Tenczynek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tenczynek
Kościół św. Katarzyny w Tenczynkui fragment d. Stawu Grzebiennego
Kościół św. Katarzyny w Tenczynku
i fragment d. Stawu Grzebiennego
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Krzeszowice
Sołectwo Tenczynek
Liczba ludności (2011[1]) 3548
Strefa numeracyjna (+48) 12
Kod pocztowy 32-067
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0324760
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Tenczynek
Tenczynek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tenczynek
Tenczynek
Ziemia 50°07′N 19°37′E/50,116667 19,616667Na mapach: 50°07′N 19°37′E/50,116667 19,616667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Willa Eliza z końca XIX w.
Staw Wroński
Leśniczówka i Staw Rzeczki
Skałka pod sosną
Szkoła Podstawowa i Gimnazjum
Przedszkole Samorządowe
Ośrodek Zdrowia
Remiza Ochotniczej Straży Pożarnej
Były browar za nim Góra Buczyna
Niedźwiedzia Góra, budynki mieszkalne byłej KW Krystyna, w oddali Góra Buczyna
Widok ze szczytu Góry Buczyna w kierunku zachodnim na Zieloną
Skały i kamienie w części Podlesie
Tenczynek
Boisko Tęcza Tenczynek
Boisko Tęcza Tenczynek

Tenczynekwieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, największa wieś gminy Krzeszowice.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Tenczynek leży na pograniczu Rowu Krzeszowickiego i Grzbietu Tenczyńskiego, na południe od linii kolejowej 133 Kraków – Katowice i drogi krajowej 79 oraz 2 km na północ od autostrady A4E40 , którą od wsi odgradza Las Zwierzyniec. Wieś położona jest ok. 25 km na zachód od centrum (18 km od granicy) Krakowa oraz łącząc się z południową częścią Krzeszowic.

Centrum wsi znajduje się w Kotlinie Tenczynka, przez której środek przepływa potok Olszówka (pot. Żabnik). Pozostała część wsi znajduje się na Grzbiecie Tenczyńskim. Otoczona Puszczą Dulowską – dodatkowo od południa i południowego wschodu z jej częścią: Lasem Zwierzynieckim, a od północy i północnego wschodu z Rowem Krzeszowickim.

Wokół znajdują się wzniesienia takie jak: Góra Buczyna, Ponetlica, Czerwieniec, Niedźwiedzia Góra, Skałki, Ułańskie Zdrowie na terenie Lasu Zwierzynieckiego w Puszczy Dulowskiej.

Na zachód od wsi rozciągają się wielkie ogródki działkowe Enklawa A i Enklawa B. Części wsi: Górka, Niedźwiedzia Góra, Piaski, Podlesie, Przystawie, Rzeczki, Skałki, Stara Szkoła, Zielona[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś założona prawdopodobnie na pocz. XIV w. przez Nawoja z Morawicy – wzmiankowana w 1319, wtedy to rozpoczęto karczowanie lasu w miejscu obecnego Tenczynka. Od początku odgrywała rolę służebną wobec zamku Tęczyn (położonego ok. 4 km na zachód od wsi). Ówczesny wojewoda krakowski, herbu Topór, otrzymał od króla Jagiełły dobra tenczyńskie w zamian za pomoc w otrzymaniu korony polskiej.

W odróżnieniu od Tęczyna Wielkiego (zamku) wieś tę zwano Tęczynem Małym (Tęczyn parva), stąd wzięła się późniejsza nazwa, będąca zdrobnieniem nazwy Tęczyn, czyli obecny Tenczynek. Pod koniec XVI w. używano nazwy Szarża wzięta od rodowego zawołania Toporczyków. Wizytacja biskupia z 1598 stwierdziła, że szkoła mieściła się w domu i na gruncie kościelnym. Wówczas to kardynał Jerzy Radziwiłł opisał, że kościół był drewniany i posiadał trzy ołtarze.

W XVII w. na potrzeby zamku, w Tenczynku na obszarze 10 morgów, powstało gospodarstwo folwarczne jako jedno z bardziej dochodowych w tamtych czasach, dostarczające wszystkiego co było niezbędne do życia zamku z wyśmienitym jadłem na czele. Było to centrum dóbr Tęczyńskich. Po wymarciu linii męskiej tego rodu, wieś w 1637 dostał się w ręce Opalińskich, w 1687 Sieniawskich, w 1731 Czartoryskich, a 1816 – Potockich.

