Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Poznańskie gniazdo Sokołów na paradzie w Poznaniu w 1932 roku.
Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Będzinie
Zarząd i członkowie „Sokoła” kościerskiego ok. 1925 r.

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – najstarsze polskie towarzystwo sportowe (gimnastyczne).

Spis treści

Cel i formuła[edytuj]

Celem towarzystwa – zgodnie z ideałami jego twórców – było podtrzymywanie i rozwijanie świadomości narodowej, podnoszenie sprawności fizycznej polskiej młodzieży, popularyzacja sportów letnich i zimowych, wyrabianie tężyzny fizycznej i sił moralnych – wyrażało się to w zawołaniu „W zdrowym ciele zdrowy duch”[1]. Symbolem ruchu był sokół w locie, towarzystwo posiadało też własny hymn sokoli. Sokół był zakamuflowanym przed władzami zaborczymi symbolem narodowym Polaków Orłem. Sokół szykował kadry sprawnych i umotywowanych patriotycznie Polaków do działań wojskowych na rzecz odrodzenia Polski.

Strój[edytuj]

Strój sokoła przypominał mundur i składał się z czapki-krakuski z piórem, żakietu kroju wojskowego z rabatami spiętego pasem, spodni o zwężonych nogawkach wpuszczonych w wysoko sznurowane buty oraz peleryny noszonej na lewym ramieniu.

Historia[edytuj]

Towarzystwo (jego pierwsze gniazdo) zostało założone 7 lutego 1867 we Lwowie, na wzór czeskiego Sokoła (utworzonego przez Mirosława Tyrsza w 1862). Działało ono aktywnie również po odzyskaniu niepodległości i w całym okresie międzywojennym XX w..

Pierwszymi działaczami towarzystwa we Lwowie byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta-Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński.

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie – zwane później „Sokołem Macierzą” – przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania m.in. tak powstało w Jaworznie. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w 1884 gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w Przemyślu, Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej.

W 1892 powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek Sokolstwa Polskiego”, którego siedzibą był Lwów. Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, zaczęło działać w 1884 r. w Inowrocławiu, a kolejne powstały w 1886 r. w Poznaniu i Bydgoszczy. Pierwsze gniazdo Sokoła na Śląsku założono 21 lipca 1894 na Dolnym Śląsku we Wrocławiu. Drugie śląskie gniazdo Sokoła założono na Górnym Śląsku w Bytomiu, założył je 25 września 1895 robotnik Józef Tucholski[2]. Tworzono oddziały konne, wioślarskie, kolarskie, sekcje gimnastyczne (prof. Piasecki, dr. Wyrzykowski, Walerian Sikorski). Po 1905 powstają związki w Królestwie Kongresowym, na Kresach, Rosji i Małopolsce. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie (1910) zaczęto tworzyć drużyny sokole (wojskowe) i objęto patronatem tworzące się organizacje skautowe.

Wybuch wojny światowej w 1914, spowodował przystąpienie „Sokoła” w Małopolsce do Legionów Polskich. Wydarzenie to zapoczątkowało nową kartę w dziejach organizacji. Skutkiem wojny były znaczne zniszczenia majątku trwałego i znaczne rozbicie organizacji.

Po powstaniu państwa Polaków w 1918 siedziba Związku „Sokół” została przeniesiona do stolicy - Warszawy. Charakter organizacji prowadzącej przysposobienie wojskowe był przyczyną zbrodni ze strony Niemiec i zbrodni ze strony ZSRR w czasie II wojny światowej.

Po wojnie zdelegalizowane przez komunistyczne władze PRL. Cały czas działały natomiast gniazda sokole na emigracji. Ponownie rodzimy „Sokół” odrodził się 10 stycznia 1989 z inicjatywy Jana Młotkowskiego (zarejestrowany 6 listopada 1989), zrzeszając obecnie ok. 10 tys. członków zorganizowanych w 86 gniazdach. Organizacja ta jest członkiem Polskiej Rady Młodzieży.

Towarzystwo „Sokół” dało pośrednio początek wielu polskim klubom piłkarskim, kształtując u młodych osób modę na aktywność fizyczną i prezentując nowe dyscypliny sportu (w tym m.in. coraz popularniejszy na świecie football). Było ono co prawda organizacją dość konserwatywną, preferującą gimnastykę i szermierkę nad piłkę nożną – którą uważało się za rozrywkę „plebsu” – jednak niezadowoleni z takiego podejścia i spragnieni gry na świeżym powietrzu nastoletni sympatycy futbolu (którego skosztowali właśnie na treningach w „Sokole”) opuszczali go, zakładając własne drużyny piłkarskie.

To właśnie podczas „II Zlotu Sokoła” – zorganizowanego we Lwowie 14 lipca 1894 – rozegrano pierwszy w dziejach ziem polskich prawdziwy mecz piłkarski (między reprezentacjami Sokoła lwowskiego oraz krakowskiego) i zobaczono premierowego gola (Włodzimierz Chomicki już w 6 minucie spotkania).

Struktura organizacji[edytuj]

Pokaz gimnastyczny Tow. „Sokół” Dechy w północnej Francji koło Douai w latach dwudziestych.

