Parowóz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Parowóz Brassey Kolei Warszawsko-Terespolskiej, 1866 rok
Parowóz Friedrich Rembert przed Dworcem Terespolskim w Warszawie, 1866 rok
Parowóz Pm36-2 w Poznaniu
Lokomotywa pruskiej serii P8
Lokomotywa produkcji Pierwszej Fabryki Lokomotyw w Chrzanowie podczas transportu do Maroka w 1932
Parowóz Pt47 w Stargardzie Szczecińskim
Skansen Parowozownia Kościerzyna
Ty45-94, pomnik w Ostrowie Wielkopolskim
Wąskotorowy (600mm) parowóz Bn2t 11458 "Borsig" z 1925 roku na trasie Maltanki
Rdzewiejący parowóz na bocznicy w Ścinawce Średniej
Żuraw - nawadnianie parowozu
Parowozownia Wolsztyn
Ol49-59 ciągnąca trzy wagony 120A

Parowóz (lokomotywa parowa) – lokomotywa napędzana maszyną parową lub turbiną parową. Para pochodzi z kotła opalanego węglem i drewnem, rzadziej ropą czy mazutem, a w parowozach bezogniowych z zasobnika pary.

Pierwszy parowóz zbudował Richard Trevithick w 1804. Za wynalazcę współczesnego parowozu uważa się George'a Stephensona. Jego parowóz Rakieta (Rocket) z 1829 stał się pierwowzorem wszystkich dalszych konstrukcji.

Spis treści

[edytuj] Najważniejsze typy eksploatowane w Polsce

W 1918 po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w wyniku repartycji znalazły się w kraju parowozy z wszystkich dawnych zaborów. W 1920 Polska posiadała 4762 parowozy ponad 160 typów - w tym 3012 z Niemiec, 1474 z Austro-Węgier i 276 z Rosji. Wiek niektórych maszyn przekraczał 40 lat, konstrukcje były przestarzałe o 2 lub 3 osiach napędowych z kotłami na parę nasyconą i mocno nieekonomiczne[1].

Przestarzałe lokomotywy zastępowano stopniowo nowszymi parowozami, przede wszystkim będącymi wynikiem prac polskich konstruktorów. Należy tu wyróżnić przedwojenne konstrukcje: Pt31 i Ty37. Jednakże podstawą trakcji towarowej były dawne pruskie parowozy Tp4, stopniowo zastępowane przez polskie Ty23, trakcji osobowej - dawne pruskie Ok1, stopniowo zastępowane przez polskie Ok22, trakcji pośpiesznej - dawne pruskie Ok1, stopniowo zastępowane przez polskie Ok22, a później Pt31.

W wyniku wojennej zawieruchy znaczna część taboru została rozproszona i utracona. Powojenne rewindykacje przebiegały opornie. Nie odzyskano nigdy parowozów przejętych przez Związek Sowiecki. Trafiła natomiast do Polski po wojnie znaczna ilość parowozów niemieckich. Część z nich było przestarzałych lub znajdowały się w bardzo złym stanie technicznym. Jednakże zwłaszcza lokomotywy serii Ty2 okazały się niezwykle przydatne ze względu na swoją niezawodność, prostotę konstrukcji i niski nacisk osiowy umożliwiający wykorzystanie częstych w Polsce bardzo słabych torowisk. Zaraz po wojnie braki taboru uzupełniano zakupami zagranicznymi (Tr201, Tr202, Tr203, Ty246), a później własnymi polskimi konstrukcjami, z których wyróżnić należy znakomity tendrzak osobowy TKt48 oraz ciężką lokomotywę towarową Ty51.

