Batalion KOP "Kleck"

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
9 Batalion KOP Kleck
Historia
Państwo Polska II Rzeczpospolita
Rozformowanie 1939
Organizacja
Dyslokacja Kleck
Rodzaj wojsk Korpus Ochrony Pogranicza
KOP Kleck

9 Batalion KOP, Batalion KOP "Kleck"pododdział piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

9 Batalion KOP został sformowany w październiku 1924 w składzie 2 Brygady KOP. W listopadzie tego roku batalion obsadził odcinek granicy państwowej z ZSRR na obszarze województwa nowogródzkiego. Dowództwo batalionu stacjonowało w Klecku. W lipcu 1929 jednostka została przemianowana na Batalion KOP "Kleck". Równocześnie 2 Brygada KOP przemianowana została na Brygadę KOP "Nowogródek".

Zabudowania KOP Kleck[edytuj | edytuj kod]

Batalion KOP. Kleck mieścił się w budynkach wybudowanych w latach 1924-25 według projektu Tadeusza Nowakowskiego, były to m.in. budynek dowództwa KOP, budynek koszar, działownia – betonowy schron na amunicję, stajnia dla 200 koni i magazyn paszy dla koni. W budynkach koszarowych znajdowały się: pokoje dla oficerów i podoficerów oraz żołnierzy, kuchnia, łaźnia, pralnia, warsztaty krawieckie i szewskie, warsztaty kowalskie i rusznikarskie, magazyny mundurowe i magazyny broni. Kierownikiem budowy z upoważnienia Ministerstwa Robót Publicznych był inż. arch. Zygmunt Wyganowski. Budynki posiadały oświetlenie elektryczne doprowadzone z miasta Nieświeża, bieżącą wodę w koszarach zapewniała studnia głębinowa wyposażona w pompę. Do dnia dzisiejszego zachowały się w Klecku (Białoruś) fragmenty zabudowań koszar i budynek dowództwa KOP przeznaczony obecnie na funkcje administracyjne. Obiekt jest wpisany do Rejestru zabytów Białorusi i podlega ochronie prawnej.

Działalność kulturalno oświatowa[edytuj | edytuj kod]

Chór "Lutnia" i orkiestra wojskowa KOP Kleck ok. 1930-1932

Działalność kulturalno – oświatowa 9 Batalionu KOP.Kleck nie ograniczała się tylko do tej typowo wojskowej. Batalion utrzymywał stałe kino, prowadził zespół teatru amatorskiego oraz patronował działalności wojskowej orkiestry dętej i chóru mieszanego „Lutnia”. Kapelmistrzem i założycielem wojskowej orkiestry dętej (powstała 1.09.1930 r.) oraz chóru mieszanego „Lutnia” (powstał 15.10.1930 r.) był Józef Sokołowski.

źródło: Czasopismo "Orkiestra" nr 2 (6) rok II z marca 1931 r (miesięcznik)

Skład w 1929[edytuj | edytuj kod]

W tym okresie, w skład batalionu wchodziły 3 kompanie i 16 strażnic:[1]

  • 1 Kompania "Rakowicze"
    • Strażnica "Buzuny"
    • Strażnica "Żurany
    • Strażnica "Juszewicze"
    • Strażnica "Lesuny"
    • Strażnica "Sołtanowszczyzna"
  • 2 Kompania "Smolicze"
    • Strażnica "Marysin"
    • Strażnica "Połowkowicze"
    • Strażnica "Cyckowicze"
    • Strażnica "Deciesany"
  • 3 Kompania "Lubieniec"
    • Strażnica "Korzeniowszczyzna"
    • Strażnica "Bałwań" ("Batmań")
    • Strażnica "Jodczyki"
    • Strażnica "Ciecierowiec"
    • Strażnica "Kuncowszczyzna"
    • Strażnica "Helenowo" (k. m. Zaostrowiecze)
    • Strażnica "Mokrany"

Okres pokoju[edytuj | edytuj kod]

W 1937, w ramach reorganizacji KOP ("R.3" I Faza), rozformowane zostało Dowództwo Brygady KOP "Nowogródek", a Batalion KOP "Kleck" wraz z Batalionem KOP "Stołpce" podporządkowano dowódcy nowo powstałego Pułku KOP „Snów”. W tym czasie w skład batalionu wchodziły 2 kompanie i 6-7 strażnic:[2]