Od początku XVI w. coraz bardziej popularna była przestronna, piaszczysta droga z Krakowa w kierunku Śląska przez Tenczynek, a pod pobliskim zamkiem prosperowały trzy dworskie taberny. W 1656 została zrujnowana przez Szwedów. W 1710 została zdziesiątkowana przez morowe powietrze. Spaliła się też w 1720. Znaczne modyfikacje kościoła rozpoczęto w 1728, w ciągu kolejnych lat wykonano posadzkę z cegły, dobudowano stalle i drewniany chór, pojawiły się również nowe konfesjonały i ambona. Na koniec prac w 1748 w powierzchnia kościoła zwiększyła się o kaplicę z kryptą, zakrystię, a dach został pokryty gontem. Tuż obok wybudowana została dzwonnica, z dwoma dzwonami, a całość otoczono murem. Świątynię konsekrował 6 sierpnia 1748 sufragan krakowski, biskup Michał Kunicki. W XIX w. w stokach Buczyny dla potrzeb miejscowego browaru wykuto w skale liczne piwnice, których wyloty znajdowały się także po przeciwnej północnej stronie góry. W 1788 liczba zagrodników i chałupników wynosiła 48. Rok później wieś zamieszkiwało 467 osób, w tym jedna rodzina żydowska.

Do 1795 wieś wchodziła w skład powiatu krakowskiego i województwa krakowskiego, a od lipca 1796 do 15 lipca 1809 w skład cyrkułu krakowskiego Galicji Zachodniej.

W 1818 została otwarta szkoła świecka, która mieściła się w budynku znajdującym się na dziedzińcu dworskim. W latach 1815-1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim. W latach 1846-1853 Tenczynek wchodził w skład powiatu krakowskiego. W 1857 Adam Potocki wybudował obszerny browar, gorzelnię, młyn amerykański i piekarnię, które od 1875 były własnością Banku Galicyjskiego dla Przemysłu i Handlu. Około 1879 posiadał je Ksawery Rasiszewski. Naprzeciw browaru znajdowała się wytwórnia klepek drewnianych Franciszka Grubera. Pod koniec XIX w. zakłady te przestały istnieć, z wyjątkiem browaru. Czynny był natomiast warsztat kamieniarski.

W 1885 zakupiono od gminy tenczyńskiej grunt pod budowę Domu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. 1 września 1887 rozpoczęto nauczanie w 2-klasowej szkole ludowej. Przyjęto 259 dzieci, dla których otwarto 4 klasy. 3 września 1889 powstała ochronka dla małych dzieci. W 1896 stanął nowy budynek szkolny z dwoma salami i korytarzem. W 1903 browar przeszedł na własność Towarzystwa Akcyjnego. W 1910 powstała miejscowa straż pożarna. W 1918 w budynku szkoły kwaterowało wojsko polskie. W czasie I wojny światowej armia austriacka zarekwirowała wszystkie dzwony kościelne, nowe zostały ufundowane przez różne osoby w latach 1919 i 1923. W roku 1920 w Tenczynku zarejestrowanych było 11 warsztatów rzemieślniczych, w tym. m.in. 3 murarskie, 2 piekarskie, po jednym rymarskim i i stolarskim. W 1922 założono miejscowe Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, jego siedzibą był zakupiony przez ks. Kamusińskiego obecny budynek RSZiZ w centrum wsi. Powstała też drużyna piłkarska o nazwie Tęcza.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. 1 sierpnia 1934 utworzono gminę zbiorową Tenczynek. W 1936 we wsi powstała organizacja Strzelec.

Od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945 wieś należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W czasie II wojny światowej w Tenczynku działała stolarnia, która produkowała sanie dla potrzeb żołnierzy niemieckich, szkołę zajmują wojska niemieckie. W owym czasie browar został zniszczony, a na jego miejscu rozwinęła się fabryka przetworów owocowo-warzywniczych, która powstała w jego pobliżu w 1918. W 1941 na polach parafialnych wybudowano boisko sportowe. W czasie II wojny światowej alianci pomylili kamieński kościół z kościołem w Tenczynku, wskutek czego wieś uniknęła zbombardowania.

W 1945 dom zakonny, kościół, szkoła oraz tenczyńskie domy zostały uszkodzone wskutek detonacji amunicji zgromadzonej w czasie wojny przez Niemców w okolicznych lasach. Po przejściu frontu Rosjanie urządzili w szkole szpital wojskowy. W latach 50. XX w. powstała niewielka remiza strażacka. W latach 1951-1956 w Tenczynku działała drużyna piłki siatkowej KS Górnik. W 1956 przeniesiono przedszkole ze szkoły do budynku sióstr zakonnych. W 1962 powstało ówczesne przedszkole nr 1. W 1967 szkole nadano imię króla Władysława Jagiełły.

