Plan Balcerowicza
Plan Balcerowicza – potoczna nazwa pakietu reform gospodarczo-ustrojowych, przygotowanego w ciągu 111 dni, którego realizacja rozpoczęła się w roku 1990. Nazwę tę utworzono od nazwiska głównego autora tych reform, ówczesnego wicepremiera i ministra finansów, Leszka Balcerowicza. Wraz z grupą ekspertów (wśród których byli m.in. prof. Jeffrey Sachs, prof. Stanisław Gomułka, dr Stefan Kawalec i dr Wojciech Misiąg) we wrześniu 1989 roku stworzył on plan reform, a 6 października jego zarys[1] został przedstawiony publicznie przez Balcerowicza na konferencji prasowej transmitowanej przez TVP. Plan ów miał doprowadzić do stabilizacji makroekonomicznej (przede wszystkim do redukcji inflacji) oraz umożliwić transformację z gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej.
W momencie gdy zaczęto wprowadzać plan Balcerowicza, panowała w Polsce hiperinflacja (roczna stopa inflacji w 1989: +639,6% która zaczęła narastać od sierpnia 1989 roku), zadłużenie zagraniczne wynosiło 42,3 mld USD (64,8% PKB wg GUS), występowały olbrzymie niedobory rynkowe oraz postępująca, nieformalna dolaryzacja obrotu, a całej gospodarce groziła zupełna zapaść.
Spis treści |
[edytuj] Struktura planu
Na plan składało się 10 ustaw uchwalanych przez Sejm w grudniu i podpisanych przez prezydenta Jaruzelskiego 31 grudnia 1989 roku:
- Ustawa o zmianie ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych – usuwała gwarancję istnienia wszystkich przedsiębiorstw państwowych niezależnie od ich wyników finansowych i efektywności produkcji, umożliwiała przeprowadzenie postępowania upadłościowego wobec przedsiębiorstw nierentownych.
- Ustawa o zmianie ustaw Prawo bankowe i o Narodowym Banku Polskim – zakazywała finansowania deficytu budżetowego przez bank centralny, uniemożliwiała nieograniczoną emisję pieniędzy bez pokrycia.
- Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych – znosiła preferencje kredytowe przedsiębiorstw państwowych wiążąc stopę oprocentowania ze stopą inflacji, zmieniała warunki zawartych wcześniej umów kredytowych o stałym oprocentowaniu.
- Ustawa o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r. – wykorzystywała wprowadzony już pięć lat wcześniej popiwek jako drastyczne narzędzie ograniczania wzrostu nominalnych płac w przedsiębiorstwach w stosunku do rzeczywistego wzrostu cen.
- Ustawa o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania – ujednolicała zasady płacenia podatków we wszystkich sektorach gospodarczych.
- Ustawa o zmianie ustawy o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne oraz ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych – nakładała na zagraniczne przedsiębiorstwa zobowiązanie do odsprzedania państwu dewiz po ustalonym przez bank centralny kursie, zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym z płacenia popiwku, zapowiadała możliwość wywozu zysków za granicę.
- Ustawa o zmianie ustawy – Prawo dewizowe – wprowadzała wymienialność wewnętrzną złotego, likwidowała państwowy monopol w handlu zagranicznym i zobowiązywała przedsiębiorstwa do odsprzedawania zarobionych dewiz państwu.
- Prawo celne – ujednolicała zasady clenia importowanych towarów dla wszystkich podmiotów gospodarczych.
- Ustawa o zatrudnieniu – zmieniała reguły funkcjonowania biur pośrednictwa pracy.
- Ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw – zapewniała ochronę zwalnianych z pracy (zwłaszcza w przypadku zwolnień grupowych), gwarantowała odprawę finansową i wprowadzała okresowe zasiłki dla bezrobotnych.
[edytuj] Efekty planu
Skutkiem powyższych ustaw było znaczne obniżenie inflacji i deficytu budżetowego (w 1990 nadwyżka), likwidacja niedoborów rynkowych i centralnego rozdzielnictwa materiałów, uzyskanie zgody wierzycieli na redukcję zadłużenia zagranicznego, olbrzymi przyrost rezerw dewizowych, największy wzrost gospodarczy w krajach byłego bloku wschodniego, niwelacja zacofania technologicznego gospodarki (przede wszystkim w dziedzinie telekomunikacji i cyfrowego przetwarzania danych), znaczna poprawa stanu środowiska naturalnego, ograniczenie energochłonności gospodarki oraz utworzenie w ciągu 2 lat 600 tysięcy przedsiębiorstw prywatnych, w których znalazło miejsce pracy 1,5 mln osób.
Mimo to, na skutek bankructw i likwidacji wielu przedsiębiorstw państwowych oraz redukcji zatrudnienia w tych które przetrwały, stopa bezrobocia po transformacji ustrojowej osiągnęła poziom rzędu 16,4% w 1993 r. Z drugiej strony, wielu ekonomistów podkreślało, że plan Balcerowicza ujawnił tylko rzeczywisty poziom bezrobocia, które wcześniej występowało w formie ukrytej.
Plan Balcerowicza jest najczęściej krytykowany za to, że przyczynił się do znacznego spadku stopy życiowej licznych grup ludności, zwłaszcza pracowników niedochodowych przedsiębiorstw państwowych oraz pracowników PGR-ów, tworząc obszary nędzy i strukturalnego bezrobocia, które w wielu miejscach trwa aż do dzisiaj. Niektórzy ekonomiści zarzucali też planowi Balcerowicza zbyt słabą ochronę rynku wewnętrznego w czasie transformacji oraz dopuszczenie do wieloletniej zapaści całych branż przemysłu na skutek braku jakiejkolwiek państwowej polityki wpływania na jego strukturę.