[edytuj] Naprawy

Utrzymanie parowozu w ruchu jest tańsze niż odpowiadających klasą lokomotyw elektrycznych czy spalinowych. Parowóz musi jednak przechodzić regularne okresowe odnowy, podczas których jest rozbierany na części, konserwowany i z powrotem składany na nowo. Wymianie ulegają też elementy, które wydają się zużyte, lub których przewidywany czas życia dobiegł końca i wymagają zmiany podczas bieżącej naprawy. Prawidłowo eksploatowany parowóz jest urządzeniem prawie bezawaryjnym. W czasach świetności trakcji parowej zdarzało się, że maszyny Pt47 potrafiły przejechać bez wygaszenia i jakichkolwiek napraw ponad milion kilometrów. Drobne usterki są zazwyczaj naprawiane w trasie lub w parowozowni. W chwili obecnej zazwyczaj awarii ulegają: sprężarka, inżektor, przepustnica, generator prądu. W obecnie użytkowanych parowozach zdarzają się także usterki wynikające z wieku maszyn i zmęczenia materiału, jak np. pęknięcia części nośnych (np. ostojnica).

W polskich warunkach przyjęło się, że parowóz przechodzi:

Rodzaj naprawy Częstotliwość Zakres prac
Naprawa Średnia Co 2 lata Rewizja zewnętrzna, próba ciśnieniowa parowa 16 atmosfer, wymiana zużytych elementów jezdnych, wymiana (naprawa) elementów zewnętrznych parowozu (inżektory, sprężarki, przepustnica itd.)
Naprawa Główna Co 6 lat Rewizja wewnętrzna, próba ciśnieniowa wodna 21 atmosfer, naprawa jak w przypadku naprawy średniej + rozmontowanie struktur wewnątrz kotła (płomieniówki, ściana sitowa itd.)
Wymiana skrzyni ogniowej Co 18 lat Wykonywana podczas co trzeciej naprawy głównej. Wymieniane są struktury paleniska i skrzyni ogniowej

Naprawy parowozów prowadzą zakłady napraw taboru kolejowego w: Pile, Chabówce, Lesznie.

[edytuj] Czynne parowozy

W Europie najwięcej parowozów w regularnej służbie zostało zachowanych w Niemczech, gdzie obsługują codziennie kilkanaście historycznych linii kolejowych. Największą siecią korzystającą na co dzień z trakcji parowej jest 160-kilometrowa kolej Gór Harzu posiadająca ponad 30 czynnych parowozów. Dzięki dużej liczbie zachowanych czynnych parowozów w wybrane dni roku na wybranych liniach, zazwyczaj przy okazji jubileuszów, lokomotywy parowe przejmują nieraz obsługę codziennych pociągów osobowych i towarowych (tzw. Plandampf) - czasami na obszarze całego węzła kolejowego. W Polsce były takie plany przy okazji Parady Parowozów lub Parowozjady, ale jak dotąd Plandampf w polskim wydaniu nie doszedł do skutku.

W chwili obecnej w Polsce sprawnych jest około 20 parowozów. Wszystkie mają ponad 50 lat i stanowią obiekty muzealne. Kilkadziesiąt maszyn jest w stanie nadającym się do w miarę prostego przywrócenia do ruchu (po naprawie głównej i remoncie), lecz obecnie niszczeją odstawione na bocznicach.

Jako ciekawostkę można podać fakt, że w chwili obecnej więcej polskich maszyn jest sprawnych poza granicami naszego kraju (Szwajcaria, Niemcy, Belgia, Austria, Indie) niż w Polsce.

Warto wspomnieć, że polskie parowozy żyją w dużej części dzięki wsparciu miłośników kolei z zagranicy. Renowację wrocławskiego TKt48-18 pokrył w całości angielski pasjonat, na utrzymanie wolsztyńskich maszyn regularnie łoży pieniądze towarzystwo The Wolsztyn Experience,.

Kilka parowozów funkcjonuje też w Polsce w ramach kolei wąskotorowych. Przeważnie są to popularne Px48, ale czynne są również pojedyncze sztuki Px29, Px38 i Las47.

[edytuj] Parowozownie w Polsce

Większość parowozowni została zmieniona na lokomotywownie - obsługują obecnie nowszy tabor elektryczny i spalinowy. Część starych obiektów została zamieniona na muzea i skanseny.

