Saska Kępa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Herb Warszawy Saska Kępa
osiedle Warszawy
20080825 willa rozyckiego.jpg
Willa Władysława Różyckiego z 1935 roku zaprojektowana przez Teodora Burchego
Miasto Warszawa
Status osiedle
Zespół dzielnic Praga-Południe
W granicach Warszawy 1916
Tablice rejestracyjne WF
brak współrzędnych
Strona internetowa
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Saska Kępa na mapie topograficznej WIG z 1931 r. z naniesionymi współczesnymi głównymi ulicami i granicami

Saska Kępa – część Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. Saska Kępa ma status osiedla z własnym samorządem[1] i pod względem administracyjnym stanowi część dzielnicy Pragi-Południe, w ramach której sąsiaduje z Kamionkiem, Grochowem i Gocławiem. Przez część osób Saska Kępa jest potocznie określana jako dzielnica[2][3]. Na jej obszarze znajduje się geometryczny środek miasta[4]. Część Saskiej Kępy jest wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków jako strefa ochrony konserwatorskiej (nr rej. 942-A z 2 kwietnia 1979 r.)[5].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Saska Kępa z lotu ptaka (sierpień 2007)

Na przestrzeni wieków nazwa Saskiej Kępy wielokrotnie ulegała zmianom. Samo określenie Kępa wiązało się z jej położeniem na rzece. W jej dziejach nazywano ją:

  • Kępą Wiślaną – od rzeki Wisły;
  • Kępą Solecką – od Solca, wraz z którym została w XIV wieku włączona do Warszawy;
  • Kępą Kawczą – od ptaków, które zamieszkiwały jej zarośla;
  • Kępą Miejską;
  • Kępą Holenderską, Oleandrami, lub Holandią – od zamieszkujących ją w XVII wieku osadników holenderskich, fryzyjskich i flamandzkich.

Stosowane do dziś określenie Saska Kępa pojawiło się dopiero w czasach saskich, gdy król August III Sas docenił jej walory rekreacyjne[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kępa jako część Solca[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Poległych w walce ze Szwedami w 1656 r.
Józef Piłsudski na moście Poniatowskiego podczas przewrotu majowego. Z prawej generał Gustaw Orlicz-Dreszer
Tablica upamiętniająca walki przy ul. Bajońskiej

Początkowo historia Saskiej Kępy ściśle wiązała się z dziejami Solca. W XIV wieku znalazł się on we władaniu dwóch mieszczan – Piotra Bruno z Warszawy i Mikołaja Panczatki z Rawy, którzy 26 maja 1382 r. sprzedali go księciu Januszowi. Tym samym Kępa, jako przyległość Solca (wymieniona w dokumencie) znalazła się w obrębie Warszawy[7]. Nie jest pewne usytuowanie względem rzeki w tamtym okresie – część badaczy sugeruje, że Solec wraz z Kępą znajdowały się początkowo na lewym brzegu Wisły, następnie wydzielenie się Kępy jako wyspy i jej stopniową integrację z prawobrzeżem. Inni uważają, że Kępa zawsze znajdowała się na prawym brzegu, a połączenia lądowe z Solcem nie istniały. Istnieje również teoria, według której Kępa była po prostu wyspą, a z lądem łączyła się jedynie podczas suszy. Pewne jest natomiast, że pod względem urzędowym (w tym sądowym i parafialnym) Kępę traktowano jako część Solca[8].

Początki osadnictwa i okres saski[edytuj | edytuj kod]

Do XVII wieku Kępa nie była stale zamieszkiwana. Mieszkańcy Warszawy korzystali z niej jako miejsca, z którego pobierano materiały do budowy wałów, grobli i płotów. Jednak już w końcu XVI wieku tereny nadwiślańskie były stopniowo zasiedlane przez osadników przybywających z zachodniej Europy w związku z prześladowaniami religijnymi. Byli to głównie Holendrzy, Flamandowie i Fryzowie. W listopadzie 1628 r. zawarli oni umowę z magistratem (w owym czasie już większość Kępy, poza dwoma soleckimi łakami, należała do Warszawy), na mocy której uzyskali możliwość 40-letniej dzierżawy Kępy, jednak wiadomo, że opuścili ją przed upływem tego okresu. Stałemu zamieszkiwaniu nie sprzyjały ówczesne warunki – ciągłe wylewy rzeki oraz walki w ramach wojny ze Szwedami, szczególnie zaś boje o stolicę[9]. Po opuszczeniu Kępy przez Holendrów magistrat nie zrezygnował z czerpania dochodów poprzez jej dzierżawę. Kolejnymi dzierżawcami byli przybysze ze Szkocji, kupcy, mieszczanie, a od 1694 – Jakub Sobieski, który następnie przelał swoje prawa na Stanisława Antoniego Szczukę. W tym czasie Kępa stała się terenem wykorzystywanym w celach militarnych – swoje wojska gromadzili tu m.in. Jakub Sobieski, Szwedzi, Sasi i Rosjanie. Obecność oddziałów wiązała się z grabieżami i zniszczeniami. W tym czasie Kępa była też wykorzystywana jako miejsce pod hodowlę i uprawę warzyw, zaś miasto dalej korzystało z jej wikliny oraz drzew. W XVIII wieku Kępa przeszła w dzierżawę rodziny Denhoffów, Józefa Loupii – prezydenta Warszawy oraz Piotra Riaucourta. W 1735 r. tereny całej Kępy zostały wydzierżawione przez Augusta III (inny dzierżawcy zostali spłaceni), co przyczyniło się do stabilizacji na jej obszarze. Kępę zaczęto wówczas określać mianem Saskiej. Stała się jednym z miejsc rekreacji, z Solca na Kępę urządzano wyścigi na łyżwach, a król często odwiedzał usytuowany na terenie dzisiejszego Parku Skaryszewskiego Pałac Myśliwski. Mimo braku sukcesorów po Sasach w związku z decyzją magistratu Saska Kępa pozostawała pod specjalnym zarządem aż do 1797 roku. Podczas insurekcji kościuszkowskiej pozbawiona została znacznej części swego drzewostanu, pojawiły się na niej liczne szańce. Odegrała ważną rolę podczas rosyjskiego szturmu na Pragę w 1794 roku[10].

Rozwój Saskiej Kępy[edytuj | edytuj kod]

Franciszek Kostrzewski, Cyrk na Saskiej Kępie, 1852
Anna Bilińska-Bohdanowiczowa, Widok z okna konserwatorium. Saska Kępa zimą, 1877

W 1806 r. cała Saska Kępa została sprzedana Zofii i Antoniemu Habelmanom, którzy to w 1811 r. sprzedali ją w trzech częściach po 70 morgów – nabywcami byli Jan Jobs, Janold Danter i Krystian Winter. W tym czasie na Saskiej Kępie zaczęły powstawać drewniane zabudowania, głównie domy parterowe. Wytyczono również pierwsze stałe szlaki komunikacyjne, zaś główną arterią był tymczasowy drewniany most łączący Kępę z Pragą. Pojawiać zaczęły się karczmy, restauracje z ogródkami, strzelnice, boiska i huśtawki. Saska Kępa stała się miejscem wypoczynku, rozrywki i zabaw. Zabudowania uległy zniszczeniu podczas działań wojennych po bitwie pod Olszynką Grochowską w 1831 r., jednak po ich ustaniu zostały odbudowane[10].