Do najczęściej krytykowanych elementów towarzyszących wprowadzeniu planu należą:
- Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych (z grudnia 1989), dzięki której z rynku miał być ściągnięty "nawis inflacyjny". Uchylono postanowienia umów kredytowych dotyczących przywilejów i preferencji w zakresie dostępu do kredytów i ich oprocentowania poniżej inflacji. Wprowadzało "zmienne" progi oprocentowania zamiast umownych (w już zawartych umowach kredytowych) – w rezultacie, w warunkach istniejącej hiperinflacji, banki z dnia na dzień mnożyły swoje wierzytelności wobec kredytobiorców.
- utrzymanie przez okres kilkunastu miesięcy (styczeń 1990 – maj 1991) stałego kursu dolara (9 500 zł za dolara) – tak zwana kotwica antyinflacyjna. Skutkiem ubocznym był spadek siły nabywczej oszczędności i zadłużenia w dolarach oraz możliwość zysku inwestorów zagranicznych z wysokiego oprocentowania oszczędności w złotych (ograniczona prawem dewizowym oraz płynnością walutową gospodarki).
Finlandia została umieszczona w tabelach jako punkt odniesienia. Jest to kraj, którego gospodarka była ukierunkowana na handel z ZSRR, ale jednocześnie nie wymagała kosztownej transformacji systemowej. Na tym przykładzie można oszacować wpływ szoku zewnętrznego, jakim było załamanie gospodarki ZSRR.
Dynamika PKB wybranych krajów, obliczonego wg parytetu siły nabywczej – "Groningen Growth and Development Centre":
| Rok | Polska | Węgry | Czechy | Rosja | Ukraina | Białoruś | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1990 | -9,68% | -6,67% | -1,20% | -3,00% | -3,60% | -1,90% | +0,01% |
| 1991 | -7,02% | -11,90% | -11,61% | -5,00% | -8,70% | -1,40% | -6,39% |
| 1992 | +2,51% | -3,06% | -0,51% | -14,50% | -9,90% | -9,60% | -3,81% |
| 1993 | +3,74% | -0,58% | +0,06% | -8,70% | -14,20% | -7,60% | -1,24% |
| 1994 | +5,29% | +2,95% | +2,22% | -12,70% | -22,90% | -11,70% | +3,94% |
| 1995 | +6,95% | +1,49% | +5,94% | -4,10% | -12,20% | -10,40% | +3,45% |
| 1996 | +6,00% | +1,32% | +4,16% | -3,60% | -10,00% | +2,80% | +3,79% |
| 1990–96 | +6,61% | -16,11% | -1,94% | -41,94% | -58,55% | -34,29% | -0,75% |
Dynamika liczby zatrudnionych w wybranych krajach – "Groningen Growth and Development Centre" :
| Okres | Polska | Węgry | Czechy | Rosja | Ukraina | Białoruś | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1990–96 | -15,3% | -26,2% | -10,2% | -12,3% | - 8,4% | -16,1% | -16,4% |
Stopa bezrobocia w wybranych krajach:
| Rok | Polska | Węgry | Czechy | Słowacja | Bułgaria | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1991 | 12,2% | 6,1% | 3,8% | 9,6% | 8,5% | 6,6% |
| 1992 | 14,3% | 11,8% | 2,6% | 10,6% | 14,3% | 11,7% |
| 1993 | 16,4% | 12,9% | 3,2% | 13,9% | 15,7% | 16,3% |
| 1994 | 16,0% | 10,9% | 3,2% | 14,5% | 13,4% | 16,6% |
| 1995 | 14,9% | 10,9% | 3,1% | 14,8% | 14,1% | 15,4% |
Inflacja na koniec roku w wybranych krajach:
| Rok | Polska | Czechy | Słowacja | Węgry | Bułgaria | Rumunia |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1989 | 640,0% | 1,5% | 1,5% | 18,9% | 10,0% | 0,6% |
| 1990 | 249,0% | 18,4% | 18,4% | 33,4% | 72,5% | 37,6% |
| 1991 | 60,4% | 52,0% | 58,3% | 32,2% | 339,0% | 222,8% |
| 1992 | 44,3% | 12,7% | 9,2% | 21,6% | 79,0% | 199,2% |
| 1993 | 37,6% | 18,2% | 24,8% | 21,1% | 64,0% | 295,5% |
W ogłoszonych na początku stycznia 1990 roku wynikach sondażu, poparcie dla planu Balcerowicza wynosiło ok. 50%, przy prawie 15% głosów przeciw. Później z miesiąca na miesiąc poparcie systematycznie malało. Jednak po najboleśniejszym okresie przemian ekonomiczno-ustrojowych (lata 1990–1993) i odejściu z rządu Leszka Balcerowicza, publiczna ocena jego planu ulegała okresowym wzrostom i spadkom, które są dość ściśle związane z okresowym pogorszeniem lub poprawą koniunktury w Polsce.
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Program gospodarczy. Główne założenia i kierunki. Założenia zaakceptowane przez Radę Ministrów 9 października 1989, opublikowane w Rzeczpospolitej
[edytuj] Bibliografia
- Leszek Balcerowicz: Socjalizm. Kapitalizm. Transformacja. Szkice z przełomu epok. PWN Warszawa 1997
- Program gospodarczy. Główne założenia i kierunki. Założenia zaakceptowane przez Radę Ministrów 9 października 1989, opublikowane w Rzeczpospolitej
- Półroczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w latach 1989–2010. GUS
- Próba oceny efektów Planu Balcerowicz
- Baza danych ekonomicznych GGDC (ang.)
- Piotr Szumlewicz: Nieudane rewolucje Balcerowicza
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
