Batalion KOP "Kleck"

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Batalion KOP „Kleck”
(9 Batalion Graniczny)
Historia
Państwo Polska II Rzeczpospolita
Sformowanie 1924
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Kleck
Patron nie posiadał
Tradycje
Święto nie obchodził
Nadanie sztandaru nie posiadał
Organizacja
Dyslokacja Kleck
Podporządkowanie 2 Brygada Ochrony Pogranicza
Rodzaj wojsk Korpus Ochrony Pogranicza
KOP Kleck

Batalion KOP „Kleck”pododdział piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

9 Batalion Graniczny został sformowany w październiku 1924 roku w składzie 2 Brygady Ochrony Pogranicza. W listopadzie tego roku batalion obsadził odcinek granicy państwowej z ZSRR na obszarze województwa nowogródzkiego. Dowództwo batalionu stacjonowało w Klecku. W lipcu 1929 roku jednostka została przemianowana na Batalion KOP „Kleck”. Równocześnie 2 Brygada Ochrony Pogranicza przemianowana została na Brygadę KOP „Nowogródek”.

Koszary Batalionu KOP „Kleck”[edytuj | edytuj kod]

Batalion KOP „Kleck” mieścił się w koszarach wybudowanych w latach 1924-1925 według projektu Tadeusza Nowakowskiego. W skład kompleksu wchodził budynek dowództwa batalionu, budynek koszarowy, działownia (betonowy schron na amunicję), stajnia dla 200 koni i magazyn paszy dla koni. W budynkach koszarowych znajdowały się: pokoje dla oficerów i podoficerów oraz żołnierzy, kuchnia, łaźnia, pralnia, warsztaty krawieckie i szewskie, warsztaty kowalskie i rusznikarskie, magazyny mundurowe i magazyny broni. Kierownikiem budowy z upoważnienia Ministerstwa Robót Publicznych był inż. arch. Zygmunt Wyganowski. Budynki posiadały oświetlenie elektryczne doprowadzone z miasta Nieświeża. Bieżącą wodę w koszarach zapewniała studnia głębinowa wyposażona w pompę. Do dnia dzisiejszego zachowały się w Klecku fragmenty zabudowań koszar i budynek dowództwa batalionu, który aktualnie spełnia funkcje administracyjne. Obiekt jest wpisany do Rejestru zabytów Białorusi i podlega ochronie prawnej[1].

Działalność kulturalno oświatowa[edytuj | edytuj kod]

Chór "Lutnia" i orkiestra wojskowa KOP Kleck ok. 1930-1932

Działalność kulturalno-oświatowa batalionu nie ograniczała się tylko do tej typowo wojskowej. Batalion utrzymywał stałe kino, prowadził zespół teatru amatorskiego oraz patronował działalności wojskowej orkiestry dętej, która powstała 1 września 1930 roku i chóru mieszanego „Lutnia”, który został utworzony 15 października 1930 roku. Założycielem i kapelmistrzem orkiestry dętej oraz chóru „Lutnia” był Józef Sokołowski[2].

Skład w 1929[edytuj | edytuj kod]

W tym okresie, w skład batalionu wchodziły 3 kompanie i 16 strażnic:[3]

  • 1 Kompania "Rakowicze"
    • Strażnica "Buzuny"
    • Strażnica "Żurany
    • Strażnica "Juszewicze"
    • Strażnica "Lesuny"
    • Strażnica "Sołtanowszczyzna"
  • 2 Kompania "Smolicze"
    • Strażnica "Marysin"
    • Strażnica "Połowkowicze"
    • Strażnica "Cyckowicze"
    • Strażnica "Deciesany"
  • 3 Kompania "Lubieniec"
    • Strażnica "Korzeniowszczyzna"
    • Strażnica "Bałwań" ("Batmań")
    • Strażnica "Jodczyki"
    • Strażnica "Ciecierowiec"
    • Strażnica "Kuncowszczyzna"
    • Strażnica "Helenowo" (k. m. Zaostrowiecze)
    • Strażnica "Mokrany"

Okres pokoju[edytuj | edytuj kod]

