Archidiecezja gnieźnieńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Archidiecezja Gnieźnieńska
Archidioecesis Gnesnensis
Ilustracja
Herb Kapituły Prymasowskiej
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Siedziba

Gniezno
ul. Jana Łaskiego 7,
62–200 Gniezno

Data powołania

1000

Wyznanie

katolickie

Kościół

rzymskokatolicki

Metropolia

Gnieźnieńska

Archikatedra

bazylika Prymasowska

Biskup diecezjalny

Wojciech Polak (metropolita gnieźnieński
i prymas Polski)

Biskup pomocniczy

Radosław Orchowicz

Biskup senior

Józef Kowalczyk
Henryk Muszyński

Dane statystyczne (2017[1])
Liczba wiernych

639 469

Liczba kapłanów
• w tym diecezjalnych
• w tym zakonnych

556
523
33

Liczba osób zakonnych

192

Liczba dekanatów

30

Liczba parafii

266

Powierzchnia

8122 km²

Ilustracja
52°32′N 17°36′E/52,533333 17,600000
Strona internetowa
Rezydencja Arcybiskupów Gnieźnieńskich i Prymasów Polski
Relikwie św. Wojciecha
Relikwiarz głowy św. Wojciecha (Muzeum Archidiecezjalne)

Archidiecezja Gnieźnieńska (łac. Archidioecesis Gnesnensis) – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim, pierwsza metropolia kościelna w Polsce ze stolicą w Gnieźnie założona w 1000, siedziba prymasów Polski od 1417, legatów papieskich od 1515. Unia personalna aeque principaliter z archidiecezją poznańską (1821–1946) i in persona episcopi z archidiecezją warszawską (1946–1992).

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 966 roku odbył się Chrzest Polski za panowania księcia Mieszka I i przybyli duchowni misyjni z Czech i Niemiec. W 968 roku papież Jan XIII utworzył biskupstwo poznańskie, które obejmowało cały kraj i było zależne bezpośrednio od Stolicy Apostolskiej. Pierwszym biskupem poznańskim został bp Jordan. W 997 roku za panowania Bolesława Chrobrego przybył czeski biskup Wojciech Sławnikowicz, aby prowadzić misje w Prusach. W 999 roku na synodzie rzymskim erygowano nową archidiecezję w Gnieźnie, a jej arcybiskupem został prekonizowany Radzim Gaudenty – brat przyrodni św. Wojciecha. W 1000 roku podczas zjazdu gnieźnieńskiego z udziałem Cesarza Ottona III oraz legata papieskiego Roberta zrealizowano dekret o powstaniu archidiecezji gnieźnieńskiej oraz biskupstw krakowskiego, wrocławskiego i kołobrzeskiego. Prawdopodobnie założono pierwsze klasztory benedyktyńskie w Trzemesznie i Łęczycy.

W 1038 roku wybuchło powstanie ludowe połączone z próbą powrotu do pogaństwa. Czeski książę Brzetysław I wykorzystał ówczesną sytuację i zorganizował najazd Czechów na Polskę, dokonując zniszczeń ora zabrał relikwie św. Wojciecha. W 1075 roku Bolesław Śmiały zreorganizował kościół w Polsce, przywracając metropolię gnieźnieńską, diecezję poznańską oraz utworzył diecezję płocką na północnym Mazowszu. Archidiecezja obejmowała tereny wschodniej części Wielkopolski, Kujawy, Łęczyckie, Sieradzkie, południowe tereny Mazowsza. 7 lipca 1136 roku papież Innocenty II wydał bullą gnieźnieńską, wyznaczającą tereny archidiecezji, do której należały kasztelanie: gnieźnieńska, ostrowska, łeknowska, nakielska, żnińska, kaliska, czestramska (nad Baryczą), rudzka, część milicka, sieradzka, spicimierska, małogoska, rozpierska, łęczycka, łowicka, wolborska, żarnowska i skarżyńska oraz niezidentyfikowane kasztelanie „Trablovici et Radlici”[2]. Z 1108 roku pochodzi pierwsza wzmianka o urzędzie archidiakona gnieźnieńskiego. W XI wieku powstała szkoła katedralna mająca charakter wyższej uczelni, przygotowującej duchowieństwo dla archidiecezji.

W II połowie XI wieku powstał klasztor benedyktyński w Mogilnie. W latach 1179–1265 założono pierwszy żeński zakon norbertanek. W XII wieku klasztory założyli cystersi, kanonicy regularni, bożogrobcy, norbertanie. W XIII wieku klasztory założyli dominikanie, franciszkanie konwentualni, augustianie eremici i duchacze oraz żeńskie cysterek i klarysek. W XIV wieku klasztory założyli paulini. W XV wieku podzielono archidiecezję na dekanaty, a w latach 1583–1589 dokonano reorganizacji podziału na dekanaty[3].