  • 1 Kompania "Smolicze"
    • Strażnica "Marysin"
    • Strażnica "Połowkowicze"
    • Strażnica "Cyckowicze"
  • 2 Kompania "Lubieniec"
    • Strażnica "Korzeniowszczyzna"
    • Strażnica "Bałwań"
    • Strażnica "Ciecierowiec"
    • Strażnica "Kuncowszczyzna"

Strażnice: "Buzuny", "Juszewicze", "Sołtanowszczyzna" przekazano Batalionowi KOP "Stołpce", w którym utworzyły 2 Kompanię "Siełowicze". Strażnicę "Helenowo" podporządkowano Batalionowi KOP „Ludwikowo”. Razem ze strażnicami "Rybna" i "Jastrzębów" tworzyła 1 Kompanię "Chominka". Strażnica "Kuncowszczyzna" została rozformowana lub podporządkowana Kompanii "Lubieniec", która zmieniła numer z 3 na 2 (Kompania "Smolicze" z 2 na 1).

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

31 sierpnia 1939, w pierwszym dniu mobilizacji powszechnej, batalion przystąpił do mobilizacji II batalionu 96 Pułku Piechoty Rezerwowej. Dowódcą batalionu został kpt. Zygmunt Kledzik. 96 pp (rez.) wszedł w skład 38 Dywizji Piechoty Rezerwowej. 6 września 38 DP (rez.) została podporządkowana dowódcy Armii „Karpaty”, załadowana do transportów kolejowych w rejonie Stołpce-Łuniniec i skierowana przez Zdołbunów, Lwów do rejonu Przemyśl-Dobromil.

Po zakończeniu mobilizacji II/96 pp (rez.) Batalion KOP "Kleck" uzupełnił swoje stany do etatu wojennego i kontynuował służbę graniczną. Dotychczasowy dowódca batalionu, ppłk Jacek Jura objął dowództwo Pułku KOP „Snów”[a]. Nowym dowódcą batalionu został kpt. Stanisław Zwojszczyk. 4 kompanią dowodził por. Edmund Roman Maliński[b].

Skład batalionu KOP Kleck na dzień 17 września 1939[edytuj | edytuj kod]

dowództwo batalionu KOP „Kleck”

    • kompania odwodowa
    • kompania ckm
    • pluton łączności
    • szwadron kawalerii KOP „Kleck”
    • 1 kompania graniczna Lubieniec
    • 1 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Korzeniowszczyzna
      • 2 strażnica Bałwań Wielka
      • 3 strażnica Ciecierowiec
    • 2 kompania graniczna Chominka
    • 1 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Kuncowszczyzna
      • 2 strażnica Helenowo
    • 3 kompania graniczna Smolicze
    • 2 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Marysin
      • 2 strażnica Połowkowicze
      • 3 strażnica Cyckowicze

Działania zbrojne w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

17 września 1939 o godz. 4.20 bezpośrednio po agresji ZSRR batalion podjął walkę z oddziałami ACz i straży pogranicznej. Ostrzeliwał sowieckie czołgi jadące szosą słucką. Wieczorem pododdziały batalionu skoncentrowały się w rejonie Klecka. Do batalionu dołączyła jedna kompania piechoty[c] i ppłk Jacek Jura. Batalion utrzymał łączność z dowódcą KOP w Dawidgródku, który podporządkował do dowódcy Brygady KOP „Polesie”. W celu połączenia z brygadą, batalion wycofał się na Krzywoszyn, a następnie skierował na południe, na Łuniniec. 19 września batalion razem z Batalionem KOP „Ludwikowo” kontynuował marsz na Łuniniec, lasami, bez kontaktu z nieprzyjacielem. W nocy z 19 na 20 września oba bataliony pod dowództwem ppłk. Jacka Jura przejechały kolejką leśną przez wolański most kolejowy na południowy brzeg Prypeci. Przejazd zgrupowania ppłk Jacka Jura i przeprawę pozostałych jednostek Brygady KOP "Polesie" osłaniały oddziały Flotylli Pińskiej (monitor „Kraków” i 5 kutrów uzbrojonych oraz krypy amunicyjne).

