Geografia Grenlandii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grenlandia
Mozaika zdjęć satelitarnych z wyciętym oceanem
Mozaika zdjęć satelitarnych z wyciętym oceanem
Kontynent Ameryka Północna
Państwo  Dania
Terytorium zależne  Grenlandia
Akwen Ocean Atlantycki
Powierzchnia (1) 2 175 600 km²
Populacja (2007)
 • liczba ludności
 • gęstość

56 344
0,026 os./km²
Położenie na mapie Oceanu Atlantyckiego
Mapa lokalizacyjna Oceanu Atlantyckiego
Grenlandia
Grenlandia
Ziemia 72°N 40°W/72,000000 -40,000000Na mapach: 72°N 40°W/72,000000 -40,000000
Mapa wyspy
Mapa wyspy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Grenlandia – największa wyspa na świecie, leżąca w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Obecnie pod względem politycznym Grenlandia stanowi autonomiczne terytorium Danii. Większość obszaru wyspy pokrywa lądolód, klimat wyspy jest nieprzyjazny, polarny. Powierzchnia przekraczająca 2 mln km² czyni ją trzykrotnie większą od drugiej co do wielkości wyspy – Nowej Gwinei. Grenlandia od wschodu i południa oblewana jest przez Atlantyk, a od północy przez wody Oceanu Arktycznego. Od zachodu wyspę oblewają wody Morza Baffina. Większa część wyspy leży za kołem polarnym. Grenlandia została odkryta dla Europejczyków w IX w., przez wikingów (wyprawa Eryka Rudego); rdzenni Eskimosi (Grenlandczycy) zamieszkują ją od co najmniej 4500 lat.

Powierzchnia, skrajne punkty i granice[edytuj | edytuj kod]

Mapa fizyczna Grenlandii bez pokrywy lodowej

Powierzchnia - 2 175 600 km² – wyspa jest 7 razy większa od Polski.

Skrajne punkty

Przylądek Morris Jesup jest jednym z najdalej wysuniętych na północ fragmentów lądu stałego na Ziemi. Dalej na północ, u brzegów Grenlandii, leży jeszcze mała wyspa Kaffeklubben oraz żwirowe łachy, których stabilność w dłuższym okresie (a zatem uznanie ich za stały ląd) jest dyskusyjna, m.in. wysepka Oodaaq.

Rozciągłość południkowa wyspy wynosi 2670 km, a geograficzna rozciągłość równoleżnikowa wynosi 1050 km. Przeciętna szerokość wyspy wynosi 1100 km. Linia brzegowa mierzy 44 087 km.

Grenlandia jest wyspiarskim terytorium i poprzez wody terytorialne od zachodu graniczy z Kanadą. Kanadyjska Wyspa Ellesmere'a oddzielona jest od Grenlandii cieśniną Naresa, na którą składają się m.in. cieśnina Smitha i Robesona.

Ukształtowanie poziome[edytuj | edytuj kod]

Jeden z grenlandzkich fiordów z widocznym jęzorem lodowcowym

Linia brzegowa Grenlandii jest bardzo urozmaicona, charakteryzują ją liczne, głęboko wcięte w ląd fiordy, takie jak: Kangertittivaq, Sund, Zatoka Inglefielda czy Qeqertarsuup Tunua. Fiordy leżą na większości długości wybrzeża. Drugim elementem urozmaicającym linię brzegową są dziesiątki niewielkich wysp szkierowych. Dodatkowo wpływ na wygląd linii brzegowej jak i wybrzeża mają spływające lodowce, które u wybrzeży tworzą wielkie jęzory o szerokości dochodzącej nawet do 100 km. Wybrzeże jest przeważnie surowe, skaliste i fiordowe. Tam gdzie spływają lodowce, jest ono pokryte lodem i przybrzeżnymi krami lodowymi.

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Skaliste wybrzeże wyspy

Grenlandia jest ogromną wyspą będącą kontynentalną częścią Ameryki Północnej i znajduje się na obszarze tarczy grenlandzkiej. Większość obszaru Grenlandii zbudowana jest ze skał należących do prekambryjskiej tarczy grenlandzkiej. Są to: granity, gnejsy, a także kwarcyty i łupki. We wschodniej i północnej części wyspy do prekambryjskich utworów przylegają skały osadowe i metamorficzne związane głównie z orogenezą kaledońską. W środkowej części wschodniego i zachodniego wybrzeża występują pochodzące z trzeciorzędu pokrywy bazaltowe. Północny kraniec wyspy to hercynidy, będące obszarem fałdowań dolnopaleozoicznych. Na Grenlandii nie ma aktywności wulkanicznej i sejsmicznej.

Rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Nunataki na wschodnim wybrzeżu Grenlandii

Powszechnym elementem krajobrazu Grenlandii jest lądolód, który pokrywa 83% powierzchni całej wyspy. Obszar lądolodu ma wyraźny wpływ na rzeźbę terenu. Po pierwsze lądolód na przestrzeni tysięcy lat formował rzeźbę terenu, a po drugie, tak duży obszar maskuje oryginalny wygląd Grenlandii. Ciekawym faktem jest to, że na obszarze wyspy, w jej centrum znajduje się niecka o spłaszczonym dnie. Najniższy punkt tej niecki znajduje się około 250 m p.p.m. tworząc pokaźnych rozmiarów obszar depresyjny. Obszaru tego nie widać, ponieważ zagłębienie to jest przykryte warstwą lodu, grubą na ponad 3000 m. Toteż faktyczny krajobraz wyspy jest wyżynno-górzysty. Górzysty, ponieważ na Grenlandii znajdują się pasma górskie. Nieckę otaczają obszary górskie, częściowo wystające spod lądolodu, widoczne jest to przede wszystkim w strefie nadbrzeżnej. Przyczyną jest zmniejszanie się grubości lodu od centrum, po linię brzegową. Na wielu połaciach wyspy praktycznie nie widać śladów gór, które zakryte są czaszą lodu. Najwyższe wzniesienia znajdują się w dalszych odległościach od wybrzeży, które otoczone zewsząd lodem nazywane są nunatakami. Większość gór Grenlandii to góry wysokie, których wysokości średnie przekraczają 2000 m n.p.m. Najwyższy szczyt wyspy - Góra Gunnbjørna ma wysokość 3694 m n.p.m. Obszary nizinne, pomijając właściwe podłoże ograniczają się jedynie do wybrzeża. Także w strefie wybrzeża tereny górskie, wieńczące często fiordy, leżą nad samym morzem, w wielu miejscach schodząc do samego brzegu morskiego. Fakt ten sprawia, że jak wyżej już wspomniano, wybrzeże jest surowe, w wielu miejscach ma postać także klifową.

W północnej części pod warstwą lodu znajduje się olbrzymi kanion o długości około 700 km, szerokości do 10 km i głębokości do 800 metrów. Powstał prawdopodobnie około 3,5 mln lat temu, przed utworzeniem się pokrywy lodowej na wyspie.

Najwyższe szczyty[edytuj | edytuj kod]

Wystający spod lądolodu ośnieżony szczyt górski – Cone

Zestawienie oparte na informacjach portalu www.peakbagger.com

  • Stauning Alper – 2831 m n.p.m.
  • bezimienny szczyt na Ziemi Milne'a – 2434 m n.p.m.
  • Klosterbjerge – 2410 m n.p.m.
  • Margaretatopp – 2360 m n.p.m.
  • Payers Tinde – 2320 m n.p.m.
  • Perserajoq – 2259 m n.p.m.
  • bezimienny szczyt na wyspie Renland – 2200 m n.p.m.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Ogólne informacje[edytuj | edytuj kod]

Grenlandia leży w strefie dwóch klimatów: subpolarnego i polarnego. Klimat podbiegunowy obejmuje obszary nadbrzeżne południowej, południowo-wschodniej i południowo-zachodniej części wyspy. Polarny całą resztę wyspy. Południowy zachód wyspy jest cieplejszy niż wynikałoby to z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego. Ciepłe prądy morskie okalają wyspę od strony południowej części Morza Baffina, od południa i nieco od wschodu. Dalej na północy, gdzie zaczyna się Cieśnina Duńska, działają zimne prądy morskie, podobnie jest od strony zachodniego wybrzeża. Mniej więcej północna połowa zachodniego wybrzeża obmywana jest przez zimne prądy, które warunkują występowanie niskich, ujemnych temperatur przez cały rok. Klimat Grenlandii charakteryzuje się m.in. częstymi zmianami pogody. W głębi lądu panuje klimat kontynentalny. Częstym zjawiskiem na Grenlandii są silne i gwałtowne wiatry, które wieją znad lądolodu w kierunku wybrzeży. Powodują one efekt fenowy na obszarze graniczącym z lądolodem.

