Wybory prezydenckie w Polsce w 1990 roku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska

Wybory prezydenckie w Polsce w 1990 r. pierwsze w pełni równe, wolne, powszechne, tajne wybory prezydenckie odbyły się 25 listopada (I tura) i 9 grudnia (II tura). Wyłoniły prezydenta III Rzeczypospolitej, następcę wybranego przez Zgromadzenie Narodowe Wojciecha Jaruzelskiego.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W latach 1918-1989 prezydentów Polski wyłaniało Zgromadzenie Narodowe oraz Sejm. W okresie 1952-1989 PRL urząd prezydenta był zlikwidowany. Na skutek porozumienia przy Okrągłym Stole odtworzono urząd prezydenta. Po wyborach prezydenckich w 1989 roku prezydentem został Wojciech Jaruzelski.

Pierwotny termin wyborów[edytuj | edytuj kod]

Początkowo wybory miały odbyć się w związku z upływem kadencji urzędującego prezydenta. Z powodu przyjęcia uchwały o skróceniu kadencji prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego 2 października marszałek sejmu zarządził wybory prezydenckie na 25 listopada.

Ustąpienie Wojciecha Jaruzelskiego[edytuj | edytuj kod]

26 lipca 1990 roku doszło do spotkania Lecha Wałęsy i Wojciecha Jaruzleskiego. Następnego dnia parlamentarzyści Porozumienia Centrum rozpoczęli zbiórkę podpisów z apelem o dymisję generała Wojciecha Jaruzelskiego[1]. 18 września doszło do spotkania w Pałacu prymasowskim, na skutek którego większość polityków biorących udział opowiedziało się za przyspieszeniem wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Dzień później Wojciech Jaruzelski przesłał do marszałka Sejmu Mikołaja Kozakiewicza projekt ustawy konstytucyjnej skracający jego kadencję oraz wprowadzający do porządku konstytucyjnego wybory powszechne prezydenta RP.

Wybory i ordynacja[edytuj | edytuj kod]

21 września sejm podjął uchwałę o przeprowadzeniu wyborów prezydenckich w grudniu 1990 r[2]. 27 września sejm przyjął ustawę o wyborze prezydenta. 2 października marszałek sejmu wyznaczył wybory na 25 listopada[3]. Według przyjętej ordynacji wyborczej o urząd prezydenta mógł się ubiegać każdy obywatel polski mający co najmniej 35 lat, korzystający z pełni praw wyborczych do Sejmu, który zbierze co najmniej 100 tysięcy podpisów poparcia[3].Do wyboru potrzebna była większość 50% + 1 głos. W przypadku nie uzyskania przez żadnego z kandydatów 50% + 1 głosu przeprowadzana była II tura wyborów w której biorą udział dwaj kandydaci z największą liczbą głosów[3].

Kandydaci[edytuj | edytuj kod]

Wolę kandydowania na stanowisko prezydenta wyraziło 14 osób. Byli wśród nich przedstawiciele partii politycznych i organizacji społecznych m.in: prezes PSL Roman Bartoszcze, przewodniczący Parlamentarnego Klubu Lewicy Demokratycznej Włodzimierz Cimoszewicz, przewodniczący NSZZ Solidarność RI Gabriel Janowski, prezes Unii Polityki Realnej Janusz Korwin-Mikke, przewodniczący Konfederacji Polski Niepodległej Leszek Moczulski, przewodniczący Partii Wolności Kornel Morawiecki prezes Chrześcijańsko-Demokratycznego Stronnictwa Pracy Władysław Siła-Nowicki oraz osoby prywatne m.in Stanisław Tymiński[4]. Większość kandydatów nie zdołała zebrać 100 tysięcy podpisów lub nie została poparta przez własne ugrupowanie m.in Gabriel Janowski i Władysław Siła-Nowicki[4]. Warunek zebrania 100 tysięcy podpisów potrzebnych do rejestracji spełniło 7 kandydatów[5]. O stanowisko prezydenta ubiegało się 6 kandydatów: Roman Bartoszcze, Włodzimierz Cimoszewicz, Tadeusz Mazowiecki, Leszek Moczulski, Stanisław Tymiński, Lech Wałęsa. Frekwencja wyborcza w I turze wyniosła 60,6%, a w II – 53,4%.

Kampania wyborcza[edytuj | edytuj kod]

Roman Bartoszcze (1946) Kandydat wystawiony przez Polskie Stronnictwo Ludowe.Przeciwnikami jego wystawienia byli członkowie dawnego Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Roman Bartoszcze został kandydatem na prezydenta po zatwierdzeniu przez Radę Naczelną PSL stosunkiem głosów 64 za 13 wstrzymujących się[4].