W 1864 r. osadnicy, którzy chcieli uniknąć płacenia podatków na rzecz miasta, doprowadzili do uznania ich za włościan i stali się, w wyniku carskiej reformy rolnej, właścicielami gruntów – Saska Kępa została wydzielona z Warszawy i stała się wsią podmiejską przydzieloną do gminy Wawer[11]. Na Kępie było wówczas 14 domów, a liczba mieszkańców wynosiła 114. Aż do XX wieku pozostawała ona przede wszystkim terenem rekreacyjnym, który masowo odwiedzano w niedziele i święta. Dopiero z czasem doceniono jej bliskie położenie względem centrum miasta i rozpoczęto tworzenie planów jej zabudowy. Pierwsze próby wytyczenia ulic rozpoczęto już w 1903 roku, jednak projekt rozparcelowania Saskiej Kępy pod zabudowę miejską pojawił się dopiero w latach 1910-11. Szansą dla rozwoju tych obszarów miała stać się także budowa tzw. Trzeciego Mostu w latach 1905-1913. W 1916 r. Saska Kępa ponownie znalazła się w granicach Warszawy. Zaraz po I wojnie światowej stała się ważnym zapleczem podczas wojny z bolszewikami – stacjonowały tu oddziały gen. Franciszka Latinika, znalazły się tu również szpitale polowe i magazyny. Kolejny raz w celach militarnych została wykorzystana w roku 1926, gdy znalazły się na niej wojska podporządkowane marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu[12].

Okres dwudziestolecia międzywojennego był dla Saskiej Kępy wyjątkowo pomyślny. Odbudowano Most Poniatowskiego[13], pojawiła się zabudowa willowa. Dzięki temu Saska Kępa uzyskała status eleganckiej dzielnicy mieszkaniowej miasta. Pomyślny rozwój przerwany został przez II wojnę światową – w dzielnicy pojawiły się barykady, m.in. na rogu ulic Francuskiej i Zwycięzców. Do walk z Niemcami doszło m.in. przy Bajońskiej, Ateńskiej i Berneńskiej. Nieudana próba zniszczenia placówki napastników przy Wale Gocławskim zakończyła się odwrotem, a walki przeniosły się w rejon Francuskiej, Zwycięzców, Radziłowskiej, Obrońców i Poselskiej. Obrona dzielnicy była istotna z punktu widzenia całej Warszawy, gdyż nie dopuszczała wroga do prowadzącego do Śródmieścia Mostu Poniatowskiego. W czasie walk całkowicie lub częściowo zniszczono ok. 20% willowej zabudowy Saskiej Kępy[14].

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W 1946 r. Saska Kępa została włączona w skład dzielnicy Praga-Południe. Znalazła się tym samym w tej samej jednostce administracyjnej, co obszary rozwijające się dotąd zupełnie odmiennie. Odgórne decyzje przyczyniły się również do zakłócenia jej dotychczasowego stylu – głównie poprzez lansowanie budowy domów mieszkalnych pozbawionych walorów architektonicznych[15]. Dotychczasowy charakter Saskiej Kępy nie odpowiadał bowiem założeniom komunistycznych władz rządzących Polską po zakończeniu II wojny światowej. Krytykowano go m.in. na łamach „Stolicy”, gdzie w 1950 roku pisano[16]:

Dziś Saska Kępa jest ciężkim i trudnym orzechem dla urbanistyki opierającej się na socjalistycznych założeniach. [...] Jedynie postulat zysku stanowił o obliczu dzielnicy, bez oglądania się na przestrzenne i realne potrzeby ludności.

Elementem nowej polityki było również domeldowywanie przypadkowych osób do mieszkań dotychczasowych właścicieli, tak aby przedwojenne wille zamienić w wieloizbowe domki[16]. Pod względem administracyjnym Saska Kępa pozostała częścią Pragi-Południe, jednak wśród jej mieszkańców silne jest poczucie odrębności, związane m.in. z odmienną, wywodzącą się jeszcze z dwudziestolecia, strukturą społeczną (liczna inteligencja), a także z faktem, że w swej historii Saska Kępa nigdy nie była przedmieściem w negatywnym sensie tego określenia[17]. Wyrazem dezaprobaty mieszkańców dla zachodzących zmian w strukturze społecznej dzielnicy było określenie budowanego na początku lat 70. osiedla na Kępie Gocławskiej mianem Chamowa, co utrwalił w swej twórczości Miron Białoszewski[18].

Latem i jesienią 1989 Saska Kępa była świadkiem ewakuacji ok. 6 tys. obywateli NRD, którzy przez znajdującą się wówczas przy ul. Katowickiej Ambasadę Republiki Federalnej Niemiec usiłowali przedostać się na Zachód. W 2010 wydarzenia te upamiętniono pomnikiem pt. Przez Warszawę ku Wolności[19][20].

Projekty terenów wystawowych[edytuj | edytuj kod]

W związku z upowszechniającą się w XIX wieku ideą wystaw światowych również w Warszawie pojawiły się plany zorganizowania takiego przedsięwzięcia. W tym celu konieczne było znalezienie terenu względnie płaskiego i położonego w pobliżu centrum miasta. Pod tym względem atrakcyjna wydawała się właśnie Saska Kępa, szczególnie że realna była perspektywa wybudowania Trzeciego Mostu. Plany wykorzystania dzielnicy jako terenu wystawowego ukazywały się drukiem na przestrzeni lat 1904-1938[21]. Początkowo projekty tworzono z myślą o wystawie światowej w 1944 roku, z czasem jednak bardziej popularna stała się koncepcja przedstawienia osiągnięć Polski w związku z 25. rocznicą odzyskania niepodległości[22].

W 1919 roku władze miasta zatwierdziły nawet stosowny projekt. Z kolei w 1925 swój plan przedstawił Antoni Jawornicki, co wzbudziło wówczas duże zainteresowanie i szeroko prezentowane było w prasie. Projektów jednak nie realizowano, m.in. z uwagi na brak środków na odszkodowania za wywłaszczenia oraz większą potrzebę budowy nowych mieszkań niż utrzymywania terenów pod wystawy[23]. Kolejne plany w coraz mniejszym stopniu dotyczyły obszaru dzisiejszej Saskiej Kępy, koncentrując się głównie na terenach obecnego Stadionu Narodowego oraz Parku Paderewskiego[24]. Wiązano z nimi również plany stworzenia odpowiedniej infrastruktury w innych miejscach Warszawy, jak np. centralnego dworca pocztowego oraz lotniska pasażerskiego na Gocławiu[25]. Ostatni przedwojenny projekt zakładał częściowy powrót do pierwotnych koncepcji – tereny wystawowe miałyby być zlokalizowane po obu stronach Kanału Wystawowego, którego nazwa do dziś przypomina o ówczesnych koncepcjach. Choć plany nie zostały zrealizowane, to jednak rzutowały one na rozwój dzielnicy w okresie międzywojennym. Saska Kępa miała prezentować się jako dzielnica elitarna, reprezentacyjna dla europejskiej stolicy. Ostatni projekt dotyczący zlokalizowania na jej obszarze terenów wystawowych omawiany był w 1946 roku przez członków Biura Odbudowy Stolicy, nie miał on już jednak wiele wspólnego z planami przedwojennymi[26]. Obecnie pamiątką dotyczącą przedwojennych planów wystawowych są nie tylko nazwa kanału i nawiązujące do miast i państw całego świata nazwy ulic Saskiej Kępy, ale także znajdująca się w pobliskim Parku Skaryszewskim rzeźba Rytm Henryka Kuny (nagrodzona na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925) oraz kapliczka autorstwa Janusza Alchimowicza (nagrodzona przez IPS przed wyjazdem do Paryża na wystawę Sztuka i Technika w 1937)[27].

Urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Zagospodarowanie przestrzenne Saskiej Kępy wiąże się ściśle z historią planowania rozwoju całego miasta. Gdy w XIX wieku powstała Cytadela równocześnie przewidziano pas forteczny przebiegający także na prawym brzegu Wisły[28]. W obrębie tego terenu znalazła się również Saska Kępa[28]. Z tego względu praktycznie aż do odzyskania niepodległości przez Polskę nie była ona oficjalnie objęta żadnym planem zabudowy[28]. Po 1918 roku pojawiły się różne koncepcje jej zagospodarowania, związane m.in. z modną wówczas ideą miasta-ogrodu[29]. Według planów pochodzących jeszcze z 1916 roku na Saskiej Kępie przewidywano zabudowę luźną, willową, z dużym udziałem zieleni[29]. Niska zabudowa miała wiązać się z możliwością napływu zdrowego powietrza od strony lasów otwockich, które Alejami Jerozolimskimi miałoby napływać do Śródmieścia[29].

Od 2006 roku, obszar Saskiej Kępy jest objęty Miejscowym Planem Zagospodarowania Przestrzennego[30].

Nazewnictwo ulic[edytuj | edytuj kod]

Większość nazw ulic Saskiej Kępy pogrupować można w kilka kategorii. W okolicy Ronda Waszyngtona dominuje nazewnictwo związane z postacią księcia Józefa Poniatowskiegoaleja Księcia Józefa Poniatowskiego (wraz z Mostem), ulice Elsterska, Berezyńska i Lipska oraz pobliska al. Zieleniecka. Znaczna część nazw ulic nawiązuje do I wojny światowej, postanowień traktatu wersalskiego i porządku międzynarodowego okresu dwudziestolecia międzywojennego. Stąd m.in. ulice Walecznych, Obrońców, Zwycięzców, Francuska, Wersalska, Paryska, Haska, Poselska (dawniej również Koalicyjna i Traktatowa), ale także np. Katowicka. Państwom poświęcono m.in. Łotewską, Estońską, Meksykańską, Kubańską i Finlandzką, utworzono również ulicę Czeską i Gruzińską, mimo że oba państwa wchodziły w skład większych organizmów politycznych. Różne europejskie miasta upamiętniać miały m.in. Madrycka, Bukareszteńska, Kopenhaska, Zagrebska i Lublańska, a do dziś istnieje Peszteńska, Londyńska, Ateńska czy Lizbońska. Mimo zaniechania utworzenia w najbliższym sąsiedztwie terenów wystawowych nazwy międzynarodowe nadawano także ulicom powojennym. Osobną grupę stanowią ulice poświęcone Polkom – Królowej Aldonie, Dobrawie i legendarnej Wandzie. Do historii dzielnicy nawiązuje ulica Jakubowska (przy dawnej siedzibie żydowskich pośredników handlowych, których zwano Jakubowiczami od Szmula Jakubowicza Zbytkowera), Rondo Karola Edmunda Wolframa, pochodzącego z rodziny o olęderskich korzeniach właściciela wielu gruntów na Saskiej Kępie i inicjatora przedsięwzięć melioracyjnych oraz Kanał Wystawowy. Z topografią miasta związana jest nazwa Wału Miedzeszyńskiego (wcześniejsze nazwy: ul. Miedzeszyńska, ul. Brzegowa). Znajdują się tu także ulice nazwane od miejscowości w Polsce, m.in. Niekłańska, Zakopiańska, Szczuczyńska. Klasyfikacji wymykają się m.in. ulice Alfreda Nobla i Jana Styki[31].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Przedwojenna willa przy ul. Rzymskiej (proj. Bohdan Pniewski)

W znacznej części obszaru zabudowa jest willowa z zachowaną architekturą międzywojenną, szczególnie na północnym zachodzie. Dalej kilka osiedli mieszkaniowych zbudowanych na przełomie lat 50. i 70. XX wieku. Także kilka pojedynczych apartamentowców. Wiele przykładów przedwojennego modernizmu, z których znaczna część nie jest jednak wpisana do rejestru zabytków[32]. W ostatnich latach obserwuje się ponowne zainteresowanie społeczne modernistyczną architekturą Saskiej Kępy, także poza granicami Polski[33].

Obecna zabudowa (willowa) zaczęła powstawać w latach trzydziestych XX w. Planowane było zrealizowanie koncepcji Miasta Ogrodu, popularnego w Europie w okresie przedwojennym. Podobna koncepcja była realizowana także na Żoliborzu, nieco starszej dzielnicy lewobrzeżnej Warszawy. Saska Kępa nie ucierpiała zbytnio z powodu działań wojennych, chociaż na fasadach kilku domów w willowej części do tej pory widoczne są ślady kul z okresu wojny. W okresie PRLu wybudowano wiele budynków wielorodzinnych na wówczas jeszcze niezabudowanych terenach. Najpierw kamienice (np. przy ul. Angorskiej), później również osiedla z wielkiej płyty[34] (Osiedle Międzynarodowa, Osiedle Ateńska). Po 1989 r. wybudowano punktowo wiele nowych budynków, w tym kilka apartamentowców.

Osoby związane z Saską Kępą[edytuj | edytuj kod]

Wystawa „Ludzie Saskiej Kępy” podczas święta dzielnicy w 2009 roku

Specyfika dzielnicy związana jest m.in. z faktem, że zarówno przed II wojną światową, jak i po niej, Saską Kępę w dużej mierze zamieszkiwali przedstawiciele wolnych zawodów. Mieszkali tu m.in. wojskowi (gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz, gen. Tadeusz Kutrzeba, płk. Camillo Perini, ppor. Konrad Guderski), inżynierowie (Władysław Terlecki, Czesław Klarner, Władysław Tryliński), lekarze (Ludwik Hirszfeld, Wacław Graba-Łęcki), kompozytorzy (Witold Lutosławski, Tadeusz Baird)[35]. Stosunkowo licznie zamieszkiwali na Saskiej Kępie także handlowcy, przemysłowcy, naukowcy, prawnicy i działacze państwowi (m.in. Wacław Grzybowski, czy też prezydent Warszawy Marceli Porowski)[35]. Swoje domy mieli tu również pisarze tacy jak Stefan „Wiech” Wiechecki, Zuzanna Rabska, Mieczysław Guranowski czy Alina i Czesław Centkiewiczowie[35].