W latach 19731976 miejscowość była siedzibą gminy Tenczynek. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. W 1986 powstała nowa remiza strażacka. 28 kwietnia 1989 otwarto pawilon sportowy, przy boisku piłkarskim na 500 miejsc (w tym 200 siedzących). W latach 90. XX w. powstał nowy ośrodek zdrowia oraz nastąpiła rozbudowa szkoły. W 2008 wybudowano salę gimnastyczną, a w 2009 nowy budynek przedszkola, w którym mieści się również filia biblioteki publicznej. W 2010 w centrum wybudowano nowy most, poprzedni drewniany rozebrano. W owym roku w całości zakończono etap kanalizacji wsi.

Dawny browar i inne budynki[edytuj | edytuj kod]

Już na początku XVII w. w Tenczynku istniał młyn, browar plebański, papiernia – zniszczona przez powódź w 1710, ślusarnia, prochownia i warsztaty płatnerskie. Po najeździe Szwedów, kiedy po raz pierwszy spłonął Zamek Tenczyn (1655), a w 1656 również i wieś, w latach 1655–1657 zbudowano w Tenczynku browar pański, gorzelnię, piekarnię, nowy młyn oraz nowy folwark wraz z modrzewiowym dworem zwanym później Dworem Sobieskiego, bowiem jak głosi historia król Jan III Sobieski zatrzymał się tutaj wracając spod Wiednia i kosztował tenczyńskich rarytasów. Fakt ten upamiętnia obecnie kamienna tablica na budynku ufundowana w 1933 przez mieszkańców ziemi chrzanowskiej w rocznicę 250-lecia pobytu w tym miejscu króla. Wieś z budynkami gospodarczo-produkcyjnymi spaliła się w 1720. W 1789 mieszkało tylko 467 osób w tym rodzina żydowska, ponieważ w 1710 mieszkańców zdziesiątkowało morowe powietrze. U schyłku XVIII w. w Tenczynku stał dwór, karczma, browar, dwa młyny i tartak. Zaczęto wówczas eksploatację węgla kamiennego.

Budynek browaru znajduje się na terenie byłych Zakładów Przetwórstwa Warzywno-Owocowego. W 1857 hr. Adam Potocki z pobliskich Krzeszowic wybudował na terenie folwarku obszerny browar i gorzelnię, które świetnie prosperowały aż do początku lat 30. XX w., a piwo z Tenczynka znane było w Europie, czego dowodem złoty medal zdobyty na wystawie w Pilźnie w 1904. Po II wojnie światowej władze browar znacjonalizowały i przebranżowiły na Zakład Przetwórstwa Warzywno-Owocowego. Od 28 lutego 2011 zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego zmienił właściciela z dotychczasowego – Gardenau, na Makarony Polskie. Efektem tej transakcji było wyprowadzenie produkcji poza zakład tenczyński. Budynki stoją opustoszałe. W 2014 Browary Regionalne Jakubiak za około 3,3 mln zł kupiły od syndyka dawny browar w Tenczynku.

Dawny ośrodek górnictwa[edytuj | edytuj kod]

Tenczynek to także dawny ośrodek górnictwa węglowego, wzmiankowany po raz pierwszy w 1659. Jego ranga wzrosła w latach 20. XIX w., później powstawały kolejne kopalnie, zwane często żeńskimi imionami: Krystyna, Barbara, Katarzyna. Ostatnia z tenczyńskich kopalń – Krystyna Nowa – była eksploatowana do 1955.

Ponieważ w pobliżu Tenczynka przebiega wschodnia granica Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Łączna miąższość formacji węglonośnej sięga tu 900 m. Pokłady mają miąższości od 0,2 do 7,1 m; są bardzo zmienne, zazwyczaj cienkie (ok. 1 m). Do najgrubszych pokładów należą: 118 (miąższość do 2,7 m), 209 (do kilku m), 302 (do 2,6 m), Adam (do 1,8 m), Andrzej I (do 1,7 m), Andrzej II (do 1,9 m). Eksploatacja była prowadzona w obszarach najpłytszego występowania węgla pod cienkim nadkładem czwartorzędowym – głównie w Kotlinie Tenczynka.