W 1937 roku, w ramach reorganizacji KOP ("R.3" I Faza), rozformowane zostało Dowództwo Brygady KOP "Nowogródek", a Batalion KOP „Kleck” wraz z Batalionem KOP "Stołpce" podporządkowano dowódcy nowo powstałego Pułku KOP „Snów”. W tym czasie w skład batalionu wchodziły 2 kompanie i 6-7 strażnic:[4]

  • 1 Kompania "Smolicze"
    • Strażnica "Marysin"
    • Strażnica "Połowkowicze"
    • Strażnica "Cyckowicze"
  • 2 Kompania "Lubieniec"
    • Strażnica "Korzeniowszczyzna"
    • Strażnica "Bałwań"
    • Strażnica "Ciecierowiec"
    • Strażnica "Kuncowszczyzna"

Strażnice: "Buzuny", "Juszewicze", "Sołtanowszczyzna" przekazano Batalionowi KOP "Stołpce", w którym utworzyły 2 Kompanię "Siełowicze". Strażnicę "Helenowo" podporządkowano Batalionowi KOP „Ludwikowo”. Razem ze strażnicami "Rybna" i "Jastrzębów" tworzyła 1 Kompanię "Chominka". Strażnica "Kuncowszczyzna" została rozformowana lub podporządkowana Kompanii "Lubieniec", która zmieniła numer z 3 na 2 (Kompania "Smolicze" z 2 na 1).

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

31 sierpnia 1939, w pierwszym dniu mobilizacji powszechnej, batalion przystąpił do mobilizacji II batalionu 96 Pułku Piechoty Rezerwowej. Dowódcą batalionu został kapitan Zygmunt Kledzik. 96 pp (rez.) wszedł w skład 38 Dywizji Piechoty Rezerwowej. 6 września 38 DP (rez.) została podporządkowana dowódcy Armii „Karpaty”, załadowana do transportów kolejowych w rejonie Stołpce-Łuniniec i skierowana przez Zdołbunów, Lwów do rejonu Przemyśl-Dobromil.

Po zakończeniu mobilizacji II/96 pp (rez.) Batalion KOP „Kleck” uzupełnił swoje stany do etatu wojennego i kontynuował służbę graniczną. Dotychczasowy dowódca batalionu, ppłk Jacek Jura objął dowództwo Pułku KOP „Snów”[a]. Nowym dowódcą batalionu został kapitan Stanisław Zwojszczyk. 4 kompanią dowodził porucznik Edmund Roman Maliński.

Skład Batalionu KOP „Kleck” na dzień 17 września 1939[edytuj | edytuj kod]

  • Dowództwo Batalionu KOP „Kleck”
    • kompania odwodowa
    • kompania ckm
    • pluton łączności
    • szwadron kawalerii KOP „Kleck”
    • 1 kompania graniczna Lubieniec
    • 1 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Korzeniowszczyzna
      • 2 strażnica Bałwań Wielka
      • 3 strażnica Ciecierowiec
    • 2 kompania graniczna Chominka
    • 1 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Kuncowszczyzna
      • 2 strażnica Helenowo
    • 3 kompania graniczna Smolicze
    • 2 pluton odwodowy
      • 1 strażnica Marysin
      • 2 strażnica Połowkowicze
      • 3 strażnica Cyckowicze

Działania zbrojne w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

17 września 1939 o godz. 4.20 bezpośrednio po agresji ZSRR batalion podjął walkę z oddziałami ACz i straży pogranicznej. Ostrzeliwał sowieckie czołgi jadące szosą słucką. Wieczorem pododdziały batalionu skoncentrowały się w rejonie Klecka. Do batalionu dołączyła jedna kompania piechoty[b] i ppłk Jacek Jura. Batalion utrzymał łączność z dowódcą KOP w Dawidgródku, który podporządkował do dowódcy Brygady KOP „Polesie”. W celu połączenia z brygadą, batalion wycofał się na Krzywoszyn, a następnie skierował na południe, na Łuniniec. 19 września batalion razem z Batalionem KOP „Ludwikowo” kontynuował marsz na Łuniniec, lasami, bez kontaktu z nieprzyjacielem. W nocy z 19 na 20 września oba bataliony pod dowództwem ppłk. Jacka Jura przejechały kolejką leśną przez wolański most kolejowy na południowy brzeg Prypeci. Przejazd zgrupowania ppłk Jacka Jura i przeprawę pozostałych jednostek Brygady KOP "Polesie" osłaniały oddziały Flotylli Pińskiej (monitor „Kraków” i 5 kutrów uzbrojonych oraz krypy amunicyjne).