Czynne parowozy normalnotorowe stacjonują w:

Miejscowość Instytucja Rodzaj maszyn Funkcja
Wolsztyn Parowozownia Wolsztyn Ol49 Pm36 Obsługa codziennego ruchu planowego na trasie Wolsztyn-Poznań. Ruch turystyczny, pociągi na zamówienie, imprezy plenerowe, udostępnianie taboru na potrzeby targów, ekip filmowych czy telewizyjnych. Sporadycznie pociągi specjalne na dłuższych trasach (np. do Kołobrzegu, Zakrzewa Złotowskiego, Wrocławia.
Chabówka Skansen Taboru Kolejowego Ty2, TKh49 (Ferrum), OKz32 (w naprawie), TKt48, Ol49 (odstawiona), Tr12(odstawiona), Ol12 Obsługa pociągów specjalnych na trasach do Zakopanego i Nowego Sącza, Limanowej, Tymbarku,, pociągi na zamówienie, imprezy plenerowe, udostępnianie taboru na potrzeby, ekip filmowych czy telewizyjnych. Sporadycznie dalsze wyjazdy.

Polskie parowozy i skanseny taboru kolejowego pozostają obecnie w gestii:

  • PKP Cargo
  • Towarzystwa Ochrony Zabytków Kolejnictwa i Organizacji Skansenów Pyskowice
  • Muzeum Kolejnictwa w Warszawie
  • właściciele kolei wąskotorowych

Najbogatsze spółki PKP, czyli: PKP Intercity, TK Telekom, PKP Informatyka czy LHS nie utrzymują na swoim stanie niestety żadnego sprawnego parowozu.

[edytuj] Ruch wąskotorowy

Pw53 na Zabytkowej Stacji Kolei Wąskotorowej w Rudach

Czynne parowozy wąskotorowe na terenie Polski:

Miejscowość Instytucja Typ, numer
Sochaczew Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie, Sochaczewska Kolej Muzealna Px29-1704
Żnin Żnińska Kolej Powiatowa Px38-805
Rewal Urząd Gminy Rewal, Gryficka Kolej Wąskotorowa Px48-3916
Piaseczno Starostwo Powiatowe w Piasecznie, Piaseczyńska Kolej Dojazdowa Px48-3917
Jędrzejów Starostwo Powiatowe w Jędrzejowie, Świętokrzyska Kolej Dojazdowa Px48-1724
Ełk Urząd Miasta Ełk, Ełcka Kolej Wąskotorowa Px48-1752
Środa Wielkopolska Starostwo Powiatowe w Środzie Wielkopolskiej, Średzka Kolej Powiatowa Px48-1756
Gniezno Starostwo Powiatowe w Gnieźnie, Gnieźnieńska Kolej Dojazdowa Px48-1919
Nowy Dwór Gdański Żuławska Kolej Dojazdowa Px48-1907
Poznań MPK Poznań, Kolejka Parkowa Maltanka Bn2t Borsig 11458
Cisna Bieszczadzka Kolejka Leśna Las47

[edytuj] Polscy producenci

[edytuj] Największe i najszybsze

  • Ty51 - najcięższy parowóz produkowany w Polsce
  • AA - największy parowóz jednoczłonowy
  • Big Boy - największy parowóz
  • P-1 i X-A - najwięcej osi napędzanych (12)
  • Pm36-2 "Piękna Helena" - najszybszy obecnie czynny polski parowóz 130km/h
  • DR 18 201 - najszybszy obecnie czynny parowóz na świecie 180km/h
  • LNER A4 "Mallard" - zdobywca do dziś nie pobitego rekordu prędkości parowozu (202,8km/h),

[edytuj] Systemy parowozów wieloczłonowych

[edytuj] Skanseny parowozów

W Polsce - patrz: Kategoria:Skanseny kolejowe w Polsce.

