Zgrupowanie Kryska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Barykada na ulicy Książęcej na Czerniakowie
Tablica przy ul. Solec 57 (od strony ul. Wilanowskiej) upamiętniająca ostatnią redutę powstańczą bronioną 23 września przez żołnierzy Zgrupowania „Kryska”, Zgrupowania „Radosław” i 9 Pułku Piechoty 3 Dywizji Piechoty

Zgrupowanie „Kryska” – zgrupowanie wojskowe Armii Krajowej walczące w powstaniu warszawskim, utworzone 8 sierpnia 1944, na Czerniakowie. Od 28 sierpnia zostało przemianowane na III Batalion „Kryska” w odcinku wschodnim „Podobwodu Śródmieście Południowe”[1]. Od 7 września zgrupowanie podlegało dowódcy odcinka czerniakowskiego płk. Janowi Mazurkiewiczowi „Radosław”. Zgrupowanie walczyło do upadku Czerniakowa 23 września 1944.

Szlak bojowy[edytuj | edytuj kod]

Na Powiślu Czerniakowskim od 1 sierpnia walczyło V Zgrupowanie „Siekiera”, jednak wskutek przebiegu walk pojawiło się tam również szereg innych oddziałów m.in. II Batalionu WSOP „Narew”, plutonów z obwodu Mokotów. Pojawił się również samozwańczy dowódca Izydor Sosnowski „Kapitan Sęp” (faktycznie podoficer z organizacji „Miecz i Pług”), ze swoim oddziałem. Chaos organizacyjny spowodował,że oddziały walczyły na własną rękę, zaś cześć podporządkowała się „Sępowi”.

7 sierpnia na rozkaz dowódcy odcinka płk. Jana Szczurek-Cergowskiego „Sławbora”. na Powiśle Czerniakowskie przybył kpt. Zygmunt Netzer „Kryska” wraz z częścią II Batalionu WSOP z rozkazem objęcia dowództwa wszystkich oddziałów na Czerniakowie. 9 sierpnia „Kryska podporządkował sobie V zgrupowanie (bez jednej kompanii), II Batalion WSOP (bez kompanii 23); pluton 1 szwadronu 1 pułku szwoleżerów AK (dowódca ppor. Stanisław Frydrychowicz „Waf” z Rejonu 1 Obwód Mokotów;), 535 pluton Słowaków (dowódca ppor. Mirosław Iringh „Stanko”. z Rejonu 3 Obwód Mokotów); Pluton 1140 ppor. Stanisława Mrozowskiego - „Nałęcza Sławomira” z 3 kompanii III zgrupowania Rejonu 1 Obwód Śródmieście; Oddział Wydziału Marynarki Wojennej KG AK „Szczupak”. Pluton 140 ppor. Jana Zapęckiego „Łokietka” oraz kilka drobnych oddziałów.

10 sierpnia teren podzielono teren na trzy odcinki:

  • Pododcinek „Jelito” - dowódca por. rez. Leszek Skrzetuski „Jelito” (dotychczasowy zastępca dowódcy II Batalionu WSOP). W skład odcinka weszły 21 i 22 kompanie WSOP, Pluton 1140, pluton 535 Słowaków, pluton 140 „Pancerniaków”. załoga Portu, oddział „Blaszanka” i miejscowe oddziały ochotnicze.
  • Pododcinek „Tum” - dowódca por. rez. piech. „Tum” Teofil Budzanowski „Tum” (dotychczasowy zastępca dowódcy V Zgrupowania „Siekiera”); W skład odcinka weszły 2 i 4 kompanie V Zgrupowania „Siekiera” oraz pluton 140 „Łokietka”.
  • Pododcinek „Kwiatkowski” - dowódca por. rez. Mieczysław Fajęcki „Kwiatkowski” (dowódca 24 kompanii WSOP); W skład odcinka weszła 24 kompania WSOP.

Według meldunku pkt. „Kryski” z 10 sierpnia 1944 skład zgrupowania liczył 724 żołnierzy, w tym 108 kobiet.

Jednostka Oficerowie Szeregowi WSK Razem
dowództwo 7 22 16 45
24 kompania WSOP 8 158 22 188
oddział „Janusz” (pluton 1140, pluton „Blaszanka”) 5 145 30 180
oddział „Jelito” (21 i 22 kompanie WSOP) 3 90 16 109
1 kompania b. V Zgrupowania 2 56 - 58
2 kompania b. V Zgrupowania 2 67 12 58
4 kompania b. V Zgrupowania 2 48 - 50
ogółem 29 586 96 711

Do składu 711 osób, należało doliczyć lekarza i 12 sanitariuszek WSK. Ponadto w odrębnym meldunku dodano pluton wartowniczy „Lecha” (1 ofcier i 19 żołnierzy[2].