Tej samej nocy i wczesnych godzinach rannych, pod Osowem, zgrupowanie ppłk Jacka Jura współdziałając z Batalionem KOP „Sienkiewicze” stoczyło zwycięską walkę z sowiecką piechotą wspartą czołgami (pododdziałami 205 pułku strzeleckiego 54 DS) odrzucając ją na Duboje. 20 września późnym wieczorem zgrupowanie osiągnęło Serniki, paląc po drodze most na rzece Stubła pod Wiczówką. Następnego dnia, w godzinach popołudniowych, w rejonie na zachód od Wiczówki, generał brygady Wilhelm Orlik-Rückemann dokonał przeglądu zgrupowania. W ocenie generała były to dwa słabe bataliony liczące pięć kompanii, uzbrojone w około 7 ckm i wyposażone w jedną kuchnię polową. Żołnierze byli przemęczeni marszami ale mieli bardzo dobry nastrój. 21 września zgrupowanie osiągnęło Mutwice, a dzień później Chrapin. Tu wyczerpały się zapasy. Brakowało chleba. W okresie od 17 do 22 września wysiłek marszowy batalionu wyniósł 200 km, w tym około 50 km jazdy kolejką leśną. W nocy z 23 na 24 oraz z 24 na 25 września batalion w składzie Brygady KOP „Polesie” przemaszerował 66 km po osi Sudcze – Drewek – Bychów – Huszcza Wielka i 25 września osiągnął m. Wyderta. Zmiana kierunku marszu z południowego (Czeremoszno – Kowel) na zachodni (Kamień KoszyrskiWłodawa) uwarunkowana była zmianą marszruty przez gen. Kleeberga, za którym podążała Grupa KOP.

Wieczorem 25 września batalion w kolumnie północnej[5] przemaszerował 36 km, omijając Kamień Koszyrski, i rano następnego dnia osiągnął zachodnią lizjerę lasku koło m. Kwaściłówka. Na zachód od Kamienia Koszyrskiego batalion i pozostałe oddziały Grupy KOP zostały zaopatrzone w chleb. Kolejnej nocy batalion przemaszerował 43 km. Z powodu złego stanu dróg zmuszony został do przejścia przez Ratno, gdzie był ostrzeliwany przez dywersantów. Rano 27 września osiągnął rejon m. Tur. W nocy z 27 na 28 września batalion przemaszerował 32 km i rano dotarł do lizjery lasu pod m. Mielniki. W tym samym czasie czoło kolumny południowej osiągnęło lizjerę lasu na wschód od m. Szack.

Szack obsadzony był przez oddziały radzieckiej 52 Dywizji Strzeleckiej. Gen. Orlik-Rückemann podjął decyzję o stoczeniu walki z sowietami. Natarcie na Szack powierzył oddziałom ppłk Nikodema Sulika. Batalion KOP "Kleck" pozostawał w gotowości do współdziałania z Pułkiem KOP "Sarny", a następnie miał maszerować z m. Mielnik do m. Koszary na przeprawę przez Bug. Wobec natarcia sowietów z północy na Szack, gen. Orlik-Rückemann polecił dowódcy Brygady KOP "Polesie" wykonać kontratak jednym batalionem, w kierunku południowo-zachodnim, w celu oskrzydlenia nieprzyjaciela. Rozkaz do kontrataku został przekazany drogą radiową i odebrany przez płk dypl. Tadeusza Różyckiego-Kołodziejczyka. Dowódca brygady do natarcia skierował tylko jedną kompanię i zmienił jego kierunek na zachodni, zgodny z nakazanym wcześniej kierunkiem marszu.

