couch: 'Black Panther' Unveils Lexus Partnership Ahead of Comic-Con (Exclusive) (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2017-07-18].
  48. a b Czarna Pantera staje w obronie świata (pol.). TVN24.pl. [dostęp 2017-10-16].
  49. BLACK PANTHER PREMIERE, LA (ang.). averagesocialite.com. [dostęp 2018-01-16].
  50. a b Marc Strom: MARVEL STUDIOS PHASE 3 UPDATE (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-10-08].
  51. Marvel: Sony Pictures Entertainment Brings Marvel Studios Into The Amazing World Of Spider-Man (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-02-09].
  52. Marvel: Marvel Studios Schedules New Release Dates for 4 Films (ang.). marvel.com. [dostęp 2015-02-09].
  53. Adam Chitwood: ‘Black Panther’ Blu-ray Release Date, Bonus Features, and Cover Art Revealed (ang.). Collider. [dostęp 2018-04-10].
  54. Czarna Pantera [Blu-Ray] (ang.). dvdmax.pl. [dostęp 2018-04-30].
  55. a b c Anthony D’Alessandro: ‘Black Panther’ Goes Wild: At $242M Superhero Owns 2nd Best 4-Day Opening & Defeats ‘Last Jedi’ – Update (ang.). Deadline. [dostęp 2018-02-20].
  56. Ramin Setoodeh: Chadwick Boseman and Ryan Coogler on How ‘Black Panther’ Makes History (ang.). Variety. [dostęp 2018-02-05].
  57. Nancy Tartaglione: ‘Black Panther’ Blasts Off With $169M Overseas; $371M WW Weekend – International Box Office (ang.). Deadline. [dostęp 2018-02-19].
  58. Brad Brevet: 'Black Panther' Delivers Fifth Largest Opening of All-Time, Heading Toward $235M+ 4-Day Debut (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-02-19].
  59. Brad Brevet: 'Black Panther' Continues Dominance in Second Weekend, Topping $700 Million Worldwide (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-02-25].
  60. Black Panther (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-08-25].
  61. Brad Brevet: A Closer Look at 'Black Panther's Record Smashing Opening (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-02-20].
  62. Shawn Robbins: Long Range Forecast: Is Marvel’s ‘Black Panther’ Poised to Become 2018’s First Blockbuster? (ang.). pro.boxoffice.com. [dostęp 2017-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  63. Anthony D’Alessandro: Advance Ticket Sales Beating ‘Captain America: Civil War’ (ang.). Deadline. [dostęp 2018-01-10].
  64. Pamela McClintock: 'Black Panther' Tracking for Heroic $100M-$120M U.S. Debut (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2018-01-25].
  65. a b Dave McNary: ‘Black Panther’ Heading Toward Massive $170 Million-Plus Opening (ang.). Variety. [dostęp 2018-02-12].
  66. Anthony D’Alessandro: ‘Fifty Shades Freed’ Pops At Valentine’s Day B.O. Before ‘Black Panther’ Attacks – Update (ang.). Deadline. [dostęp 2018-02-15].
  67. Long Range Tracking: ‘Ready Player One’ (ang.). pro.boxoffice.com. [dostęp 2018-02-02]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  68. Rotten Tomatoes: Black Panther (2018) (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2018-04-22].
  69. Metacritic: Black Panther (ang.). Metacritic. [dostęp 2018-04-22].
  70. Todd McCarthyy: 'Black Panther': Film Review (ang.). The Hollywood Reporter. [dostęp 2018-02-16].
  71. Richard Roeper: ‘Black Panther’: One of Marvel’s best movie superheroes comes out of Africa (ang.). Chicago Sun-Times. [dostęp 2018-02-14].
  72. Brian Truitt: Review: Rousing, representative 'Black Panther' is one spectacular superhero (ang.). USA Today. [dostęp 2018-02-17].
  73. Peter Travers: 'Black Panther' Review: Marvel's History-Making Superhero Movie's a Masterpiece (ang.). Rolling Stone. [dostęp 2018-02-06].
  74. Piotr Piskozub: Czarna Pantera – recenzja spoilerowa (pol.). NaEkranie.pl. [dostęp 2018-02-16].
  75. Urszula Schwarzenberg-Czerny: Recenzja filmu: „Czarna Pantera (Black Panther)”, reż. Ryan Coogler (pol.). Polityka. [dostęp 2018-02-14].
  76. Piotr Dobry: "Czarna Pantera” [RECENZJA: wybitny film Marvela. Nasza ocena 10/10] (pol.). Wp.pl. [dostęp 2018-02-09].
  77. Szymon Góraj: Czarna Pantera – przedpremierowa recenzja wielkiego hitu Marvela! (pol.). moviesroom.pl. [dostęp 2018-02-08].
  78. Billboard Music Awards 2018 Nominations: See the Full List (ang.). Billboard. [dostęp 2018-04-17].
  79. Patrick Hipes: Golden Trailer Award Nominations: ‘The Shape Of Water’, ‘Hitman’s Bodyguard’ Top List (ang.). Deadline. [dostęp 2018-05-09].
  80. Patrick Hipes: ‘Black Panther’ Wins Best In Show At Golden Trailer Awards (ang.). Deadline. [dostęp 2018-05-31].
  81. Gerrad Hall: Black Panther, Stranger Things lead MTV Movie & TV Awards nominations (ang.). Entertainment Weekly. [dostęp 2018-05-03].
  82. Jenna Amatulli: The 2018 BET Awards Nominations Are Here And DJ Khaled Must Be Screaming (ang.). The Huffington Post. [dostęp 2018-05-16].
  83. Erin Nyren: 2018 BET Awards Complete Winners List (ang.). Variety. [dostęp 2018-06-24].
  84. Dave McNary: ‘Black Panther,’ ‘Walking Dead’ Rule Saturn Awards Nominations (ang.). Variety. [dostęp 2018-03-15].
  85. Pete Hammond: ‘Black Panther’ Tops 44th Saturn Awards With Five; ‘Blade Runner 2049’ , ‘Shape Of Water’, ‘Get Out’ Also Score (ang.). Deadline. [dostęp 2018-06-27].
  86. Maeve McDermott: Who won the Teen Choice Awards? See the full winners' list (ang.). USA Today. [dostęp 2018-08-13].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]