7 września 1944 dowódcą odcinka Górny Czerniaków został mianowany dowódca zgrupowania „Radosław”, który przybył wraz z 500 żołnierzami. Dotychczasowy dowódca odcinka, kpt. „Kryska” został mu podporządkowany. Żołnierze zgrupowania Kryska bronili wtedy odcinka: Stocznia Rzeczna – ul. Łazienkowska – RozbratZagórna.

Ostateczna walka o Czerniaków rozpoczęła się 10 września. Do 23 września toczono ciężkie walki o przyczółek czerniakowski. Teren opanowany przez oddziały polskie zmniejszał się. Wkrótce część żołnierzy ewakuowała się kanałami na Mokotów, inni dostali się na prawy brzeg Wisły.

Jednymi z sanitariuszek były Eileen Frances Short i Małgorzata Lorentowicz, funkcję łączniczki sztabu pełniła Maria Cetys, zaś kapelanem zgrupowania był Józef Stanek.

Po zdobyciu Czerniakowa. Ranni powstańcy i żołnierze-berlingowcy w niewoli

W walkach powstania warszawskiego Zgrupowanie „Kryska” straciło ok. 680 żołnierzy.

Ordre de Bataille[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo
  • Dowódca zgrupowania - kpt. art. Zygmunt Netzer „Kryska” (8 sierpnia - 12 września, ciężko ranny), por. rez. piech. Teofil Budzanowski „Tum” (12 września - 14 września, ranny), mjr Edward Jaworowicz „Bicz” (14 września - 15 września, poległ), kpt. Marcin Junosza-Stępkowski „Sowa” (15 września, ciężko ranny w akcji, nieprzytomny zabrany przez Niemców), por. rez. kaw. Kazimierz Wasilewski „Bachus” (15 września - 16 września, poległ), por. Jan Żuchowski „Trojan” (16 września, poległ), ppor. Tadeusz Wasilewski „Kret” (16 września - 22 września);
  • Zastępca dowódcy - por. Roman Rożałowski „Siekiera” (8 9 sierpnia, ranny), por. Teofil Budzanowski „Tum” (9 sierpnia - 12 września);
Oddziały (struktura od 19 sierpnia)
  • l Pododdział (batalion) „Tur” - dowódca kpt. art. Zbigniew Specylak-Skrzypecki „Tur”. do 11 IX (ciężko ranny); por. Jan Kotwicz Janek” (od 11 do 13 września, poległ); por. art. Jan Żuchowski „Trojan” (od 1 do 16 września);
    • 1 kompania (Grupa „Trojana” z II Batalionu WSOP „Narew”) - dowódca por. Jan Żuchowski „Trojan” (do 16 września).
      • 1 pluton - dowódca plut. Roman Wilczek „Lupus”, (do 17 września, dowódca przeprawił się przez Wisłę);
      • 2 pluton - dowódca st. sierż. Józef Kędzierski „Jaszczur”;
      • 3 pluton (były pluton 535, od 30 sierpnia w składzie w l kompanii) - dowódca ppor. Mirosław Irigh „Stanko” (do 17 września, przeprawił się przez Wisłę);
    • 2 kompania - dowódca ppor. rez. Józef Kozłowski „Łazarz” (do 11 września, ciężko ranny), ppor. rez. Gerard Badowski „Wesołowski” (od 11 do 21 września, ranny, przeprawiony przez Wisłę);
      • 1 pluton („Wodniacy” m.p. Port Czerniakowski) ppor. inż. „Włodek” (Władysław Mączko „Włodek”. (ranny 18 i 30 sierpnia. Powrócił ze szpitala 3 września), plut. pchor. Adam Wiśniowski „Tramp” (od 18 sierpnia do 3 września);
      • 2 pluton („Pancerniacy” m.p. ul. Solec l) - dowódca ppor. Józef Kozłowski „Łazarz” (jednocześnie dowódca kompanii);
      • 3 pluton („Kompania Uzbrojenia”. „Warsztaty”. „Rektyfikacja”) - dowódca ppor. rez. Fabian Pałaszewski Śmigły” (do 28 sierpnia odkomenderowany do Śródmieścia Południe), ppor. „Lech” (NN) (od 28 sierpnia do l września); ppor. Gerard Badowski „Wesołowski” (od l do 11 września);
      • 4 pluton (Grupa „Szczupak”) - dowódca kmdr ppor. Władysław Macioch „Mizio” (od 28 sierpnia);
    • 3 kompania - dowódca ppor. Władysław Matusewicz „Igor” (poległ 20 września);
      • 1 pluton „Blaszanka” - dowódca ppor. Leszek Rose „Leszek”. (ranny 31 sierpnia, po kilku dniach wrócił do plutonu, ponownie ranny 12 września);