W 1375 roku powstała w Polsce druga metropolia w Haliczu, w 1412 roku przeniesiona do Lwowa. Wówczas zaszła potrzeba ustalenia pierwszeństwa w hierarchii, i dlatego prawdopodobnie w 1414 roku na synodzie prowincjonalnym w Wieluniu, co stało się powodem do utworzenia urzędu Prymasa w Gnieźnie[4].

Pod koniec XVI wieku abp Stanisław Karnkowski rozpoczął wprowadzać reformy trydenckiej (m.in. sprowadził jezuitów, którzy założyli kolegium w Kaliszu, założył 2 seminaria duchowne i Collegium Nobilium dla młodzieży szlacheckiej w Kaliszu),

W 1787 roku w archidiecezji gnieźnieńskiej było 8 archidiakonatów, 3 oficjalaty generalne (Gniezno, Łowicz, Kamień Kraj.), 41 dekanatów, 808 parafii (w tym 666 w Polsce i 142 w zaborze pruskim) 11 kolegiat, 1 140 kościołów i kaplic, 14 opactw i prepozytur zakonnych, 2 seminaria duchowne (Gniezno, Łowicz), 1 031 kapłanów diecezjalnych, 697 zakonników, 106 sióstr zakonnych, 513 203 wiernych sposobnych do sakramentów. Na terenie archidiecezji było 25 551 Protestantów i 23 721 Żydów[5].

Po rozbiorach Polski archidiecezja gnieźnieńska znalazła się pod zaborami pruskim i austriackim. W latach 1807–1815 archidiecezja w całości znajdowała się w Księstwie Warszawskim. Gdy w 1815 roku zostało utworzone Królestwo Polskie zależne od Rosji, archidiecezja znalazła się w Wielkim Księstwie Poznańskim. Pod zaborem pruskim znalazło się 178 parafii, a w Królestwie Polskim 429 parafii. W 1818 roku parafie archidiecezji gnieźnieńskiej na terenie Królestwa Polskiego zostały włączone w skład nowej diecezji kujawsko-kaliskiej i archidiecezji warszawskiej.

W 1817 roku naczelny prezes Wielkiego Księstwa Poznańskiego Joseph von Zerboni di Sposetti zaproponował włączenie tzw. pruskiej części archidiecezji gnieźnieńskiej do diecezji chełmińskiej. W 1818 roku radca konsystorza poznańskiego ks. Marcin Dunin zaproponował zlikwidowanie archidiecezji, a w 1820 roku zachowanie jej w granicach rejencji bydgoskiej, unię personalną z diecezją poznańską i zredukowanie katedry prymasowskiej do rzędu kolegiaty. Wobec sprzeciwu kapituły gnieźnieńskiej i przedstawicieli szlachty wielkopolskiej, król pruski zdecydował o dalszym istnieniu archidiecezji gnieźnieńskiej.

16 sierpnia 1821 roku papież Pius VII wydał Bullę „De salute animarum”, na mocy której do archidiecezji gnieźnieńskiej przyłączono archidiakonat kruszwicki (dekanaty: inowrocławski, gniewkowski, kruszwicki), a wyłączono archidiakonat kamieński (dekanaty: człuchowski, tucholski i kamieński) do diecezji chełmińskiej. Diecezja poznańska została podniesiona do godności archidiecezji i złączona z archidiecezją gnieźnieńską unią personalnąaeque principaliter” w osobie jednego arcybiskupa, zachowano jednak odrębne konsystorze (później kurie), kapituły, seminaria, sufraganów, a w czasie wakansu własnych wikariuszy kapitulnych. Odtąd obszar archidiecezji gnieźnieńskiej składał się z trzech enklaw, największej, obejmującej swymi granicami 14 dekanatów (trzy gnieźnieńskie, nakielski, bydgoski, gniewkowski, inowrocławski, kcyński, żniński, rogowski, kruszwicki, łekneński, powidzki i pleszewski), drugiej – dekanat ołobłocki oraz trzeciej, oddzielonej diecezją poznańską – dekanat krotoszyński. W 1890 roku został utworzony dekanat łobżenicki.

W latach 1821–1841 rząd pruski zlikwidował klasztory męskie i żeńskie. W 1845 archidiecezja podzielona była na 17 dekanatów, 211 parafii, 11 filii oraz posiadała seminarium praktyczne dla kleryków obu archidiecezji, dwie kolegiaty (Gniezno, Kruszwica), 214 kapłanów i ok. 250 tysięcy wiernych.

W 1866 roku abp Mieczysław Ledóchowski utworzył Kongregacje Księży Dziekanów, wspólną dla obu archidiecezji, której celem było nawiązanie, poprzez dziekanów, ściślejszego kontaktu z duchowieństwem i wiernymi[6].