Jedną z liczniejszych grup stanowili artyści, w tym śpiewacy (Józef Korolkiewicz, Eugeniusz Mossakowski, Ewa Bandrowska-Turska), architekci (np. Bohdan Lachert), architekci wnętrz (Stanisław Miedza-Tomaszewski, Władysław Wincze), malarze (Teresa Roszkowska, Jan Cybis, Bronisław Kopczyński), ceramicy (Wanda Gosławska, Zofia Palowa, Hanna Żuławska)[35]. Wśród artystów plastyków najliczniej reprezentowani byli jednak rzeźbiarze, szczególnie przy ul. Alfreda Nobla, gdzie w szeregowych domkach znajdowały się pracownie Józefa Trenarowskiego, Adama Romana, Józefa Gosławskiego, Kazimierza Bieńkowskiego, Eugeniusza Żarkowskiego, Tadeusza Świerczka i Adama Prockiego[35]. Oprócz nich na Saskiej Kępie mieszkali również: Stanisław Sikora, Stefan Momot, Wojciech Czerwosz, Mieczysław Lubelski, Jerzy Chojnacki, Karol Tchorek[35]. Spośród aktorów mieszkańcami dzielnicy byli m.in. Jan Kobuszewski, Zygmunt Hübner i Edmund Wierciński[35].

Rzeźby i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Na Saskiej Kępie znajduje się łącznie kilkanaście rzeźb i tablic pamiątkowych. Aż trzy popiersia znanych Polaków wykonał mieszkaniec Saskiej Kępy Stanisław Sikora. Są to rzeźby upamiętniające Stefana Żeromskiego (Plac Przymierza), Bolesława Prusa (przed liceum jego imienia przy ul. Zwycięzców) oraz Ignacego Jana Paderewskiego (przy Rondzie Waszyngtona, de iure poza granicami współczesnego osiedla Saska Kępa). Oprócz nich swoje pomniki mają również gen. Zygmunt Berling (na Skwerze Ryskim), Agnieszka Osiecka (na rogu ul. Francuskiej i ul. Obrońców), Jerzy Waszyngton (popiersie przy Rondzie Waszyngtona), Adam Mickiewicz (ul. Kubańska), Stefan Starzyński[36], a także René Goscinny[37]. Przy Wale Miedzeszyńskim znajduje się pomnik w formie kapliczki poświęcony poległym w walce ze Szwedami w 1656 roku, zaś przy ulicy Egipskiej kompozycja Ad Astra z 1974 autorstwa Macieja Szańkowskiego[38].

Oprócz wymienionych liczne rzeźby znajdują się w bezpośrednio sąsiadującym z Saską Kępą Parku Skaryszewskim im. Ignacego Jana Paderewskiego.

Część mieszkańców upamiętniona została tablicami na domach, w których mieszkali lub pracowali. W ten sposób wyróżniono m.in. Witolda Lutosławskiego (ul. Zwycięzców), Konrada Guderskiego (ul. Saska), Jana Cybisa (ul. Walecznych), Bronisława Tomeckiego (róg ul. Zwycięzców i Zakopiańskiej), Władysława Terleckiego (róg ul. Zwycięzców i Zakopiańskiej), Stanisława Sikorę (ul. Obrońców), Agnieszkę Osiecką (ul. Dąbrowiecka). Ponadto jedna z tablic przy ul. Obrońców upamiętnia wizytę Pabla Picassa w Warszawie.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Położenie Saskiej Kępy na obszarze Pragi-Południe

Saska Kępa ma zapewnione połączenia komunikacyjne z sąsiednimi częściami miasta. W kierunku Śródmieścia prowadzi Most Poniatowskiego oraz Most Łazienkowski. Wyjazd w kierunku północnym możliwy jest z Wału Miedzeszyńskiego na Wybrzeże Szczecińskie oraz al. Zieleniecką. Na wschód prowadzi al. Waszyngtona oraz al. Stanów Zjednoczonych, stanowiąca odcinek Trasy Łazienkowskiej. W kierunku Gocławia przejazd umożliwia przede wszystkim Wał Miedzeszyński oraz ul. Egipska. Głównymi traktami komunikacyjnymi w obrębie dzielnicy są:

W najbliższej przyszłości jedyną nową inwestycją drogową jest planowana aleja Tysiąclecia (ok. 1,4 km), która miałaby połączyć Wał Miedzeszyński z Trasą Łazienkowską[39]. Od 2012 roku na terenie Saskiej Kępy działają trzy stacje systemu Veturilo[40].

Autobusy komunikacji miejskiej kursują wymienionymi wyżej ulicami, a także Międzynarodową, Brazylijską, Ateńską i Brukselską. Saska Kępa ma też połączenia tramwajowe z innymi dzielnicami – w kierunku Śródmieścia (Most Poniatowskiego), Grochowa (al. Waszyngtona) i Pragi (al. Zieleniecka). Najbliższe stacje metra to Centrum i Politechnika, znajdujące się poza terenem Saskiej Kępy. Komunikacja miejska zapewnia połączenia z głównymi dworcami, w tym Centralnym i Wschodnim, a także z najbliższymi stacjami kolejowymi obsługującymi ruch lokalny – PKP Powiśle i PKP Stadion[41]. Komunikacja miejska docierała na Saską Kępę już w latach 30. XX wieku – były to jeżdżące przez Most Poniatowskiego tramwaje M, 7, 12 i 24 oraz autobus linii S – początkowo tylko na Rondo Waszyngtona, a od września 1936 aż do ul. Wersalskiej[42].

Przed wybuchem II wojny światowej w pobliżu Saskiej Kępy planowano budowę lotniska komunikacyjnego na Gocławiu (lotnisko miało znajdować się częściowo także na terenach leżących w obecnych granicach administracyjnych Saskiej Kępy)[43].

Tereny zieleni i zbiorniki wodne[edytuj | edytuj kod]

Worki z piaskiem na Wale Miedzeszyńskim w maju 2010 roku

Historyczny obszar Saskiej Kępy zajmuje tereny dawnego wiślanego ostrowu, od Pragi i Kamionka oddzielonego wiślaną łachą (obecnie jej fragment stanowi Jeziorko Kamionkowskie), od wschodu nieistniejącym obecnie ramieniem Wisły (jego pozostałością jest Jeziorko Gocławskie), od południa przechodziła w Kępę Gocławską. Obszar ten obejmuje poza dzisiejszym administracyjnym osiedlem Saska Kępa również tereny Parku Skaryszewskiego i Stadionu Narodowego[44].

Obszar całej Saskiej Kępy położony jest na terenie wiślanego tarasu zalewowego zbudowanego z rzecznych utworów korytowych i średnioziarnistych (nieaktywna strefa korytowa i łęgowa). Tereny te wznoszą się średnio od 3 do 5 metrów ponad poziom średnio niskiej wody Wisły, a od wschodu ograniczone są tzw. skarpą praską wyznaczającą granicę praskiego tarasu nadzalewowego[45].