Tej samej nocy i wczesnych godzinach rannych, pod Osowem, zgrupowanie ppłk Jacka Jura współdziałając z Batalionem KOP „Sienkiewicze” stoczyło zwycięską walkę z sowiecką piechotą wspartą czołgami (pododdziałami 205 pułku strzeleckiego 54 DS) odrzucając ją na Duboje. 20 września późnym wieczorem zgrupowanie osiągnęło Serniki, paląc po drodze most na rzece Stubła pod Wiczówką. Następnego dnia, w godzinach popołudniowych, w rejonie na zachód od Wiczówki, gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann dokonał przeglądu zgrupowania. W ocenie generała były to dwa słabe bataliony liczące pięć kompanii, uzbrojone w około 7 ckm i wyposażone w jedną kuchnię polową. Żołnierze byli przemęczeni marszami ale mieli bardzo dobry nastrój. 21 września zgrupowanie osiągnęło Mutwice, a dzień później Chrapin. Tu wyczerpały się zapasy. Brakowało chleba. W okresie od 17 do 22 września wysiłek marszowy batalionu wyniósł 200 km, w tym około 50 km jazdy kolejką leśną. W nocy z 23 na 24 oraz z 24 na 25 września batalion w składzie Brygady KOP „Polesie” przemaszerował 66 km po osi Sudcze – Drewek – Bychów – Huszcza Wielka i 25 września osiągnął m. Wyderta. Zmiana kierunku marszu z południowego (Czeremoszno – Kowel) na zachodni (Kamień KoszyrskiWłodawa) uwarunkowana była zmianą marszruty przez gen. Kleeberga, za którym podążała Grupa KOP.

Wieczorem 25 września batalion w kolumnie północnej[3] przemaszerował 36 km, omijając Kamień Koszyrski, i rano następnego dnia osiągnął zachodnią lizjerę lasku koło m. Kwaściłówka. Na zachód od Kamienia Koszyrskiego batalion i pozostałe oddziały Grupy KOP zostały zaopatrzone w chleb. Kolejnej nocy batalion przemaszerował 43 km. Z powodu złego stanu dróg zmuszony został do przejścia przez Ratno, gdzie był ostrzeliwany przez dywersantów. Rano 27 września osiągnął rejon m. Tur. W nocy z 27 na 28 września batalion przemaszerował 32 km i rano dotarł do lizjery lasu pod m. Mielniki. W tym samym czasie czoło kolumny południowej osiągnęło lizjerę lasu na wschód od m. Szack.

Szack obsadzony był przez oddziały radzieckiej 52 Dywizji Strzeleckiej. Gen. Orlik-Rückemann podjął decyzję o stoczeniu walki z sowietami. Natarcie na Szack powierzył oddziałom ppłk Nikodema Sulika. Batalion KOP "Kleck" pozostawał w gotowości do współdziałania z Pułkiem KOP "Sarny", a następnie miał maszerować z m. Mielnik do m. Koszary na przeprawę przez Bug. Wobec natarcia sowietów z północy na Szack, gen. Orlik-Rückemann polecił dowódcy Brygady KOP "Polesie" wykonać kontratak jednym batalionem, w kierunku południowo-zachodnim, w celu oskrzydlenia nieprzyjaciela. Rozkaz do kontrataku został przekazany drogą radiową i odebrany przez płk dypl. Tadeusza Różyckiego-Kołodziejczyka. Dowódca brygady do natarcia skierował tylko jedną kompanię i zmienił jego kierunek na zachodni, zgodny z nakazanym wcześniej kierunkiem marszu.

