Polskie Towarzystwo Gimnastyczne Sokół

Zawody Sokoła w 1903 roku we Lwowie

Przedwojenny członek "Sokoła" w galowym mundurze (czamarze)

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Będzinie

Zarząd i członkowie "Sokoła" kościerskiego ok. 1925 r.

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" – najstarsze polskie towarzystwo sportowe (gimnastyczne).

Cel

Celem towarzystwa – zgodnie z ideałami jego twórców – było podtrzymywanie i rozwijanie świadomości narodowej oraz podnoszenie sprawności fizycznej polskiej młodzieży.

Historia

Towarzystwo (jego pierwsze gniazdo) zostało założone 7 lutego 1867 we Lwowie, na wzór czeskiego "Sokoła" (utworzonego przez Mirosława Tyrsza w 1862). Działało ono aktywnie również po odzyskaniu niepodległości i w całym okresie międzywojennym.

Pierwszymi działaczami towarzystwa we Lwowie byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta-Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński.

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie – zwane później "Sokołem Macierzą" – przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania m.in. tak powstało w Jaworznie. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w 1884 gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w Przemyślu, Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej.

W 1892 powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek Sokolstwa Polskiego”, którego siedzibą był Lwów. Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, zaczęło działać w 1884 r. w Inowrocławiu, a kolejne powstały w 1886 r. w Poznaniu i Bydgoszczy. Tworzono oddziały konne, wioślarskie, kolarskie, sekcje gimnastyczne (prof. Piasecki, dr. Wyrzykowski, Walerian Sikorski). Po 1905 powstają związki w Królestwie Kongresowym, na Kresach, Rosji i Małopolsce. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie (1910) zaczęto tworzyć drużyny sokole (wojskowe) i objęto patronatem tworzące się organizacje skautowe.

Wybuch wojny światowej w 1914, spowodował przystąpienie „Sokoła” w Małopolsce do Legionów Polskich. Wydarzenie to zapoczątkowało nową kartę w dziejach organizacji. Skutkiem wojny były znaczne zniszczenia majątku trwałego i znaczne rozbicie organizacji.

Po powstaniu Państwa Polskiego 1918 siedziba Związku „Sokół” została przeniesiona do Warszawy. Charakter organizacji prowadzącej przysposobienie wojskowe był przyczyną bezprzykładnych represji ze strony okupanta w czasie II wojny światowej.

Po wojnie zdelegalizowane przez komunistyczne władze PRL. Cały czas działały natomiast gniazda sokole na emigracji. Ponownie rodzimy "Sokół" odrodził się 10 stycznia 1989 z inicjatywy Jana Młotkowskiego (zarejestrowany w dniu 6 listopada 1989), zrzeszając obecnie ok. 10.000 członków zorganizowanych w 86 gniazdach. Organizacja ta jest członkiem Polskiej Rady Młodzieży.

Towarzystwo "Sokół" dało pośrednio początek wielu polskim klubom piłkarskim, kształtując u młodych osób modę na aktywność fizyczną i prezentując nowe dyscypliny sportu (w tym m.in. coraz popularniejszy na świecie football). Było ono co prawda organizacją dość konserwatywną, preferującą gimnastykę i szermierkę nad piłkę nożną - którą uważało się za rozrywkę "plebsu" - jednak niezadowoleni z takiego podejścia i spragnieni gry na świeżym powietrzu nastoletni sympatycy futbolu (którego skosztowali właśnie na treningach w "Sokole") opuszczali go, zakładając własne drużyny piłkarskie.

To właśnie podczas "II Zlotu Sokoła" - zorganizowanego we Lwowie 14 lipca 1894 - rozegrano pierwszy w dziejach ziem polskich prawdziwy mecz piłkarski (między reprezentacjami Sokoła lwowskiego oraz krakowskiego) i zobaczono premierowego gola (Włodzimierz Chomicki już w 6 minucie spotkania).

Struktura organizacji

W okresie przed I wojną światową powstało kilkadziesiąt okręgów i kilkaset gniazd zrzeszających kilkadziesiąt tysięcy członków, a w okresie między I a II wojną światową w Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" działało około tysiąca gniazd sokolich w okręgach zgrupowanych w sześciu dzielnicach.

Pokaz gimnastyczny Tow. « Sokół  » w Dechy w północnej Francji koło Douai w latach dwudziestych. Ze zb Stefana Musielaka.

Sokół polski na emigracji

Również polska emigracja zakładała oddziały Sokoła w Niemczech, USA, Francji oraz Wielkiej Brytanii. Oddziały zagraniczne brały udział w zlotach Sokoła polskiego w okresie międzywojennym.

Sokół dzisiaj

Siedziba TG Sokół w Sanoku.