Obecnie Saska Kępa jest otoczona przez tereny zieleni. Od strony północnej znajduje się Park Skaryszewski z Jeziorkiem Kamionkowskim, od wschodniej – ogródki działkowe położone nad Kanałem Wystawowym, a od południa i zachodu – roślinność porastająca brzegi Wisły (teren ten stanowi część Obszaru Natura 2000 „Dolina Środkowej Wisły”). Ponadto wzdłuż większości ulic, pomiędzy blokami i w prywatnych ogrodach zasadzone są drzewa. Od lipca 2008 r. na wysokości ul. Krynicznej nad Wisłą wytyczona jest plaża[46], z której promem Słonka można przedostać się na drugi brzeg rzeki[47].

Park Skaryszewski bywa tradycyjnie łączony z Saską Kępą[48]. Jego południowo-zachodni obszar leżał na tej samej wyspie, co zasadnicza część Saskiej Kępy, a Jezioro Kamionkowskie jest starorzeczem Wisły[49]. Obszar na północ i wschód od rzeki (obecnie jeziorka) należał do miejscowości Kamion, a później Skaryszew[50]. W 2010 r. cały park i przyległy do niego brzeg Wisły ze Stadionem Narodowym został administracyjnie włączony do osiedla Kamionek[51].

Wałem przeciwpowodziowym, który chroni nisko położoną Saską Kępę przed zalaniem, jest Wał Miedzeszyński. Dzięki niemu dzielnica od lat nie ucierpiała podczas okresów, w których Wisła wzbierała. Największe zagrożenie w ostatnich dekadach pojawiło się podczas powodzi w maju 2010 r. Podtopione zostały wówczas budynki usytuowane w międzywalu. Poziom rzeki osiągnął 779 cm, w związku z czym niżej położone odcinki wału zostały wzmocnione workami z piaskiem[52].

Instytucje i życie kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Występ Maryli Rodowicz w 2006 roku

Dawniej przy pl. Przymierza mieściło się kino Sawa, zostało jednak zlikwidowane, budynek wyburzono, a w jego miejscu wybudowano apartamentowiec z galerią handlową. Przy ul. Obrońców zlokalizowana jest Galeria Sztuk Pięknych vV[53] oraz Doświadczalna Pracownia Litografii[54], zaś przy ul. Jakubowskiej Dom Funkcjonalny[55]. Od września 2011 przy ul. Brukselskiej w pobliżu Ronda Wolframa działa filia Centrum Promocji Kultury – Klub Kultury Saska Kępa[56].

Święto Saskiej Kępy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Święto Saskiej Kępy.

Od 2006 roku na terenie dzielnicy organizowany jest uliczny festyn i towarzyszące mu występy artystyczne – Święto Saskiej Kępy. Większość imprez odbywa się na ulicy Francuskiej, która wówczas wyłączana jest z ruchu. Na organizowanych przy tej okazji koncertach występowała m.in. Maryla Rodowicz, Stanisław Sojka[57], Sława Przybylska i Skaldowie[58]. Poza ofertą o charakterze rozrywkowym w czasie święta przypominane są również znane osoby związane z dzielnicą. Co roku impreza gromadzi tłumy mieszkańców z różnych części Warszawy.

Z uwagi na rosnącą rolę elementów stricte rozrywkowych i komercyjnych Święto Saskiej Kępy zaczęło wzbudzać kontrowersje. Krytyczne uwagi wobec masowego charakteru imprezy wyrażać zaczęli głównie mieszkańcy Saskiej Kępy i przedstawiciele lokalnych stowarzyszeń[59].

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Dawna Ambasada Portugalii

Ambasady[edytuj | edytuj kod]

Na Saskiej Kępie znajduje się wiele placówek dyplomatycznych obcych państw[60]. Oprócz ambasad znajduje się tu kilka rezydencji ambasadorów – m.in. Turcji przy ul. Królowej Aldony, czy Australii przy ul. Ateńskiej.

Państwo Placówka Adres
 Algieria Ambasada Algierskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej ul. Dąbrowiecka 21
 Argentyna Ambasada Republiki Argentyńskiej ul. Brukselska 9
 Azerbejdżan Ambasada Republiki Azerbejdżanu ul. Zwycięzców 12
 Brazylia Ambasada Federacyjnej Republiki Brazylii ul. Bajońska 15
 Egipt Ambasada Arabskiej Republiki Egiptu ul. Alzacka 18
 Gruzja Ambasada Gruzji ul. Berneńska 6
 Hiszpania Ambasada Królestwa Hiszpanii, Biuro Radcy Handlowego ul. Genewska 16
 Indonezja Ambasada Republiki Indonezji ul. Estońska 3/5
 Irak Ambasada Republiki Iraku ul. Dąbrowiecka 9a
 Iran Ambasada Islamskiej Republiki Iranu ul. Królowej Aldony 22
 Kolumbia Ambasada Republiki Kolumbii ul. Zwycięzców 29
 Łotwa Ambasada Republiki Łotewskiej ul. Królowej Aldony 19
 Malezja Ambasada Malezji ul. Gruzińska 3
 Portugalia Ambasada Republiki Portugalskiej ul. Ateńska 37

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Przy ul. Nobla znajduje się Kościół pw. św. Andrzeja Boboli. Jest to kościół parafialny rzymskokatolickiej Parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy[61]. Od roku 2002 na Saskiej Kępie funkcjonuje także druga parafia rzymskokatolicka – Parafia Miłosierdzia Bożego z kościołem przy ul. Ateńskiej[62]. Oprócz tych dwóch świątyń na Saskiej Kępie znajduje się także Cerkiew Wprowadzenia do Świątyni Przenajświętszej Bogurodzicy przy Prawosławnym Seminarium Duchownym przy ul. Paryskiej[63]. Ponadto przy ul. Zakopiańskiej znajduje się zbór Wolnych Badaczy Pisma Świętego[64].

Szkoły podstawowe, gimnazja i średnie[edytuj | edytuj kod]