W nocy z 28 na 29 września brygada wycofała się na południe do Szacka i dalej na zachód, na przeprawę pod m. Koszary. Ponieważ przeprawa w tym rejonie była już opanowana przez sowietów brygada skierowała się na Grabów i tam przeprawiła przez Bug. W nocnym marszu, w kontakcie z nieprzyjacielem, brygada pokonała 42 km, lecz utraciła tabory, pluton armat przeciwpancernych, parę ckm i uległa rozproszeniu. Po przeprawie brygada zebrała się w lesie pod m. Kosyń. Gen. Orlik-Rückemann w celu przeciwdziałania demoralizacji oddziałów brygady przydzielił jej kolumnę taborową, jedną kuchnię polową i ostatnie zapasy ze swej dyspozycji oraz częściowo z Pułku KOP "Sarny". Kolumna z zapasami dotarła do brygady i wydała żołnierzom ciepły posiłek dopiero około godz. 10.00 30 września. Zwłoka spowodowana była samowolną zmianą miejsca postoju brygady, która miała zebrać się w lesie 10 km na północ od m. Kosyń. Dowódca Grupy KOP z brygady zorganizował batalion. Na dowódcę Batalionu "Polesie" wyznaczył ppłk Jana Dyszkiewicza. Na powyższą decyzję niewątpliwie wpłynął fakt, że siły brygady stopniały do około 800 – 1000 żołnierzy, lecz nie bez znaczenia pozostał fakt załamania psychicznego jej dowódcy. Odpoczynek i obfity posiłek oraz wypłata żołdu nieznacznie poprawiły morale żołnierzy. Mimo tego, w ocenie gen. Orlik-Rückemanna, batalion "Polesie" najliczniejszy w jego grupie prezentował się najgorzej spośród wszystkich oddziałów.

Tego samego dnia o godz. 17.00 cała Grupa KOP rozpoczęła marsz z rejonu Kosyń przez Hańsk Pierwszy i Wytyczno do lasów na południe od Parczewa. W nocy z 30 września na 1 października, na zachód od m. Wytyczno, w czasie przekraczania drogi Włodawa-Trawniki Grupa KOP została zaatakowana z południa przez sowietów. Batalion "Polesie" maszerujący w straży tylnej, w momencie rozpoczęcia bitwy rozwinął się przed m. Wytyczno. Między godz. 8.00 a 9.00 dowódca Grupy KOP wydał dowódcy batalionu rozkaz uderzenia w kierunku południowo-zachodnim, na skrzydło nieprzyjaciela. Rozkaz nadany przez radio został odebrany, lecz ppłk Jan Dyszkiewicz i ppłk Jacek Jura zdołali poderwać do natarcia tylko niewielką grupę swoich żołnierzy. Pozostali poddali się. O godz. 12.00 na rozkaz gen. Orlik-Rückemanna pozostałe oddziały Grupy KOP przerwały walkę i wycofały się do lasu na południe od m. Sosnowica. Tam nastąpiło rozwiązanie grupy. Zniszczono uzbrojenie i rozpuszczono żołnierzy. Tego samego dnia około 30 oficerów zebrało się w lesie na południe od Parczewa. Tam gen. Orlik-Rückemann postanowił o przejściu do konspiracji i zawiązaniu "Tajnego KOP". Na wysiłek bojowy Batalionu KOP „Kleck” w ciągu 15 dni kampanii złożyło się 6 walk i 447 km marszów.

Żołnierze Batalionu KOP „Kleck”[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy batalionu:

  • mjr Zygmunt Piwnicki (25 II 1925[6] - 1926)
  • ppłk Jacek Jura
  • ppłk Wacław Wilniewczyc (VII 1928 - III 1931)
  • mjr Antoni Cebulski (III 1931 - IV 1934)
  • ppłk Stanisław Kurcz (od VI 1934)
  • kpt. Stanisław Zwojszczyk

Oficerowie batalionu:

Żołnierze Batalionu KOP „Kleck” - ofiary zbrodni katyńskiej:

  • kpt. Bronisław Ciosański s. Józefa, ur. 10 sierpnia 1901, † 1940 Katyń[7],
  • sierż. Leon Drygalski s. Kazimierza, ur. 12 listopada 1894, † 1940 Katyń[8],
  • ppor. rez. piech. inż. Józef Górnicki s. Józefa, ur. 21 stycznia 1906[9],
  • mjr st. sp. Kazimierz Krahelski s. Henryka, ur. 21 lutego 1890, † 1940 Katyń[10],
  • kpt. Leonard Orłowski s. Józefa, ur. 1905,
  • chor. Edward Pieńkowski s. Antoniego, ur. 23 września 1902, † 1940 Miednoje[11],
  • por. rez. Czesław Sawicki s. Pawła, ur. 1901,
  • kpt. piech. sł. st. Tomasz Siwicki s. Kazimierza, w latach 1934-1937 dowódca kompanii i kwatermistrz batalionu, ur. 13 marca 1896, † 1940 Katyń[12],
  • st. sierż. Sosnowski Kazimierz syn Andrzeja, ur. 3 stycznia 1915, zastępca dowódcy strażnicy 3 kompanii granicznej,
  • kpt. Józef Świrniak s. Grzegorza, ur. 13 marca 1900, † 1940 Katyń[13],
  • por. rez. Karol Świszczewski s. Jana, ur. 5 listopada 1903, † 1940 Katyń[14],
  • por. Adam Wiśniewski s. Telesfora, dowódca plutonu, ur. 11 grudnia 1907, † 1940 Katyń[15],
  • kpt. piech. Stanisław Zwojszczyk † 1940 Katyń[16].

Żołnierze 9 Batalionu Ochrony Pogranicza, którzy zginęli bohaterską śmiercią na posterunku granicznym w latach 1924-1925:

  • szer. Tomasz Sieradzki † 2 XII 1924,
  • szer. Ryszard Smykała † 9 XI 1925,
  • szer. Leopold Tomaszewski † 3 VI 1925,
  • kpr. Stanisław Wojtczak † 18 VI 1925,
  • szer. Franciszek Zygulski † 2 XI 1924[17].

Żołnierze Batalionu KOP „Kleck” polegli w walkach z Armią Czerwoną pod Szackiem (29-30 IX 1939) i Wytycznem (1 X 1939):

  • strz. Bronisław Babiej † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Bebko, Jefimka (Jefineka?) † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Michał Czeczuga † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Józef Czyż † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Bolesław Gajrdzik (Gajdzik?) † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Jan Kozanek (Korzonek?) † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Jan Kramek † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Władysław Matusik z Pruszkowa † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Mikula, Józef † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Jan Piliński † 1 X 1939 Wytyczno,
  • strz. Sykut, Kazimierz † 1 X 1939 Wytyczno,
  • Świerczyński, Józef † 1 X 1939 Wytyczno,

Wymienieni wyżej żołnierze zostali pochowani we wspólnym grobie na cmentarzu żydowskim przy młynie Łowiszów k. Wytyczna.

  • por. piech. Edmund Roman Malinski, ur. 1.II.1906 r., d-ca 4 kompanii, ranny dnia 28.IX1939r. niedaleko miejscowości Szack, powiatu lubomelskiego , województwa wołyńskiego, zmarł na skutek odniesionych ran dnia 29.IX.1939 r. w szpitalu w Chełmie, województwo lubelskie,
  • plut. Edward Matuszek z Baonu KOP „Łużki” (walczył w składzie Baonu KOP „Kleck”), † 28 albo 29 IX 1939 na terenie miasta Mielniki, gminy Pulmo, powiatu lubomelskiego, województwo wołyńskie.
  • ppor. rez. Jan Wiśniewski, ur. 1904, absolwent Uniwersytet Harvarda, zginął po zdobyciu miejscowości Wytyczno we wrześniu 1939 r., docent, doktor, specjalista w zakresie teorii statystyk.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W literaturze Pułk KOP „Snów” nazywany jest także Pułkiem KOP „Baranowicze”
  2. Według gen. Orlika-Rückemanna była to ściągnięta przez niego, z północy, kompania z Pułku KOP „Głębokie” lub Pułku KOP „Wilejka”. Natomiast Wiktor K. Cygan podaje, że była to kompania z Batalionu KOP „Stołpce”, który prawdopodobnie złożył broń przed VI Korpusem Kawalerii (radzieckim).