Włodzimierz Cimoszewicz (1950) Kandydat poparty przez SdRP.poparty przez Radę Naczelną Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej. oraz pozostałe lewicowe ugrupowania. Szefem sztabu Włodzimierza Cimoszewicza był Tomasz Nałęcz. Sztab wyborczy Cimoszewicza Tworzyli m.in Danuta Waniek, Leszek Miller, Aleksander Kwaśniewski, Zbigniew Siemiątkowski[6]

Lech Wałęsa (1943) lider NSZZ Solidarność był faworytem kampanii wyborczej, zapowiadał zwycięstwo w I turze. Kampanię wyborczą Wałęsy organizowały komitety Solidarności i Porozumienia Centrum.Szefem sztabu wyborczego kandydata został Jacek Markiel. Kandydata popierało około 220 instytucji. Kampania Lecha Wałęsy miała charakter wiecowy[7]. Zapowiadał przyspieszenie przemian i złagodzenie Planu balcerowicza, powszechne uwłaszczenie pod hasłem 100 milionów dla każdego. Apelował o aktywność społeczna hasłem: "Bierzcie Sprawy w Swoje ręce"[7].

Tadeusz Mazowiecki (1929-2013) Pierwszym kandydatem który zdecydował się na udział w wyborach prezydenckich został Tadeusz Mazowiecki. Jako premier dysponował dostępem do mediów. Premier nie potrafił wykorzystać możliwości jakie stwarzało bycie szefem rządu i kontrola nad mediami, ograniczając liczbę publicznych wystąpień. i powierzając prowadzenie kampanii osobom znanym m.in Henrykowi Woźniakowskiemu, Aleksandrowi Hallowi. Strategia kandydata była skuteczna w stosunku do środowisk inteligenckich i nie dawała szans na pozyskanie szerszego elektoratu[4]. Obóz premiera nie potrafił zając stanowiska w sprawie oskarżeń o żydowskie pochodzenie premiera[8]. Premier skupił się na obronie dokonań rządu w kraju i zagranicą. Premier nie potrafił przeciwstawić się atakom konkurentów politycznych co spowodowało stopniowy spadek poparcia z 45-50% na początku kampanii do 25% pod koniec[9]. Wynik uzyskany w I turze nie pozwolił na udział premiera w II turze wyborów.

Leszek Moczulski (ur.1930) lider Konfederacji Polski Niepodległej był jedynym kandydatem opozycji antykomunistycznej niewywodzącej się z Solidarności. Kampania wyborcza Leszka Moczulskiego skupiała się na promowaniu własnej osoby oraz partii. Ze względu na ograniczenia finansowe (369 mln starych złotych) i trzymanie się wystąpień telewizyjnych Kampania ukazała słabość kadrową partii wystawiającej kandydata[10].

Stanisław Tymiński (ur.1948) jedyny niezależny kandydat mieszkający w Kanadzie. Kampania wyborcza kandydata opierała się na wysokich środkach finansowych. Swój polityczny program zawarł w książce pt. "Święte psy"[10]. Pierwszy sondaż OBOP dawał kandydatowi poparcie 1%. Wzrost poparcia dla kandydata nastąpił po przeprowadzeniu debat telewizyjnych. Kolejne sondaże przeprowadzone 9 i 16 listopada dawały Tymińskiemu 7 i 12% poparcia. Bezpośrednio przed I turą chęć oddania głosu deklarowało ponad 20% badanych[10]. Program Stanisława Tymińskiego składał się z 21 punktów, które były nawiązaniem do 21 postulatów Solidarności[11]. W pierwszej turze pokonał wszystkich kandydatów poza Lechem Wałesą i przeszedł do II tury.