Gmach Zespołu Szkół nr 77 przy ul. Zwycięzców
Szkoła Adres Uwagi
Społeczna Szkoła Podstawowa nr 5 Społecznego Towarzystwa Oświatowego im. Zawiszy Czarnego[65] ul. Paryska 25 Zespół Szkół Społecznych nr 5
Szkoła Podstawowa nr 143 im. Stefana Starzyńskiego[66] al. Stanów Zjednoczonych 27
Szkoła Podstawowa nr 168 im. Wiktora Gomulickiego[67] ul. Zwycięzców 44 Zespół Szkół nr 84
Szkoła Podstawowa nr 282[68] ul. Niekłańska 4/24 Zespół Szkół Specjalnych nr 86 w Samodzielnym Publicznym Szpitalu Dziecięcym im. prof. Jana Bogdanowicza
Społeczne Gimnazjum nr 3 Społecznego Towarzystwa Oświatowego[65] ul. Paryska 25 Zespół Szkół Społecznych nr 5
Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi nr 18 im. Ignacego Jana Paderewskiego[69] ul. Angorska 2
Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi nr 19 im. Bolesława Prusa[70] ul. Zwycięzców 7/9 Zespół Szkół nr 77
Gimnazjum nr 20 im. Bohaterów Olszynki Grochowskiej[71] ul. Afrykańska 11
Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi nr 25 im. Czesława Niemena[67] ul. Zwycięzców 44 Zespół Szkół nr 84
Gimnazjum nr 99[68] ul. Niekłańska 4/24 Zespół Szkół Specjalnych nr 86 w Samodzielnym Publicznym Szpitalu Dziecięcym im. prof. Jana Bogdanowicza
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 55[72] al. Stanów Zjednoczonych 24 Zespół Szkół nr 37
Technikum Chemiczne nr 3 im. prof. dra Józefa Zawadzkiego[73] ul. Saska 78 Zespół Szkół nr 21
Technikum Łączności im. prof. Janusza Groszkowskiego[72] al. Stanów Zjednoczonych 24 Zespół Szkół nr 37
IV Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza[74] ul. Saska 59
Liceum Ogólnokształcące Niepubliczne dla Dorosłych Nr 16[75] ul. Angorska 2
Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące Niepubliczne dla Dorosłych Nr 18[75] ul. Angorska 2
XXXV Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Bolesława Prusa[70] ul. Zwycięzców 7/9 Zespół Szkół nr 77
LXXXVII Liceum Ogólnokształcące im. gen. Leopolda Okulickiego[73] ul. Saska 78 Zespół Szkół nr 21
XCVI Liceum Ogólnokształcące im. Agnieszki Osieckiej[72] al. Stanów Zjednoczonych 24 Zespół Szkół nr 37
Lycée Français de Varsovie[76] ul. Walecznych 4/6

Uczelnie wyższe[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Adres
Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie[77] ul. Paryska 27
Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji w Warszawie[78] ul. Meksykańska 6

Urzędy pocztowe[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Adres
Urząd pocztowy Warszawa 33[79] al. Jerzego Waszyngtona 26
Urząd pocztowy Warszawa 105[79] ul. Francuska 11 A
Urząd pocztowy Warszawa 111[79] ul. Zwycięzców 46
Urząd pocztowy Warszawa 117[79] ul. Egipska 7

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Saskiej Kępy zlokalizowana jest też jedna plenerowa siłownia miejska (przy ul. Algierskiej[83]) oraz dwie stacje warszawskiego roweru publicznego Veturilo (obie w pobliżu ul. Walecznych - jedna na rogu Francuskiej, druga na rogu Międzynarodowej). W bezpośrednim sąsiedztwie Saskiej Kępy działają kolejne dwie (przy Stadionie Narodowym i przy Wybrzeżu Szczecińskim[84]).

Siedziby organizacji społecznych[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Związek Ornitologiczny przy ul. Lipskiej[85]
  • Obwód Praga-Południe ZHR przy ul. Jakubowskiej[86]
  • Stowarzyszenie Polskich Kombatantów Obrońców Ojczyzny przy ul. Jakubowskiej[87]
  • Dom Pomocy Społecznej im. Matysiaków przy ul. Arabskiej[88]
  • Konfederacja Pracodawców Polskich przy ul. Brukselskiej[89]
  • Fundacja Urszuli Jaworskiej – Bank Dawców Szpiku Kostnego przy ul. Międzynarodowej[90]
  • Dzienny Dom Pomocy Społecznej przy ul. Walecznych[91]
  • Fundacja Świętego Jana Jerozolimskiego przy ul. Królowej Aldony[92]
  • Fundacja Dzieci Niczyje przy ul. Katowickiej[93]
  • Dom Niewidomego Dziecka (filia Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi w Laskach) przy ul. Obrońców[94]
  • Stowarzyszenie Pomocy Młodzieży Młodzież Polska przy ul. Saskiej[95]
  • SELF – Pracownia Psychoterapii i Psychoedukacji przy ul. Walecznych[96]
  • Zrzeszenie Osób Objętych Dekretem Warszawskim Dekretowiec przy ul. Dąbrowieckiej[97]
  • Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Niderlandzkiej i Fundacja Dom Holenderski przy ul. Katowickiej[98]
  • Fundacja KOS - Korpus Ochotników Specjalistów przy ul. Francuskiej[99]
  • Stowarzyszenie „Saska Kępa” przy Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej Pracowników Kultury przy ul. Francuskiej[100]
  • Fundacja Ocean Marzeń przy ul. Czeskiej[101]
  • Fundacja Edukacji Międzykulturowej przy ul. Zwycięzców[102]
  • Stowarzyszenie ŁADna Kępa

Inne[edytuj | edytuj kod]

Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa przy ul. Nobla. Widoczne zabezpieczenia podczas powodzi w maju 2010 roku
  • Siedziba Samorządu Mieszkańców Saskiej Kępy[103]
  • Departament Nadzoru nad Aplikacjami Prawniczymi Ministerstwa Sprawiedliwości przy ul. Zwycięzców[104]
  • Kancelaria Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy Pragi-Południe przy ul. Saskiej[105]
  • Zakład Wodociągu Praskiego przy ul. Brukselskiej[106]
  • Gruba Kaśka[107]
  • Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa przy ul. Saskiej[108]
  • Szpital Dziecięcy im. prof. dr. med. Jana Bogdanowicza przy ul. Niekłańskiej[109]
  • Ognisko Pracy Pozaszkolnej nr 2 przy ul. Nobla[110] (dawniej: XIV Ogród Jordanowski). Od 2010 na terenie ogrodu znajduje się nowy budynek, m.in. z salą informatyczną i siłownią. Konstrukcja budynku zapewnia też możliwość użytkowania zimną jego dachu dla dzieci zjeżdżających na sankach[111].
  • Galeria Handlowa Saska Kępa przy ul. Zwycięzców[112]

Saska Kępa w dziełach kultury[edytuj | edytuj kod]

Saska Kępa pojawia się w kilku piosenkach, m.in. w Czas nas zmienia Jerzego Połomskiego[113] oraz w śpiewanej przez Marylę Rodowicz Małgośce Agnieszki Osieckiej[114] i w piosence Ding Dong zespołu 2 plus 1[115]. Dzielnica stała się również tłem dla wielu powieści, w tym m.in. Stawiam na Tolka Banana Adama Bahdaja[116] oraz Klasy pani Czajki, LO-terii, Tropicieli i Dzikiej autorstwa Małgorzaty Karoliny Piekarskiej[117]. Z kolei scenę charakterystyczną dla dawnej Saskiej Kępy uwiecznił malarz Franciszek Kostrzewski na swoim obrazie Cyrk na Saskiej Kępie (1852)[118]. Nieco późniejszy (1884) jest rysunek Aleksandra Gierymskiego pt. Prado na Saskiej Kępie w Warszawie[119]. Z roku 1988 pochodzi film Romeo i Julia z Saskiej Kępy w reżyserii Edwarda Skórzewskiego[120].