Obszary górskie w strefie nadbrzeżnej

Temperatury[edytuj | edytuj kod]

Cechą Grenlandii są niskie i na zdecydowanej większości wyspy mroźne temperatury, zarówno w nocy jak i w dzień. Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś lipcu +10 °C. Pozostałe obszary kraju leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem zaledwie +3 °C. Grenlandia przez cały rok znajduje się pod wpływem arktycznych, mroźnych mas powietrza, przez co klimat jest surowy. We wnętrzu wyspy panuje przez cały rok baryczny ośrodek wyżowy, przez co występują duże nocne spadki temperatur, średnio do -50 °C, a nawet -70 °C. Temperatura w centralnej i północnej części wyspy w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C. Najniższa zanotowana na wyspie temperatura to −74 °C.

Opady[edytuj | edytuj kod]

Opady są zróżnicowane, czego przyczyną jest fakt, że nad wybrzeżem panuje morska odmiana klimatu, a we wnętrzu kontynentalna. Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800-1100 mm na południu, do 150-250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, oczywiście w strefie wybrzeża, tam gdzie panuje klimat podbiegunowy. W środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300-400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku. Niskie opady są związane z działaniem wyżu barycznego, podobnie jak ma to miejsce na Antarktydzie.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Jeden z cieków wodnych w południowej części Grenlandii

Warunki panujące na Grenlandii uniemożliwiają istnienie sieci rzecznej i innych wód powierzchniowych jakimi są jeziora czy stawy. Pokryty w 83% lądolodem obszar Grenlandii jest regionem o skrajnym klimacie, gdzie na większości terenów, przez cały rok, lub przez większą część roku nie ma wody w stanie ciekłym. Jedyną formą wód na Grenlandii (obszary o klimacie arktycznym) jest lądolód i śnieg. W centrum wyspy spada około 1 m śniegu rocznie, co warunkuje przyrost pokrywy lodowej o 30 do 40 cm. Przyrost lądolodu niwelowany jest przez topnienie, parowanie i spływ masy lodowej ku wybrzeżom. W regionie subarktycznego klimatu w okresie letnim, pojawia się w strefie wybrzeża sieć krótkich strumieni, spływających z topniejących lodowców. Pozostałe wody powierzchniowe jakimi są niewielkie jeziora, występują miejscami na południu Grenlandii. Procesy jakie zachodzą na Grenlandii powodują także powstawanie gór lodowych. Lodowce schodzą do morza i tam od czaszy lodu odrywane są góry lodowe, które następnie dryfują po morzu. Góry lodowe mimo stopniowego topnienia w ciepłej od prądów morskich wodzie, docierają niekiedy w okolice Nowej Fundlandii i dalej na południe. W ten sposób stanowią one zagrożenie dla żeglugi morskiej. Z jedną z takich gór, pochodzących z grenlandzkiego lądolodu zderzył się Titanic.

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Surowy klimat na Grenlandii sprawia, że tak samo jak na Syberii tworzy się wieczna zmarzlina. Tylko 20% powierzchni wyspy jest wolne do wiecznej zmarzliny. Ma to znaczący wpływ na warunki glebowe. Pokrywa glebowa istnieje tylko w strefie południowego wybrzeża i fiordów wybrzeża zachodniego. Gleby jakie tam występują to przede wszystkim płytkie i słabo wykształcone gleby tundrowe. Występują także gleby torfowe i glejowe. Na samym południu tereny pokrywają płytkie gleby próchniczne.

Roślinność tundrowa Grenlandii

Flora[edytuj | edytuj kod]

Flora Grenlandii jest uboga, czego przyczyną są niesprzyjające warunki klimatyczne i glebowe. Mimo to na obszarze Grenlandii szata roślinna pod względem gatunkowym jest w miarę bogata i spotkać można około 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.

Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej i w miejscach nadbrzeżnych, tam gdzie panuje morski, subarktyczny klimat. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce, zaś wybrzeże położone na północnym skraju wyspy (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.

Lis polarny

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Świat zwierzęcy Grenlandii jest dość ubogi ze względu na trudne warunki klimatyczne. Na lodowcu, zajmującym 5/6 powierzchni wyspy praktycznie nie ma zwierząt. Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły, niedźwiedzie polarne, pieśce (lisy polarne), wilki polarne, zające polarne, gronostaje, lemingi, a także ptaki – m.in. edredony, gęsi, mewy, pardwy i sowy śnieżne. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. łososie, dorsze, halibuty i mallotusy), blisko 100 gatunków ryb, a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, białuchy, narwale, morsy oraz kilka gatunków fok, np.: grenlandzka, wąsata, obrożna (nerpa) itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki. Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki. 2/5 obszaru wyspy zajmuje wielki park narodowy jakim jest Allanngutsaaliugaq, który leży w północnej i północno-wschodniej części Grenlandii.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]