W nocy z 28 na 29 września brygada wycofała się na południe do Szacka i dalej na zachód, na przeprawę pod m. Koszary. Ponieważ przeprawa w tym rejonie była już opanowana przez sowietów brygada skierowała się na Grabów i tam przeprawiła przez Bug. W nocnym marszu, w kontakcie z nieprzyjacielem, brygada pokonała 42 km, lecz utraciła tabory, pluton armat przeciwpancernych, parę ckm i uległa rozproszeniu. Po przeprawie brygada zebrała się w lesie pod m. Kosyń. Gen. Orlik-Rückemann w celu przeciwdziałania demoralizacji oddziałów brygady przydzielił jej kolumnę taborową, jedną kuchnię polową i ostatnie zapasy ze swej dyspozycji oraz częściowo z Pułku KOP "Sarny". Kolumna z zapasami dotarła do brygady i wydała żołnierzom ciepły posiłek dopiero około godz. 10.00 30 września. Zwłoka spowodowana była samowolną zmianą miejsca postoju brygady, która miała zebrać się w lesie 10 km na północ od m. Kosyń. Dowódca Grupy KOP z brygady zorganizował batalion. Na dowódcę Batalionu "Polesie" wyznaczył ppłk Jana Dyszkiewicza. Na powyższą decyzję niewątpliwie wpłynął fakt, że siły brygady stopniały do około 800 – 1000 żołnierzy, lecz nie bez znaczenia pozostał fakt załamania psychicznego jej dowódcy. Odpoczynek i obfity posiłek oraz wypłata żołdu nieznacznie poprawiły morale żołnierzy. Mimo tego, w ocenie gen. Orlik-Rückemanna, batalion "Polesie" najliczniejszy w jego grupie prezentował się najgorzej spośród wszystkich oddziałów.

Tego samego dnia o godz. 17.00 cała Grupa KOP rozpoczęła marsz z rejonu Kosyń przez Hańsk Pierwszy i Wytyczno do lasów na południe od Parczewa. W nocy z 30 września na 1 października, na zachód od m. Wytyczno, w czasie przekraczania drogi Włodawa-Trawniki Grupa KOP została zaatakowana z południa przez sowietów. Batalion "Polesie" maszerujący w straży tylnej, w momencie rozpoczęcia bitwy rozwinął się przed m. Wytyczno. Między godz. 8.00 a 9.00 dowódca Grupy KOP wydał dowódcy batalionu rozkaz uderzenia w kierunku południowo-zachodnim, na skrzydło nieprzyjaciela. Rozkaz nadany przez radio został odebrany, lecz ppłk Jan Dyszkiewicz i ppłk Jacek Jura zdołali poderwać do natarcia tylko niewielką grupę swoich żołnierzy. Pozostali poddali się. O godz. 12.00 na rozkaz gen. Orlik-Rückemanna pozostałe oddziały Grupy KOP przerwały walkę i wycofały się do lasu na południe od m. Sosnowica. Tam nastąpiło rozwiązanie grupy. Zniszczono uzbrojenie i rozpuszczono żołnierzy. Tego samego dnia około 30 oficerów zebrało się w lesie na południe od Parczewa. Tam gen. Orlik-Rückemann postanowił o przejściu do konspiracji i zawiązaniu "Tajnego KOP". Na wysiłek bojowy Batalionu KOP "Kleck" w ciągu 15 dni kampanii złożyło się 6 walk i 447 km marszów.

Żołnierze batalionu[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy

Oficerowie

Straty osobowe Batalionu KOP "Kleck"

  • Drygalski Leon, ur. 12 listopada 1894, sierż. zamordowany 1940 w Katyniu.
  • Górnicki Józef syn Józefa, ur. 21 stycznia 1906, ppor. rez. piech., inżynier, L.K.[4] nr 029/3 z 13.04.1940 r., poz. 15,
  • Orłowski Leonard syn Józefa, ur. 1905, kpt.,
  • Pieńkowski Edward ur. 23 września 1902 w Łodzi,chorąży, zamordowany w Miednoje 1940.
  • Sawicki Czesław syn Pawła, ur. 1901, ppor. rez. KOP, nauczyciel,
  • Siwicki Tomasz syn Kazimierza i Katarzyny, ur. 13 marca 1896, kpt. piechoty sł. st., w latach 1934-1937 dowódca kompanii i kwatermistrz batalionu, od grudnia 1937 dowódca kompanii szkolnej 4 Szpitala Okręgowego. Przez obóz Gorodok – Monastyr trafił do Kozielska, L.K. nr 036/4 z 16.04.1940, poz. 64,
  • Sosnowski Kazimierz syn Andrzeja, ur. 3 stycznia 1915, starszy sierżant, zastępca dowódcy strażnicy, 3 kompania graniczna,
  • Świszczewski Karol syn Jana ur. 5 listopada 1903 w Mińsku Litewskim, porucznik rezerwy, zamordowany w kwietniu 1940 w Katyniu, nauczyciel,
  • Wiśniewski Adam ur. 11 grudnia 1907 Brodów k. Wągrowa, porucznik, d-ca plutonu, zamordowany w Katyniu 1940,
  • Zwojszczyk Stanisław ur. 16 września 1894 w Tomaszowie Mazowieckim),kpt., piechoty, zamordowany w kwietniu 1940 w Katyniu)