Przypisy

  1. Maria Sobczyk. Narodziny samorządu. „Olszynka”. 86 (21), s. 1,3, 1993-05-23. 
  2. Jako dzielnica wymieniana m.in. w Encyklopedii PWN, Jerzy Kasprzycki: Korzenie miasta. T. 3: Praga. Warszawa: Wyd. Veda, 2004., Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001., Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kępy. Warszawa: Nobilis, 2008.
  3. Por. definicje słowa „dzielnica” w Słowniku Języka Polskiego PWN.
  4. Centrum stolicy jest na Pradze. warszawa.pl, 2004-08-12. [dostęp 16 maja 2010].
  5. Rejestr zabytków nieruchomym – Warszawa. kobidz.pl. [dostęp 23 maja 2010].
  6. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 6-9. ISBN 83-915407-0-7.
  7. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 6. ISBN 83-915407-0-7.
  8. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 6-7. ISBN 83-915407-0-7.
  9. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 7. ISBN 83-915407-0-7.
  10. 10,0 10,1 Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 8-9. ISBN 83-915407-0-7.
  11. Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kepy. Warszawa: Nobilis, 2008, s. 60.
  12. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 9-10. ISBN 83-915407-0-7.
  13. Most Poniatowskiego ma 100 lat. polskieradio.pl, 2014-01-06. [dostęp 19 stycznia 2014].
  14. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 11. ISBN 83-915407-0-7.
  15. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 11-12. ISBN 83-915407-0-7.
  16. 16,0 16,1 Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 12. ISBN 83-915407-0-7.
  17. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 13. ISBN 83-915407-0-7.
  18. Magdalena Piwowar, Grzegorz Piątek, Jarosław Trybuś: SAS. Ilustrowany atlas architektury Saskiej Kępy. Centrum Architektury, 2012, s. 66. ISBN 978-83-934574-0-3.
  19. Odsłonili pomnik na terenie Ambasady Niemiec. zw.com.pl, 2010-10-07. [dostęp 10 kwietnia 2014].
  20. Tomasz Urzykowski: Niemcy z NRD chcą podziękować Polakom. Przyjadą na Saską Kępę. gazeta.pl, 2014-04-8. [dostęp 10 kwietnia 2014].
  21. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 147-148. ISBN 83-915407-0-7.
  22. Magdalena Piwowar, Grzegorz Piątek, Jarosław Trybuś: SAS. Ilustrowany atlas architektury Saskiej Kępy. Centrum Architektury, 2012, s. 12-13. ISBN 978-83-934574-0-3.
  23. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 152-155. ISBN 83-915407-0-7.
  24. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 155-157. ISBN 83-915407-0-7.
  25. Lotnisko na Gocławiu? Czego jeszcze nie zbudowano w stolicy. zw.com.pl, 2012-10-27. [dostęp 28 października 2012].
  26. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 157-158. ISBN 83-915407-0-7.
  27. Magdalena Piwowar, Grzegorz Piątek, Jarosław Trybuś: SAS. Ilustrowany atlas architektury Saskiej Kępy. Centrum Architektury, 2012, s. 13. ISBN 978-83-934574-0-3.
  28. 28,0 28,1 28,2 Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 21. ISBN 83-915407-0-7.
  29. 29,0 29,1 29,2 Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 22. ISBN 83-915407-0-7.
  30. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obszaru Saskiej Kępy z dnia 19.10.2006 r. – Uchwała Rady m.st. Warszawy LXXXIII/2764/2006 (Dz.U. woj. mazowieckiego Nr 227 z dn. 09.11.2006 poz. 8461).
  31. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 27-30. ISBN 83-915407-0-7.
  32. Tomasz Urzykowski: Saska Kępa wpisana do rejestru zabytków? Jest taki pomysł. gazeta.pl, 2013-12-13. [dostęp 13 grudnia 2013].
  33. Architektura modernizmu Saskiej Kępy zachwyca świat. Krzysztof Koszewski: urok leży w prostocie. rdc.pl, 2013-12-17. [dostęp 26 grudnia 2013].
  34. Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kepy. Warszawa: Nobilis, 2008, s. 190.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 35,6 Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 18-19. ISBN 83-915407-0-7.
  36. Na warszawskiej Saskiej Kępie odsłonięto pomnik prezydenta Stefana Starzyńskiego. money.pl, 2008-09-15.
  37. Odsłonięcie popiersia René Goscinny’ego w Liceum Francuskim w Warszawie. ambafrance-pl, 2013-09-25. [dostęp 2 października 2013].
  38. Zbigniew Makarewicz: Malarskie tapety i rzeźbione meble w salonie. galeriaopole.nazwa.pl, 2010-11. [dostęp 6 czerwca 2014].
  39. Aleja Tysiąclecia. siskom.waw.pl. [dostęp 3 września 2012].
  40. Veturilo. ztm.waw.pl. [dostęp 1 września 2013].
  41. ZTM Warszawa. ztm.waw.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  42. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 32. ISBN 83-915407-0-7.
  43. Por. Zasięgu lotniska na mapie z czasów II wojny światowej: [1].
  44. Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kępy. Warszawa: Nobilis, 2008.
  45. Opracowanie ekofizjograficzne dla studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta stołecznego Warszawy.
  46. Katarzyna Wójtowicz: Saska Kępa odzyska plażę. gazeta.pl, 2008-06-09. [dostęp 16 maja 2010].
  47. Nowy prom „Turkawka” pływa po Wiśle. rp.pl, 2008-08-07. [dostęp 16 maja 2010].
  48. Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kępy. Warszawa: Nobilis, 2008. ISBN 972-2-7602-9726-1., mapy od s. 226, gdzie obszar obecnego parku jednoznacznie opisywany i zaznaczany jest jako część Saskiej Kępy; Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001. ISBN 83-915407-0-7., s. 133.
  49. Trasa spacerowa – Park Skaryszewski (pol.). Urząd Dzielnicy Praga-Południe m.st. Warszawy. [dostęp 2010-05-31].
  50. Park Skaryszewski i Bulwar Stanisława Augusta (Park OWS Waszyngtona) (pol.). Rada Osiedla Kamionek. [dostęp 2010-05-31].
  51. Statut Osiedla Kamionek.
  52. Grzegorz Lisicki: Straż pożarna: w Warszawie nie zabraknie nam ludzi. wyborcza.pl, 2010-05-20. [dostęp 20 maja 2010].
  53. Galeria vV. galeriavv.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  54. Doświadczalna Pracownia Litografii. cpk.art.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  55. Dom Funkcjonalny. domfunkcjonalny.org. [dostęp 16 listopada 2011].
  56. Anna Maziuk: Przestrzeń na Saskiej. rp.pl, 2011-09-28. [dostęp 30 września 2011].
  57. „To był maj – pachniała Saska Kępa...”. warszawa.pl, 2006-05-12. [dostęp 22 maja 2009].
  58. Katarzyna Czarnecka: Okularnicy i wata cukrowa. zw.com.pl, 2008-05-25. [dostęp 22 maja 2009].
  59. Agnieszka Kowalska: Saska Kępa świętuje. Ale czy było warto?. gazeta.pl, 2011-05-23. [dostęp 23 maja 2011].