I tura[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza tura wyborów prezydenckich obyła się 25 listopada 1990. Udział w głosowaniu wzięło 16,7 mln obywateli, co stanowiło 60,6% uprawnionych do głosowania. Zwycięzcą pierwszej tury wyborów został Lech Wałęsa. Pomimo zwycięstwa odmówił skomentowania wyników pierwszej tury wyborów. Najwyższa frekwencja była w wielkopolsce i małopolsce.Najniższa frekwencja była w Polsce centralnej i północno-wschodniej. Lecha Wałęsę poparło 39,8% mężczyzn i 36,5% kobiet. Większość wyborców Lecha Wałęsy stanowili ludzie starsi i słabo wykształceni. Geograficznie obszar poparcia pokrywał się zaś z terenami na którym zwycięstwo w 1989 roku odnieśli kandydaci Solidarności. Polska południowo-wschodnia oraz wschodnia. (Z wyłączeniem województwa białostockiego)[12].Wyborcy Wałęsy charakteryzowali się większym poziomem religijności. Stanisław Tymiński który zdobył drugą pod względem ilości ilość głosów. Wyborcami Tymińskiego byli ludzie w wieku 18-25 lat. Jego elektorat składał się w podobnym stopniu z kobiet co z mężczyzn. Popierali go przeważnie ludzie z małych i średnich miast. obszarowo najlepsze wyniki uzyskał na północy i północnym-wschodzie Polski. Pokonał Wałesę w województwach: olsztyńskim (33,84 -30,65%), leszczyńskim (28,65%-24,76%) katowickim (31,1-30,99%) pilskim (26,69% - 25,35%)[13]. Cieszył się poparciem większej liczby członków Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej niż Włodzimierz Cimoszewicz. Głosowała na niego również duża część społeczności litewskiej[14]. Wyborcami Tadeusza Mazowieckiego było 23,3% kobiet i 18,6% mężczyzn. Wyborcy Tadeusza Mazowieckiego charakteryzowali się w dużym stopniu wykształceniem wyższym. Premiera poparło 39,7% osób z wykształceniem wyższym i 10,5% osób z wykształceniem podstawowym. Elektorat premiera pochodził z dużych miast w których uzyskał 26,6% głosów wobec poparcia 7,4% mieszkańców wsi. najlepsze wyniki uzyskał w województwie warszwawskim i województwie krakowskim. W województwie szczecińskim Tadeusz Mazowiecki pokonał Lecha Wałesę (28,43 do 28,16%).Najmniejsze poparcie uzyskał w Polsce centralnej i środowo-wschodniej[14]. Wynik uzyskany przez Romana Bartoszcze spowodował krytykę ludowców wywodzących się z ZSL. Przeciwnicy zarzucili mu kompromitację PSL w wyborach prezydenckich[15]. Wynik Leszka Moczulskiego nie miał wpływu na sytuację wewnętrzną w KPN ponieważ wcześniej doprowadził do usunięcia swoich przeciwników (na czele z Leszkiem Bocianem z partii[15].

II tura[edytuj | edytuj kod]

Podczas kampanii przed drugą turą wyborów. Stanisław Tymiński skupił się na pozyskaniu części elektoratu Tadeusza Mazowieckiego oraz Włodzimierza Cimoszewicza. Wyraził sprzeciw wobec uchwalenia ustawy antyaborcyjnej, zaś potencjalnych wyborców popierających Włodzimierza Cimoszewicza chciał pozyskać wypowiedzią na temat stanu wojennego[16]. Jednocześnie w mediach i prasie toczyła się kampania przeciwko osobie kandydata, któremu zarzucano m.in. pobyty w Libii, niejasne interesy w Peru, zwolnienie od służby wojskowej dzięki opinii psychiatry. W efekcie na skutek kampanii wymierzonej w kontrkandydata Lecha Wałęsy, wiele osób nie przyznawało się do zamiaru głosowania na Tymińskiego. W polskich mediach był określany m.in. jako: "bezbożnik", "awanturnik", "prymitywny szarlatan" i "przestępca z dżungli"[12].

25 listopada INFAS przeprowadził sondaż, z którego wynikało ze większość wyborców Stanisława Tymińskiego nie przyznawała się do zamiaru oddania na niego głosu[17]. 28 listopada obywatelski klub parlamentarny podjął uchwałę o poparciu w II turze wyborów Lecha Wałęsy[18]. Dwa dni później 30 listopada opublikowano sondaż OBOP według którego na Lecha Wałesę zamierzało głosować 59% wyborców, a na Tymińskiego 30%[17]. Tego samego dnia głos w sprawie wyborów zabrali biskupi. W 244 liście wezwali do głosowania na osobę, która popiera wartości chrześcijańskie i zagwarantuje ich utrwalenie[18].

1 grudnia Wałęsę poparła rada założycielska ROAD-u, a dzień później sam Tadeusz Mazowiecki. 4 grudnia poparcie wyraziła Rada Naczelna PSL, a 6 grudnia Konfederacja Polski Niepodległej. Jedynym kandydatem, który nie udzielił poparcia ani Wałęsie ani Tymińskiemu był Włodzimierz Cimoszewicz[18].