Najwcześniejsza wzmianka o występowaniu węgla w okolicy Tenczynka pochodzi z 1627. Wówczas wspominał o niej Szymon Starowolski. W 1659 wspomniano o nim w dziele Cellariusa. Pierwsze kopalnie z regularnym i planowym wydobyciem węgla powstały pod koniec XVIII w. były to kopalnie Adam i Rieda. W 1821 powstały w Tenczynku dwie huty cynku. Węgiel tenczyński stał bardzo ceniony po uruchomieniu w 1847 roku linii kolejowej z Krakowa do Mysłowic przez Krzeszowice. W latach 1864-1869 powstały nowe kopalnie m.in. Katarzyna, Kmita, Barbara i Andrzej, a także mała kopalnia pod wzgórzem zamkowym w pobliskim Rudnie (szyb Bolesław i sztolnia Franciszek). W 1891 założono kopalnię Franciszek, a w 1895 największą – Krystynę, która jednak została zatopiona w 1929.

Wiosną 1895 rozpoczęto drążenie sztolni odwadniająco-transportowej o długości 2150 m. Jej wylot znajdował się w Gwoźdźcu (Stara Sztolnia) w pobliżu bocznicy kolejowej, łączącej Krzeszowice z szybem wydobywczym i mostem kolejowym z 1911. W czasie II wojny światowej i do 1955 istniała kopalnia Nowa Krystyna (Upadowa Krystyna, Krystyna II), obejmująca część dawnej Kmity (Tenczynek, Szczęść Boże, Bereza) i wschodnie pola wydobywcze Krystyny. Złoże było udostępnione dwoma upadowymi, a urobek wydobywano szybem na tzw. Okrągliku.

Ogółem w okolicy od XVIII w. do 1955 istniało aż 17 kopalń, które wydobywały od kilku tysięcy ton do 1,8 mln ton – najwięcej w kopalni Krystyna.

Pozostałości śladów po dawnej eksploatacji węgla zachowało się głównie w rejonie kopalni Krystyna I(budynki nadszybia szybu o głębokości 181 m oraz zdewastowane budynki mieszkalne jej pracowników) i Krystyna II (rozległe hałdy poeksploatacyjne z licznymi okruchami węgla, resztki betonowych fundamentów, nasypów i dróg dojazdowych), a na zachód od nich wiele płytkich szybików w rejonie wychodni pokładu Andrzej, będących najlepiej zachowanym miejscem do powierzchniowych obserwacji serii węglonośnej w tym rejonie. W rejonie kopalni Kmita zachowały się miejsca zasypanych szybów i szybików, hałd z łupkami ilastymi, piaskowcami, węglem oraz dróg dojazdowych, a przy szybie Robert fragmenty ceglanej podmurówki maszynowni i zabudowania ostatnich właścicieli kopalni (tzw. Hromkówka).

Byłe kopalnie[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Barokowy kościół św. Katarzyny, zbudowany w latach 1728-1742. Z późnorenesansową amboną oraz barokowym i regencyjnym wystrojem wnętrz kryje w podziemiach szczątki ostatniego z potomków TęczyńskichJana (zm. 1637). Na cmentarzu parafialnym pochowany został znany aktor Bogumił Kobiela. Koło kościoła znajduje się interesująca skałka karbońska, stanowiąca pomnik przyrody;
  • Brama Zwierzyniecka – brama wjazdowa do Zwierzyńca należącego do zamku Tenczyn, zabytek w stylu neogotyckim z 2 poł. XIX w.;
  • Wille i zagrody – relikty starej zabudowy miejscowości, m.in. willa Eliza, zabytkowy dom przy ul. Chłopickiego;
  • Zabytki budownictwa przemysłowego z XIX-XX w., w tym: dawny browar, były zakład przetwórstwa owocowo warzywnego Tenczynek (założony w 1655), oraz budynki uruchomionej w 1895 kopalni węgla Krystyna.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Zwiedzanie dawnych kamieniołomów ułatwia wytyczona przez Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych geologiczna ścieżka turystyczno-dydaktyczna szlakiem górnictwa węglowego w okolicy Tenczynka. Prezentuje ona kilka stanowisk geologicznych o podstawowym znaczeniu dla poznania budowy geologicznej obszaru krzeszowickiego, jednego z najciekawszych w Polsce pod względem geologii i morfologii. Przy zwiedzaniu stanowisk dokumentacyjnych w kamieniołomach należy pamiętać o zakazie zbierania skał i skamieniałości.