Żołnierze 9 Batalionu KOP Kleck którzy zginęli bohaterską śmiercią na posterunku granicznym w latach 1924-25:

  • Sieradzki Tomasz szer., poległ 02.12.1924 r.
  • Smykała Ryszard szer., poległ 09.11.1925 r.
  • Tomaszewski Leopold szer., poległ 03.06.1925 r.
  • Wojtczak Stanisław kpr., poległ 18.06.1925 r.
  • Zygulski Franciszek szer., poległ 02.11.1924 r.

Źródło: "Zabytkowe Cmentarze na Kresach Wschodnich- województwo nowogródzkie" wyd. DiG W-wa 2008 s.105

Żołnierze Batalionu KOP Kleck polegli w walkach z Armią Czerwoną pod Szackiem (29 – 30.09.1939 r.) i Wytycznem (01.10.1939 r.)

  1. Babiej, Bronisław – (strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze") zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany w zbiorowym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  2. Bebko, Jefimka (Jefineka?) – (strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze") zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  3. Czeczuga, Michał – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939roku niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  4. Czyż Józef – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  5. Gajrdzik (Gajdzik?), Bolesław – strz., baon KOP "Kleck". pułk KOP "Baranowicze, zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  6. Kozanek (Korzonek?), Jan – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  7. Kramek, Jan – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych niedaleko miejscowości Wytyczno,gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  8. Malinski, Edmund Roman – por. piech., ur. 1.II.1906 r., d-ca 4 komp. baonu KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", ranny dnia 28.IX1939r. niedaleko miejscowości Szack, powiatu lubomelskiego , województwa wołyńskiego, zmarł na skutek odniesionych ran dnia 29.IX.1939 r. w szpitalu w Chełmie, województwo lubelskie.
  9. Matusik, Władysław – strz., z Pruszkowa, baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", ciężko ranny dnia 1.X.1939 r. w miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie, skonał na polu bitwy z miejscowymi Ukraińcami. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  10. Matuszek, Edward – plut., komp z. "Luzki" pulku "Głębokie" ( baonu w składzie KOP "Kleck"), zabity podczas działań wojennych dnia 28 albo 29.IX.1939 r. na terenie miasta Mielniki, gminy Pulmo, powiatu lubomelskiego, województwo wołyńskie.
  11. Mikula, Józef – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r. niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  12. Piliński, Jan – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych niedaleko miasta Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiczów k. Wytyczna.
  13. Sykut, Kazimierz – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity dnia 1.X.1939 r. w miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  14. Świerczyński, Józef – strz., baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze", zabity podczas działań wojennych dnia 1.X.1939 r.niedaleko miejscowości Wytyczno, gmina Urszulin, województwo chełmskie. Pochowany we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.
  15. Wiśniewski, Jan – ppor. rez., urodzony 1904 r., absolwent Uniwersytet Harvarda, baon KOP "Kleck", pułk KOP "Baranowicze". Zginął po zdobyciu miejscowości Wytyczno we wrześniu 1939 r. ( docent,doktor – specjalista w zakresie teorii statystyk.)

wg. Instytutu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Londynie

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W literaturze Pułk KOP „Snów” nazywany jest także Pułkiem KOP „Baranowicze”
  2. Edmund Roman Maliński (ur. 19 lutego 1906 – zm. 28 września 1939 w szpitalu w Chełmie Lubelskim
  3. Według gen. Orlika-Rückemanna była to ściągnięta przez niego, z północy, kompania z Pułku KOP „Głębokie” lub Pułku KOP „Wilejka”. Natomiast Wiktor K. Cygan podaje, że była to kompania z Batalionu KOP „Stołpce”, który prawdopodobnie złożył broń przed VI Korpusem Kawalerii (radzieckim).