28 października 1925 roku papież Pius XI wydał bullę Vixdum Poloniae unitas, na mocy której do archidiecezji gnieźnieńskiej przyłączono dekanaty miłosławski i jarociński, a wyłączono do archidiecezji poznańskiej dekanaty ołobocki i krotoszyński. W ten sposób zlikwidowano istniejące dotychczas enklawy eksterytorialne i archidiecezja stała się zwartym terytorium. W 1939 roku w archidiecezji gnieźnieńskiej było 21 dekanatów i 261 parafii[7].

W czasie II wojny światowej terytorium archidiecezji gnieźnieńskiej znalazło się w dwóch okręgach administracji niemieckiej: Gdańsk-Prusy Zachodnie (40 parafii) oraz reszta w Kraju Warty. We wrześniu 1939 roku kard. August Hlond wyjechał, a rządy a archidiecezji sprawował wikariusz generalny ks. kan. Edward van Blericq. 1 kwietnia 1941 roku Kuria została zlikwidowana, a wikariusz zmuszony do wyjazdu z Gniezna. W 1941 roku na terenie okręgu Gdańsk-Prusy wikariuszem generalnym został ks. Alojzy Kaluschke.

4 marca 1946 roku decyzją Stolicy Apostolskiej została rozwiązana unia personalna archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Połączono unią personalną pro hac vice archidiecezją gnieźnieńską z archidiecezją warszawską, zachowując samodzielność i odrębność terytorialną obu archidiecezji. W 1947 w archidiecezji było 285 kapłanów.

Władze komunistyczne prowadziły walkę z Kościołem. W latach 1953–1956 kard. Stefana Wyszyńskiego był aresztowany. 3 czerwca 1979 roku w Gnieźnie odbyła się wizyta papieża Jana Pawła II.

25 marca 1992 roku papież Jan Paweł II wydał bullę „Totus tuus Poloniae populus”, na mocy której erygowano nowe diecezje i metropolie oraz rozwiązano unię personalną z archidiecezją warszawską. Na mocy tej decyzji nowym arcybiskupem gnieźnieńskim został bp Henryk Muszyński. Od archidiecezji odłączono 3 dekanaty do nowej diecezji kaliskiej i 2 dekanaty do nowej diecezji toruńskiej.

kard. Józef Glemp i abp Henryk Muszyński (2009)

24 lutego 2004 roku decyzją papieża Jana Pawła II, wyłączono z archidiecezji 12 dekanatów (114 parafii), które weszły w skład nowo utworzonej diecezji bydgoskiej, a przyłączono 53 parafie z diecezji włocławskiej i poznańskiej. Zmiany weszły w życie 25 marca 2004.

19 grudnia 2009 roku na podstawie wcześniejszych ustaleń (z 1992 - Totus Tuus Poloniae Populus) o powrocie tytułu Prymasa Polski na stałe do Gniezna - abp Henryk Muszyński został Prymasem Polski. 26 czerwca 2010 roku decyzją papieża Benedykta XVI nowym arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i prymasem został abp Józef Kowalczyk.

Biskupi[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Biskupi gnieźnieńscy.
abp Wojciech Polak – metropolita gnieźnieński i Prymas Polski

Biskup diecezjalny[edytuj | edytuj kod]

Biskup pomocniczy[edytuj | edytuj kod]

Biskupi seniorzy[edytuj | edytuj kod]

  • abp Józef Kowalczyk – metropolita gnieźnieński i prymas Polski w latach 2010–2014, senior od 2014
  • abp Henryk Muszyński – metropolita gnieźnieński w latach 1992–2010, prymas Polski w latach 2009–2010, senior od 2010

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

Główna świątynia[edytuj | edytuj kod]

Sanktuaria[edytuj | edytuj kod]

Patroni[edytuj | edytuj kod]

Główny[edytuj | edytuj kod]

Drugorzędni[edytuj | edytuj kod]

Kapituły[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Konferencja Episkopatu Polski, Informator 2017, Biblos 2017, ISBN 978-83-7793-478-4
  2. A. Ornatowski: Genealogia. Heraldyka. Nazwiska różne. Archiwalia. [dostęp 2009-10-16]. (pol.).
  3. Średniowiecze. archidiecezja.pl. [dostęp 2013-04-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-11)].
  4. Historia prymasowstwa. archidiecezja.pl. [dostęp 2022-11-06].
  5. Czasy Nowożytne. archidiecezja.pl. [dostęp 2013-04-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-06)].
  6. Okres niewoli narodowej. [dostęp 2013-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-22)]. (pol.).
  7. Dwudziestolecie międzywojenne. [dostęp 2013-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-22)]. (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]