  • kamieniołom Nowa Krystyna – stanowisko dokumentacyjne prezentuje piaskowce wapniste i wapienie piaszczyste z bogatą fauną małży, ramienionogów i amonitów.
  • odsłonięcie Nad Czerwieńcu – stanowisko prezentuje skały wapienne, wapienno-piaszczyste z bogatą fauną małży, ślimaków, ramienionogów i amonitów.
Szlaki turystyczne
Szlaki rowerowe

Stawy[edytuj | edytuj kod]

  • Czarny Staw[3]Jedno z podań głosi, że pod Diabelskim Mostem w Czernej zakopany jest ogromny skarb, złożony ze złota, srebra i diamentów, którego pilnuje sam diabeł, a inny duch czyha na moście na największych grzeszników, a gdy którego złapie – leci nad Czarny Staw w Lesie Zwierzyniec w Tenczynku i tam go topi[4].
  • Staw Grzebienny – położony pomiędzy kościołem, cmentarzem a szkołą. Wzmiankowany już w 1553[5].
  • Staw Papki – dokładniej dwa stawy pod jedna nazwą położone przy zachodnim zboczu wzgórza Ułańskie Zdrowie w części wsi o nazwie Rzeczki.
  • Stawy Podlesie – dwa niewielkie stawy po obu stronach ul. Chłopickiego w części wsi o nazwie Podlesie.
  • Staw Rzeczki – położony przy Bramie Zwierzynieckiej w części wsi o nazwie Rzeczki.
  • Staw Wroński[6] – staw powstał przez przegrodzenie groblą ziemną płytkiej doliny, którą spływają wody z lasu do potoku Olszówka.

Pomniki przyrody[edytuj | edytuj kod]

  • Skałka pod sosną – 4,5-metrowej wysokości skałka zbudowana ze zlepieńca złożonego z okruchów różnych skał (m.in.: łupki ilaste); usytuowana jest przy drodze do Zalasu w pobliżu ośrodka zdrowia. Na skałce rosła sosna (została ścięta w 2006, pozostawiono tylko wysoki pień i korzenie, które wnikają w szczeliny skały). Pomnik utworzono 14 kwietnia 1970. Ta zwietrzała skałka o barwie żółtawo-brunatnej, na powierzchni zwietrzałej – szarej. Ławice są skośnie warstwowane, ogólnie nachylone ku południowi, co może wskazywać na kierunek transportu rzecznego.
  • dwie topole czarne – rosnące przy czerwonym szlaku turystycznym, obok drogi Krzeszowice – Tenczynek Rzeczki (ul. Zwierzyniecka) – przy skrzyżowaniu z ul. Daszyńskiego biegnącą od krzeszowickiej stacji kolejowej. Pomnik utworzono 1 sierpnia 1969.
  • Kamieniołom na Czerwieńcugeologiczne stanowisko dokumentacyjne na terenie dawnego kamieniołomu piaskowca.

Struktury wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Obiekty użyteczności publicznej[edytuj | edytuj kod]

  • ośrodek zdrowia
  • apteka
  • przedszkole samorządowe
  • szkoła podstawowa
  • gimnazjum
  • hala sportowa
  • biblioteka publiczna
  • bank spółdzielczy (punkt kasowy)
  • poczta
  • LKS Tęcza
  • jednostka ochotniczej straży pożarnej
  • Koło Gospodyń Wiejskich
  • Centrum Handlowe
  • leśniczówki
  • cmentarz

Znane osoby związane z Tenczynkiem[edytuj | edytuj kod]

Wśród znamienitych gości warto wymienić poetę Teofila Lenartowicza, który spędził tu kilka letnich miesięcy 1875. W Rzeczkach, przysiółku Tenczynka, znajduje się willa Eliza (z końca XIX w.) lekarza profesora UJ Stanisława Pareńskiego, w której gościli Stanisław Wyspiański i Tadeusz Boy-Żeleński. W podziemiach miejscowego kościoła pochowane są zwłoki Jana Magnusa Tęczyńskiego. Swego czasu mieszkała tu Zofia Jaroszewska. W 1969 na miejscowym cmentarzu został pochowany Bogumił Kobiela przy grobie swojej matki.

Urodzeni w Tenczynku[edytuj | edytuj kod]

Zmarli w Tenczynku[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Krzeszowice: Ludność – stan na dzień 31.12.2011 r.
  2. Okolice Krakowa, Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego WP, 1998 ISBN 83-7223-172-9
  3. Czarny Staw.
  4. Julian Zinkow Krzeszowice i okolice PTTK „Kraj”, W-wa, Kraków, 1988.
  5. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu.
  6. Staw Wroński.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]