Obecnie związek zrzesza 44 towarzystwa a w nich blisko 8 tys. członków. W kilkuset sekcjach sportowych prowadzi zajęcia w 32 dyscyplinach. Kontynuując tradycję przedwojennego ZTG "Sokół" w Polsce prowadzi wśród młodzieży pracę patriotyczno-wychowawczą, krzewiąc cnoty rycerskie i obywatelskie, umacniając miłość do Ojczyzny i poczucie tożsamości narodowej. W roku 2007 był planowany szereg imprez rocznicowych m.in. rocznica śmierci Adama Asnyka (autor wiersza Do lotu Bracia Sokoły) i generała Józefa Hallera oraz 115-lecie powstania gniazda w Stryju. Wśród ważnych imprez sportowych wymienić należy: w Zgierzu VII Międzynarodowe Mistrzostwa w Tenisie Stołowym, w Bukownicy i Bukówcu Górnym Ogólnopolskie Biegi Sokoła.

Ważne daty

• 7 lutego 1867 – zatwierdzenie statutu Towarzystwa gimnastycznego we Lwowie (pisownia oryginalna za Statutem)
• 25 lutego 1867 – zorganizowanie w Parku Jezuickim we Lwowie, za zgodą CK namiestnikostwa, zebrania założycielskiego towarzystwa
• 26 marca 1867 – Komitet Tymczasowy zaproponował na przewodniczącego towarzystwa dr. med. Józefa Millereta (późniejszego wiceprezydenta Lwowa), a na zastępcę hr. Jana Aleksandra Fredrę (syna Aleksandra)
• 1884 – rozszerzenie działalności "Sokoła" na zabór pruski (pierwsze gniazdo w Inowrocławiu)
• 25 września 1895 – założenie w Bytomiu przez robotnika Józefa Tucholskiego pierwszego gniazda "Sokoła" na Śląsku
• 25 listopada 1901 – założenie Sokoła w Królewskiej Hucie
• 1905 – rozszerzenie działalności "Sokoła" na zabór rosyjski, zdominowanie przez Ligę Narodową
• 1919 – zjednoczenie organizacji dzielnicowych, skutkujące powstaniem Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce
• 1939-1988 – zakaz działalności w kraju, ale działają polskie związki sokole we Francji, USA i Anglii
• 10 stycznia 1989 – rejestracja w Warszawie pierwszego gniazda sokolego w III Rzeczypospolitej
• 5 lipca 1989 – wpisanie do rejestru przez Sąd Wojewódzki w Krakowie stowarzyszenia pod nazwą: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Krakowie
• 20 października 1989 – I Walne Zgromadzenie Wyborcze
• 21 lutego 1990 – zjazd założycielski Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce
• 1 marca 1990 – rejestracja działalności Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół"

Prezesi Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce (wykaz niepełny)

Sokół lwowski 1867-1893

• dh Józef Milleret 1867-1871
• dh Jan Dobrzanski 1871-1886
• dh Żegota Krówczyński 1886-1893

Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich w Austrii 1892-1918

• dh Tadeusz Romanowicz 1892-1897
• dh Antoni Dziędzielewicz 1898-1899
• dh Ksawery Fiszer 1899-1918

Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim 1893-1919

• dh Józef Krzymiński 1893-1895
• dh Bernard Chrzanowski 1895-1919

TG "Sokół" w Królestwie Polskim 1905-1907

• dh Stefan Dziewulski
• dh Jan Rudnicki
• dh Kazimierz Srokowski

Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce 1919-1939

• dh Bernard Chrzanowski 1919-1923
• dh Adam Zamoyski 1923-1936
• dh Franciszek Arciszewski 1936-1939

Uchodźstwo i konspiracja 1939-1988 m.in.

• dh Franciszek Arciszewski
• dh Edward Kubalski
• dh Jan Fazanowicz
• dh Bolesław Rozmarynowicz
• dh Wojciech Albrycht
• dh Antoni Lindner
• dh Kazimierz Tomaszewski
• dh Bolesław Makowski
• dh Roman Kaczmarczyk
• dh Wacław Kocon

Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce 1989-2011

• dh Zbigniew Okorski 1989-1999
• dh Andrzej Bogucki 1999-2007
• dh Antoni Belina Brzozowski 2007-2011

Zobacz też

• Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Jarosławiu
• Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" Bukówiec Górny
• Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Kościerzynie
• Sokół (organizacja)
• Marsz Sokołów
• Zbrodnie niemieckie w Polsce (1939-1945)
• Kategoria:Członkowie Towarzystwa "Sokół"

Bibliografia

• 125 lat Sokolstwa Polskiego 1867-1992, Warszawa-Inowrocław 1992.
• 130 lat Sokolstwa Polskiego, Międzynarodowa Konferencja Naukowa Kraków – Lwów 21.06.-30.06.1997., red. Andrzej Łopata, Kraków 1997.
• Bogucki A., Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Pomorzu 1893-1939, Bydgoszcz-Fordon 1997,
• Bogucki A., Współpraca ZTG „Sokół” w Polsce z Sokolstwem Polonijnym, [w:] Ze studiów nad polskim dziedzictwem w świecie, pod red. L. Nowaka i M. Szczerbińskiego, Gorzów Wlkp. 2002,

Linki zewnętrzne

• Strona oficjalna
• Centrum Informacji Naukowej Sokolstwa Polskiego
• 120 lat działalności Krakowskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”