Przypisy

  1. Budowa pomieszczeń dla Korpusu Ochrony Pogranicza i Domów dla Urzędników Państwowych w województwach wschodnich, Zeszyt III, Ministerstwo Robót Publicznych, Warszawa 1925, s. 38-42.
  2. „Orkiestra” nr 2 (6), marzec 1931 roku.
  3. Pododdziały uszeregowano w kolejności od lewego (północnego) skrzydła
  4. Rajmund Szubański w wykazie opublikowanym w 1993 r. nie wymienia Kompanii "Chominka" natomiast w wykazie z 2000 r. umieścił dwa pododdziały o tej samej nazwie: 1 Kompanię "Chominka" w składzie Batalionu KOP "Ludwikowo" (strażnice: "Rybna" i "Jastrzębów") i 2 Kompanię "Chominka" w składzie Batalionu KOP „Kleck” (strażnice: "Kuncowszczyzna" i "Helenowo"). Ostatecznie kwestię podporządkowania 1 Kompanii "Chominka" (strażnice: "Helenowo" i "Rybna") dowódcy Batalionu KOP „Ludwikowo” rozstrzygnął Kazimierz Jędrych we wspomnieniach opracowanych przez Grzegorza Nowika.
  5. Kolumnę północną stanowiły oddziały Brygady KOP "Polesie" natomiast kolumnę południową tworzyły: Dowództwo Grupy KOP i Pułk KOP "Sarny" z podporządkowanym Zgrupowaniem "Małyńsk".
  6. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 75 z 21 lipca 1925 roku, s. 397.
  7. Katyń ..., s. 84.
  8. Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, opracowanie zespołowe pod kierunkiem Marka Tarczyńskiego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, ISBN 83-905590-7-2, s. 118.
  9. Sowiecka lista obozu w Kozielsku.
  10. Katyń ..., s. 304.
  11. Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, tom II M-Ż, opracowanie zespołowe pod kierunkiem Grzegorza Jakubowskiego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2005, ISBN 83-89474-06-9, s. 685.
  12. Katyń ..., s. 565.
  13. Katyń ..., s. 639.
  14. Katyń ..., s. 640.
  15. Katyń ..., s. 690.
  16. Katyń ..., s. 738.
  17. Anna Lewkowska, Jacek Lewkowski, Wojciech Walczak, Zabytkowe cmentarze na kresach wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej- województwo nowogródzkie, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ISBN 83-7181-465-8, ISBN 978-83-7181-465-5, s. 105.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Prochwicz, "Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski", Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 13, Białystok 2000.
  • Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz, "Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939", wyd. Barwa i Broń, Warszawa 2003, ISBN 83-900217-9-4 (formalnie błędny numer ISBN).
  • Jerzy Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część I. Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r., Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (149) z 1994 r., s. 148-160,
  • Czesław K. Grzelak „Wrzesień 1939 na Kresach w relacjach” Wydawnictwo NERITON, wyd. 1, Warszawa 1999, nr ISBN 83-86842-50-4,s.111-117,
  • Czesław Grzelak, "Szack – Wytyczno 1939", wyd. Bellona, Warszawa 1993, ISBN 83-11-09324-5.
  • Rajmund Szubański, Bataliony, kompanie, strażnice KOP, Wojskowy Przegląd Historyczny, Nr 3 (145) z 1993, ss. 275-278,
  • Rajmund Szubański. Bataliony, kompanie, strażnice KOP-u. „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 3 (184), 2000. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1640-6281. 
  • Ryszard Dalecki, Armia „Karpaty” w wojnie obronnej 1939 r., Rzeszów 1989, wyd. II, ISBN 83-03-02830-8, s. 401,
  • Wilhelm Orlik-Rückemann, Ze sprawozdania dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza o działalności podczas wojny W: Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, ISBN 83-11-07709-6, ss. 741-769,
  • Wiktor Krzysztof Cygan, Kresy w ogniu: wojna polsko-sowiecka 1939, Warszawska Oficyna Wydawnicza Gryf, Warszawa, 1990, wyd. I, ISBN 83-85209-00-X,
  • Józef Wiesław Dyskant, Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej 1919-1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, wyd. I, ISBN 83-11-08251-0, s. 319,
  • Kazimierz Jędrych, Szlak bojowy z Ludwikowa do Wytyczna, wstęp i opracowanie Grzegorz Nowik, Przegląd Historyczno-Wojskowy Nr 1 (196), Warszawa 2003, ISNN 1640-6281, ss. 137-154,
  • Mirosław Jan Rubas, Lista strat żołnierzy KOP więzionych w obozach sowieckich, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (149) , Warszawa 1994, ss. 401-420,