  60. Przedstawicielstwa dyplomatyczne akredytowane w Polsce. msz.gov.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  61. Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy. parafiambnp-nobla.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  62. Parafia Miłosierdzia Bożego. milosierdzie.waw.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  63. Prawosławne Seminarium Duchowne. Kaplica. psd.edu.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  64. Zbór Warszawski Zrzeszenia Wolnych Badaczy Pisma Świętego. pkt.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  65. 65,0 65,1 Zespół Szkół Społecznych nr 5. ssp5.edu.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  66. Szkoła Podstawowa nr 143 im. Stefana Starzyńskiego w Warszawie. sp143.waw.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  67. 67,0 67,1 Zespół Szkół w Warszawie. zs84.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  68. 68,0 68,1 Zespół Szkół Specjalnych nr 86 w Samodzielnym Publicznym Szpitalu Dziecięcym im. prof. Jana Bogdanowicza. nieklanska.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  69. Gimnazjum z oddziałami dwujęzycznymi nr 18 im. Ignacego Jana Paderewskiego w Warszawie. gim18.srv.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  70. 70,0 70,1 Zespół Szkół nr 77. prus.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  71. Gimnazjum nr 20 w Warszawie im. Bohaterów Olszynki Grochowskiej. gim20.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  72. 72,0 72,1 72,2 Zespół Szkół nr 37. zs37.waw.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  73. 73,0 73,1 Zespół Szkół nr 21 w Warszawie. zs21.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  74. IV LO im. Adama Mickiewicza. mickiewicz4.pol.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  75. 75,0 75,1 Szesnastka. szesnastka.com. [dostęp 26 maja 2010].
  76. Lycée Français de Varsovie. lfv.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  77. Prawosławne Seminarium Duchowne. psd.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  78. Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji w Warszawie. wsizia.edu.pl. [dostęp 26 maja 2010].
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 Wyszukiwarka placówek Poczty Polskiej. poczta-polska.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  80. Budowa Stadionu Narodowego ostro przyspieszyła. gazeta.pl, 2010-02-27. [dostęp 16 maja 2010].
  81. Środowiskowa Hala Sportowa SASKA. saska-sport.waw.pl. [dostęp 30 maja 2010].
  82. Międzyszkolny Ośrodek Sportowy Nr 2. um.warszawa.pl. [dostęp 30 maja 2010].
  83. Mapa lokalizacji siłowni plenerowych. wdobrejkondycji.waw.pl. [dostęp 27 lipca 2014].
  84. Veturilo. Lokalizacje. veturilo.waw.pl. [dostęp 27 lipca 2014].
  85. Polski Związek Ornitologiczny. mobillo.com.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  86. ZHR Obwód Praga-Południe. praga.zhr.pl. [dostęp 5 października 2012].
  87. Stowarzyszenia Weteranów i Kombatantów. bbn.gov.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  88. Dom Pomocy Społecznej im. Matysiaków. wcpr.pl. [dostęp 23 maja 2010].
  89. Konfederacja Pracodawców Polskich. Kontakt. kpp.org.pl. [dostęp 26 grudnia 2009].
  90. Fundacja Urszuli Jaworskiej. Kontakt. fundacjauj.pl. [dostęp 26 grudnia 2009].
  91. Jednostki pomocy społecznej w Warszawie. um.warszawa.pl, 2006-07-19. [dostęp 30 maja 2010].
  92. Fundacja Świętego Jana Jerozolimskiego. fundacjaswjana.home.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  93. Fundacja Dzieci Niczyje. fdn.pl. [dostęp 10 maja 2010].
  94. Dom Niewidomego Dziecka Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi w Laskach. dzieci.warszawa.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  95. Stowarzyszenie Pomocy Młodzieży „Młodzież Polska”. mlodziezpolska.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  96. SELF Pracownia Psychoterapii i Psychoedukacji. self.izr.com.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  97. Zrzeszenie Osób Objętych Dekretem Warszawskim „Dekretowiec”. dekretowiec.pl. [dostęp 2 sierpnia 2012].
  98. Dom Holenderski. tppn.pl. [dostęp 2 sierpnia 2012].
  99. Fundacja KOS - Korpus Ochotników Specjalistów. fundacjakos.pl. [dostęp 30 stycznia 2013].
  100. Stowarzyszenie „Saska Kępa”. sbmpk.waw.pl. [dostęp 30 stycznia 2013].
  101. Fundacja Ocean Marzeń. oceanmarzen.org.pl. [dostęp 4 maja 2013].
  102. Fundacja Edukacji Międzykulturowej. miedzykulturowa.org.pl. [dostęp 25 stycznia 2014].
  103. Serwis Internetowy Samorządu Mieszkańców Saskiej Kępy. kepa.waw.pl. [dostęp 31 maja 2010].
  104. Departament Nadzoru nad Aplikacjami Prawniczymi. bip.ms.gov.pl. [dostęp 23 maja 2011].
  105. Kancelaria. komornik-pietrzyk.pl. [dostęp 2 sierpnia 2012].
  106. Nasze obiekty. mpwik.com.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  107. Michał Wojtczuk: Gruba Kaśka i dwóch Chudych Wojtków. gazeta.pl, 2009-09-17. [dostęp 18 maja 2010].
  108. RCKIK – Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Warszawie. rckik-warszawa.com.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  109. Szpital Dziecięcy im. prof. dr. J. Bogdanowicza. nieklanska.pl. [dostęp 18 maja 2010].
  110. Ognisko Pracy Pozaszkolnej nr 2. oj14.republika.pl. [dostęp 23 maja 2010].
  111. Małgorzata Zubik: Nowa atrakcja Saskiej Kępy: jazda na sankach z dachu. gazeta.pl, 2010-12-10. [dostęp 14 grudnia 2010].
  112. Tomasz Urzykowski: Na wschód od Francuskiej. gazeta.pl, 2008-04-07. [dostęp 31 maja 2010].
  113. Jerzy Połomski – Czas nas zmienia. muzyka.interia.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  114. Maryla Rodowicz – „Małgośka”. kopalnia.tekstow.infi.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  115. Ding Dong. tekstowo.pl. [dostęp 18 września 2012].
  116. Małgorzata Karolina Piekarska: Bahdajowo czyli Warszawa. warszawa.pl, 2005-02-17. [dostęp 27 maja 2010].
  117. Saska Kępa w literaturze. kepa.waw.pl. [dostęp 27 maja 2010].
  118. Ewa Micke-Broniarek: Franciszek Kostrzewski. culture.pl. [dostęp 3 września 2012].
  119. Saska Kępa - Prado wg rysunku Aleksandra Gierymskiego. Wycinek z Tygodnika Powszechnego 1884 (2) 633. muzeum.krakow.pl. [dostęp 27 kwietnia 2014].
  120. Romeo i Julia z Saskiej Kępy (1988) TV. filmweb.pl. [dostęp 10 października 2012].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001. ISBN 83-915407-0-7.
  • Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa w listach, opisach, wspomnieniach.... Warszawa: Kowalska/Stiasny, 2004.
  • Waldemar Łysiak: Historia Saskiej Kępy. Warszawa: Nobilis, 2008. ISBN 972-2-7602-9726-1.
  • Magdalena Piwowar, Grzegorz Piątek, Jarosław Trybuś: SAS. Ilustrowany atlas architektury Saskiej Kępy. Centrum Architektury, 2012. ISBN 978-83-934574-0-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]