Przypisy

  1. Pododdziały uszeregowano w kolejności od lewego (północnego) skrzydła
  2. Rajmund Szubański w wykazie opublikowanym w 1993 r. nie wymienia Kompanii "Chominka" natomiast w wykazie z 2000 r. umieścił dwa pododdziały o tej samej nazwie: 1 Kompanię "Chominka" w składzie Batalionu KOP "Ludwikowo" (strażnice: "Rybna" i "Jastrzębów") i 2 Kompanię "Chominka" w składzie Batalionu KOP "Kleck" (strażnice: "Kuncowszczyzna" i "Helenowo"). Ostatecznie kwestię podporządkowania 1 Kompanii "Chominka" (strażnice: "Helenowo" i "Rybna") dowódcy Batalionu KOP „Ludwikowo” rozstrzygnął Kazimierz Jędrych we wspomnieniach opracowanych przez Grzegorza Nowika.
  3. Kolumnę północną stanowiły oddziały Brygady KOP "Polesie" natomiast kolumnę południową tworzyły: Dowództwo Grupy KOP i Pułk KOP "Sarny" z podporządkowanym Zgrupowaniem "Małyńsk".
  4. Sowiecka lista obozu w Kozielsku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Prochwicz, "Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski", Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 13, Białystok 2000.
  • Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz, "Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939", wyd. Barwa i Broń, Warszawa 2003, ISBN 83-900217-9-4 (formalnie błędny numer ISBN).
  • Jerzy Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część I. Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r., Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (149) z 1994 r., s. 148-160,
  • Czesław K. Grzelak „Wrzesień 1939 na Kresach w relacjach” Wydawnictwo NERITON, wyd. 1, Warszawa 1999, nr ISBN 83-86842-50-4,s.111-117,
  • Czesław Grzelak, "Szack – Wytyczno 1939", wyd. Bellona, Warszawa 1993, ISBN 83-11-09324-5.
  • Rajmund Szubański, Bataliony, kompanie, strażnice KOP, Wojskowy Przegląd Historyczny, Nr 3 (145) z 1993, ss. 275-278,
  • Rajmund Szubański. Bataliony, kompanie, strażnice KOP-u. „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 3 (184), 2000. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1640-6281. 
  • Ryszard Dalecki, Armia „Karpaty” w wojnie obronnej 1939 r., Rzeszów 1989, wyd. II, ISBN 83-03-02830-8, s. 401,
  • Wilhelm Orlik-Rückemann, Ze sprawozdania dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza o działalności podczas wojny W: Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, ISBN 83-11-07709-6, ss. 741-769,
  • Wiktor Krzysztof Cygan, Kresy w ogniu: wojna polsko-sowiecka 1939, Warszawska Oficyna Wydawnicza Gryf, Warszawa, 1990, wyd. I, ISBN 83-85209-00-X,
  • Józef Wiesław Dyskant, Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej 1919-1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, wyd. I, ISBN 83-11-08251-0, s. 319,
  • Kazimierz Jędrych, Szlak bojowy z Ludwikowa do Wytyczna, wstęp i opracowanie Grzegorz Nowik, Przegląd Historyczno-Wojskowy Nr 1 (196), Warszawa 2003, ISNN 1640-6281, ss. 137-154,
  • Mirosław Jan Rubas, Lista strat żołnierzy KOP więzionych w obozach sowieckich, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (149) , Warszawa 1994, ss. 401-420,
  • Anna Lewkowska, Jacek Lewkowski, Wojciech Walczak , "Zabytkowe cmentarze na kresach wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej- województwo nowogródzkie", Wydawnictwo DiG Warszawa, 2008, ISBN 83-7181-465-8, ISBN 978-83-7181-465-5, s. 105.
  • "Budowa pomieszczeń dla Korpusu Ochrony Pogranicza i Domów dla Urzędników Państwowych w województwach wschodnich" – Zeszyt II 1925 W-wa Min. Rob. Publ. Wydawnictwo Zakłady Graficzne

B.Wierzbickiego i S-ka Warszawa. (reprint)