Centrala organizacja była nazywana gniazdem i znajdowała się we Lwowie, zaś oddziały gniazdami polskimi i sokolniami (tworzonymi w okręgach i dzielnicach). W okresie przed I wojną światową powstało kilkadziesiąt okręgów i kilkaset gniazd zrzeszających kilkadziesiąt tysięcy członków, a w okresie między I a II wojną światową w Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” działało około tysiąca gniazd sokolich w okręgach zgrupowanych w sześciu dzielnicach.

Sokół polski na emigracji[edytuj]

Również polska emigracja zakładała oddziały „Sokoła” m.in. w Niemczech, USA, Francji, Wielkiej Brytanii, czy Rosji (Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Petersburgu). Oddziały zagraniczne brały udział w zlotach Sokoła polskiego w okresie międzywojennym.

Sokół dzisiaj[edytuj]

Obecnie związek zrzesza 44 towarzystwa a w nich blisko 8 tys. członków. W kilkuset sekcjach sportowych prowadzi zajęcia w 32 dyscyplinach. Kontynuując tradycję przedwojennego ZTG „Sokół” w Polsce prowadzi wśród młodzieży pracę patriotyczno-wychowawczą, krzewiąc cnoty rycerskie i obywatelskie, umacniając miłość do Ojczyzny i poczucie tożsamości narodowej. W roku 2007 był planowany szereg imprez rocznicowych m.in. rocznica śmierci Adama Asnyka (autor wiersza Do lotu Bracia Sokoły) i generała Józefa Hallera oraz 115-lecie powstania gniazda w Stryju. Wśród ważnych imprez sportowych wymienić należy: w Zgierzu VII Międzynarodowe Mistrzostwa w Tenisie Stołowym, w Bukownicy i Bukówcu Górnym Ogólnopolskie Biegi Sokoła.

Ważne daty[edytuj]

Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku
Rzeźba sokolnika i sokoła zrywającego kajdany niewodli na elewacji budynku siedziby TG Sokół w Sanoku
  • 7 lutego 1867 – zatwierdzenie statutu Towarzystwa gimnastycznego we Lwowie (pisownia oryginalna za Statutem)
  • 25 lutego 1867 – zorganizowanie w Parku Jezuickim we Lwowie, za zgodą CK namiestnikostwa, zebrania założycielskiego towarzystwa
  • 26 marca 1867 – Komitet Tymczasowy zaproponował na przewodniczącego towarzystwa dr. med. Józefa Millereta (późniejszego wiceprezydenta Lwowa), a na zastępcę hr. Jana Aleksandra Fredrę (syna Aleksandra)
  • 1884 – rozszerzenie działalności „Sokoła” na zabór pruski (pierwsze gniazdo w Inowrocławiu)
  • 21 lipca 1894 - założenie pierwszego gniazda sokolskiego na Dolnym Śląsku we Wrocławiu,
  • 25 września 1895 – założenie w Bytomiu przez robotnika Józefa Tucholskiego pierwszego gniazda „Sokoła” na Górnym Śląsku
  • 25 listopada 1901 – założenie Sokoła w Królewskiej Hucie[3]
  • 1905 – rozszerzenie działalności „Sokoła” na zabór rosyjski, zdominowanie przez Ligę Narodową
  • 1919 – zjednoczenie organizacji dzielnicowych, skutkujące powstaniem Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce
  • 1937 – w czerwcu odbył się Zlot Sokolstwa Polskiego w Katowicach,
  • 1939-1988 – zakaz działalności w kraju, ale działają polskie związki sokole we Francji, USA i Anglii
  • 10 stycznia 1989 – rejestracja w Warszawie pierwszego gniazda sokolego w III Rzeczypospolitej
  • 5 lipca 1989 – wpisanie do rejestru przez Sąd Wojewódzki w Krakowie stowarzyszenia pod nazwą: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Krakowie
  • 20 października 1989 – I Walne Zgromadzenie Wyborcze
  • 21 lutego 1990 – zjazd założycielski Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce
  • 1 marca 1990 – rejestracja działalności Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół”

Prezesi Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce (wykaz niepełny)[edytuj]

Sokół lwowski 1867-1893

Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Podhajcach

Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich w Austrii 1892-1918

Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim 1893-1919

TG „Sokół” w Królestwie Polskim 1905-1907

Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce 1919-1939

Uchodźstwo i konspiracja 1939-1988 m.in.

Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce 1989-2011

Zobacz też[edytuj]

Commons in image icon.svg
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”

Przypisy

  1. ↑ Alojzy Zielecki, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 460.
  2. ↑ "Encyklopedia powstań śląskich", Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 561, hasło Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"
  3. ↑ Strona DOSiR „Sokolnia” w Chorzowie.
  4. ↑ Centrum Informacji Naukowej Sokolstwa Polskiego.

Bibliografia[edytuj]

  • 125 lat Sokolstwa Polskiego 1867-1992, Warszawa-Inowrocław 1992.
  • 130 lat Sokolstwa Polskiego. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Kraków – Lwów 21.06-30.06.1997, red. Andrzej Łopata, Kraków 1997.
  • Bogucki A., Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Pomorzu 1893-1939, Bydgoszcz-Fordon 1997.
  • Bogucki A., Współpraca ZTG „Sokół” w Polsce z Sokolstwem Polonijnym, [w:] Ze studiów nad polskim dziedzictwem w świecie, L. Nowak, M. Szczerbiński (red.), Gorzów Wlkp. 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Polskie_Towarzystwo_Gimnastyczne_„Sokół”&oldid=36798855”