1 grudnia doszło do jedynego spotkania kandydatów przed kamerami telewizyjnymi. Spotkanie miało charakter zmasowanego ataku na Stanisława Tymińskiego. Zaatakowany kandydat oświadczył, że ma teczkę z kompromitującymi kontrkandydata materiałami. Lech Wałęsa zażądał ujawnienia materiałów, których konkurent nie ujawnił[18]. Stanisław Tymiński odmówił udziału w planowanej na kolejny dzień debacie i do końca kampanii pojawiał się wyłącznie w audycjach swojego studia wyborczego. Wiece kandydata były zagłuszane przez wyborców Lecha Wałęsy[19]. 3 grudnia w hali gwardii doszło do rękoczynów. 4 grudnia TVP wyemitowała materiał o prywatnym życiu kandydata, z którego wynikało że głodził własne dzieci i bije żonę[19].

9 grudnia 1990 zagłosowało 14,65 mln obywateli. Frekwencja wyniosła 53,39% i była niższa niż w pierwszej turze o około 2 mln głosów. 344 tysiące ludzi oddało głosy nieważne. Wybory wygrał Lech Wałęsa, który otrzymał 10 622 696 głosów (74,25%), a Stanisław Tymiński 3 683 098 głosów. Spośród wyborców Stanisława Tymińskiego z I tury około 1,3 mln nie zdecydowało się ponownie poprzeć, a 250 tys. wyborców Tymińskiego zagłosowało na Lecha Wałęsę[19]. Najwięcej wyborców Tymiński stracił w Polsce centralnej i na Śląsku. Częściowo lukę wypełniło 400 tysięcy wyborców głosujących pierwszy raz w II turze wyborów, 44% wyborców Włodzimierza Cimoszewicza, 37% wyborców Romana Bartoszcze[19], 22,5% wyborców Leszka Moczulskiego, 8,5% wyborców Tadeusza Mazowieckiego[20].

22 grudnia nowo wybrany prezydent złożył przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym, a następnie na Zamku Królewskim odebrał z rąk Ryszarda Kaczorowskiego przedwojenne insygnia głowy państwa[20].

Wyniki[edytuj | edytuj kod]

Kandydat Portret Przynależność partyjna Głosy w I turze  % głosów w I turze Głosy w II turze  % głosów w II turze
Lech Wałęsa Lech walesa prezydent RP.jpg Z ramienia PC
(NSZZ "Solidarność")
6 569 889 39,96% 10 622 696 74,25%
Stanisław Tymiński Stan Tyminski.jpg bezpartyjny 3 797 605 23,10% 3 683 098 25,75%
Tadeusz Mazowiecki Tadeusz Mazowiecki 80th birthday.jpg bezpartyjny
z ramienia ROAD
2 973 364 18,08%
Włodzimierz Cimoszewicz Włodzimierz Cimoszewicz (senator).jpg bezpartyjny
z ramienia SdRP
1 514 025 9,21%
Roman Bartoszcze Rbartoszcze.png PSL 1 176 175 7,15%
Leszek Moczulski Moczulski Leszek 2009.jpg KPN 411 516 2,50%

Kultura masowa[edytuj | edytuj kod]

Wybory prezydenckie w Polsce w 1990 roku są tłem w polskim filmie sensacyjnym pt. Gracze z 1995 roku. W obrazie pojawiają się autentyczne sceny z kampanii wyborczej i kandydaci na urząd prezydenta[21].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 119. ISBN 978-83-240-2130-7.
  2. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 120. ISBN 978-83-240-2130-7.
  3. 3,0 3,1 3,2 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 121. ISBN 978-83-240-2130-7.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 122. ISBN 978-83-240-2130-7.
  5. 24 października 1990, kilka minut przed północą i upływem ostatecznego terminu zgłaszania kandydatów (25 października 1990) Kornel Morawiecki dostarczył ponad 100 tysięcy podpisów lecz część nich została negatywnie zweryfikowana przez PKW i odmówiła ona rejestracji
  6. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 123. ISBN 978-83-240-2130-7.
  7. 7,0 7,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 130. ISBN 978-83-240-2130-7.
  8. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 124. ISBN 978-83-240-2130-7.
  9. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 126. ISBN 978-83-240-2130-7.
  10. 10,0 10,1 10,2 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 127. ISBN 978-83-240-2130-7.
  11. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 128. ISBN 978-83-240-2130-7.
  12. 12,0 12,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 132. ISBN 978-83-240-2130-7.
  13. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 133. ISBN 978-83-240-2130-7.
  14. 14,0 14,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 134. ISBN 978-83-240-2130-7.
  15. 15,0 15,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 135. ISBN 978-83-240-2130-7.
  16. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 136. ISBN 978-83-240-2130-7.
  17. 17,0 17,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 137. ISBN 978-83-240-2130-7.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 138. ISBN 978-83-240-2130-7.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 139. ISBN 978-83-240-2130-7.
  20. 20,0 20,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 140. ISBN 978-83-240-2130-7.
  21. http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/126492