      • 2 pluton (były pluton 1140) ppor. rez. Tadeusz Kawecki „Janusz”. (od 3 do 28 sierpnia - odkomenderowany do Sródmieścia Południe), w zastępstwie ppor. Władysław Matusewicz „Igor”. ppor. rez. kaw. Bronisław Smoleński „Surma” (od 5 do 17 września, przeprawił się przez Wisłę);
      • 3 pluton (były pluton 535 Słowaków, 30 sierpnia pluton przeniesiony do l kompanii) - dowódca ppor. rez. Mirosław Iringh „Stanko”;
      • Grupa „Kret” - dowódca ppor. rez. Tadeusz Wasilewski „Kret”;
  • 2 Pododdział (batalion) „Tum” - dowódca por. rez. Teofil Budzanowski Tum”;
    • 4 kompania (z 4 kompania V Zgrupowania „Siekiera”) - dowódca por. Teofil Budzanowski „Tum”;
      • 1 pluton - dowódca kpr. pchor. Janusz Jabłoński „Leszczyc”. (poległ l sierpnia), kpr. pchor. Tadeusz Budzanowski „Tumek”. „Tum-Junior” (od 2 sierpnia do 13 września, ciężko ranny);
      • 2 pluton - dowódca sierż. Jan Urbianiak „Szymański”. (do 17 sierpnia poległ), st. sierż. Wacław Sadrzak „Chińczyk” (od 17 sierpnia, ranny we wrześniu);
      • 3 pluton - dowódca kpr. pchor. Jan Piwowarski „Konar” (ciężko ranny 15 września);
      • 4 pluton - dowódca ppor. „Lech” (NN) (od 18 do 28 sierpnia), ppor. Marian Ochalski „Namura”. (od 28 sierpnia do 16 września, 17 września przeprawił się przez Wisłę);
      • Grupa „Łokietek” (były pluton 140 wcielony 18 sierpnia do 4 kompanii, jako drugi 4 pluton, do 20 sierpnia zwany grupą Łokietka”) - dowódca ppor. rez. Jan Zapęcki „Łokietek”. (śmiertelnie ranny 21 września);
    • 2 kompania (z 2 kompania V Zgrupowania „Siekiera”, 30 sierpnia przemianowana na 5 kompanię) - dowódca ppor. art. Eugeniusz Rutkowski „Goraj” (poległ 13 września); ppor. „Komar” (NN) (poległ 14 września); ppor. rez. Stanisław Jordan-Warzycki „Szumski”. (od 14 do 23 września, zamordowany po wzięciu do niewoli);
      • 1 pluton (pluton 121) - dowódca st. ogniom. Mieczysław Piechowski Mały”; Tadeusz Czarnecki ps. “Uszycki” dowódca 5 kompanii batalionu Tum w Zgrupowaniu “Kryska”
      • 2 plutonu (pluton 122) - st. sierż. „Czech” (NN) (śmiertelnie ranny 12 września); plut. Romuald Ronisz „Jur II” (od 12 do 16 września, ciężko ranny 16 września);
      • 3 plutonu (pluton 123)- ppor. rez. „Jerzy” (NN), (do 10 sierpnia - przeniesiony do innej kompanii); por. rez. Tadeusz Adamczyk „Ujazdowski” (od 10 sierpnia do 4 września, śmiertelnie ranny 11 września); ppor. rez. Witold Woźniak „Ryszard” (od 7 września);
      • pluton sanitarny - komendantka san. kompanijna Katarzyna Olszewska „Kasia Ordon”. (ranna 13 września);
  • 3 Pododdział (batalion) „Kwiatkowski” (24 kompania WSOP przemianowana 30 sierpnia na 6 kompanię)- dowódca por. rez. Mieczysław Fajęcki „Kwiatkowski” (do 22 sierpnia); ppor. Stanisław Jordan-Warzycki „Szumski” (od 25 sierpnia do 1 września);
    • 1 pluton - dowódca por. Józef Majewski „Stef”. (poległ 15/16 września), por. Tadeusz Chełmiński „Warski” (od 2 września, poległ);
    • 3 pluton - dowódca Feliks Pietrzak „Piotrowski”. poległ; por. „Lisowski” (NN) (od 24 sierpnia do 12 września, poległ);
    • 4 pluton - dowódca ppor. Stanisław Jordan-Warzycki „Szumski” do 25 sierpnia, ppor. Zbigniew Wójtycki „Zet” (od 25 sierpnia do 15 września - z częścią 4 plutonu przeszedł kanałami na Mokotów);
    • pluton sanitarny - komendantka san. kompanijna (Teodozja Paszkowska-Wciślińska „Tekla-Iryd” (ranna 11 września);

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Grigo: Powiśle Czerniakowskie 1944. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1989, s. 102.
  2. Sławomir Fojcik: Ż̇ołnierze AK „Kryska”. Pruszków: Związek Powstańców Warszawskich. Zarząd Główny. Środowisko „Kryska”, 1994, s. 152-153.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]