Inne:

  • Deutsches Dampflokomotiv-Museum Neuenmarkt
  • DB Museum - Nürnberg
  • Süddeutschen Eisenbahnmuseums Heilbronn
  • Dampflok Museum Hermeskeil
  • Eisenbahnmuseum Bohum-Dahlhausen
  • Eisenbahnmuseum Schwarzenberg

[edytuj] Wybuchy kotłów w parowozach w Polsce (po 1945)

Przegrzana para wodna o temperaturze 300-400 °C znajduje się w kotle parowozu pod ciśnieniem kilkunastu atmosfer. Ilość zgromadzonej pary, potrzebnej do wykonania pracy maszyny jest znaczna. Parowóz jest urządzeniem bezpiecznym, jednak pod warunkiem prawidłowego użytkowania. Najniebezpieczniejszą sytuacją jest wyczerpanie się wody w kotle do niskiego poziomu i odsłonięcie szczytu skrzyni ogniowej. Wszystkie wybuchy kotłów przedstawione poniżej wydarzyły się właśnie w takim mechanizmie (z wyjątkiem tragedii związanej z Ty2-947)[2]. Aby uzmysłowić sobie siłę wybuchu można podać fakt, ze ciężkie elementy kabiny maszynistów, niesione siłą wybuchu, znajdowano nawet 2 km od miejsca wypadku.

Data miejscowość okoliczności typ, numer gdzie stacjonował
14.10.1946 szlak Charsznica-Wolbrom pociąg 9393 Tr203-58 MD Szczakowa
22.11.1947 stacja Szumirad pociąg 9741 Ty2-361 MD Ostrów Wlkp
25.11.1947 bocznica Michalin, szlak Częstochowa-Katowice manewry Ty2-1050 MD Częstochowa
10.12.1947 stacja Bukowo Człuchowskie pociąg 772 Tr203-163 MD Chojnice
17.12.1947 stacja Jaworzyna Śląska manewry Ty2-947 MD Jaworzyna Śląska
14.04.1948 łącznica Warszawa Gołąbki-Józefinów pociąg 2123 Tr203-397 MD Warszawa Zachodnia
25.05.1948 szlak Czempiń-Iłówiec pociąg 127 Tr203-197 MD Leszno
19.12.1949 szlak Ozimek-Opole pociąg 1071 Tr203-476 MD Katowice
07.10.1954 szlak Tychowo-Grzmiąca Tr203-135 MD Szczecin
21.01.1952 szlak Lipie Góry-Babiak pociąg 49283 Ty246-17 MD Bydgoszcz
04.06.1966 stacja Prabuty pociąg 1591 Ty2-396 MD Zajączkowo Tczewskie
20.08.1966 szlak Majewo-Smętowo Ty2-889 MD Zajączkowo Tczewskie
18.03.1967 stacja mazutowa w MD Białystok grzanie mazutu Ty2-128 MD Białystok
10.08.1973 okolice stacji Radzyń Podlaski pociąg towarowy Rozwadów - Siedlce Ty51-105 MD Lublin
31.08.1977 szlak Wydminy-Stare Juchy pociąg 98394 Ty51-188 MD Korsze
20.03.1984 szlak Lwówek Śląski-Marczów pociąg S846 Ty2-536 MD Jelenia Góra


Działanie układu napędowego lokomotywy parowej z rozrządem systemu Walschaerta.

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Zdeňek Bauer, Jirí Bouda, Stare parowozy. Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1986. (uzupełnienia polskiego wydania Bogdan Pokropiński) ISBN 83-217-2574-0
  2. ↑ Przyczyną wybuchu kotła parowozu Ty2-947 było przypadkowe dostanie się wraz z węglem do paleniska naboju wiertniczego. Źródło: [1]

[edytuj] Źródła

[edytuj] Linki zewnętrzne

Commons in image icon.svg
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Parowóz

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Parow%C3%B3z&oldid=30148115”
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Narzędzia
Drukuj lub eksportuj
W innych językach