Bitwa pod Moskwą

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy bitwy pod Moskwą 1941. Zobacz też: Bitwa pod Moskwą (1612).
Bitwa pod Moskwą
II wojna światowa, front wschodni
Ilustracja
Czas 2 października 19417 stycznia 1942
Miejsce przedpola Moskwy
Terytorium Rosyjska FSRR, ZSRR
Przyczyna ofensywa niemiecka w 1941
Wynik strategiczne zwycięstwo ZSRR
Strony konfliktu
 ZSRR  III Rzesza
Dowódcy
Józef Stalin,
Stawka,
Borys Szaposznikow,
Aleksandr Wasilewski,
Iwan Koniew,
Siemion Budionny,
Gieorgij Żukow,
Andriej Jeriomienko,
Konstanty Rokossowski,
Jakow Czeriewiczenko,
Andriej Własow
Adolf Hitler (w Berlinie),
Fedor von Bock,
Walther von Brauchitsch,
Albert Kesselring,
Adolf Strauß,
Günther von Kluge,
Heinz Guderian,
Erich Höpner,
Maximilian von Weichs,
Walther Model
Siły
1 250 000 żołnierzy,
1000 czołgów,
7600 dział,
677 samolotów
1 000 000 żołnierzy,
1700 czołgów,
14 000 dział,
950 samolotów
Straty
650 000 – 1 280 000 248 000 – 400 000
Położenie na mapie Związku Radzieckiego
Mapa lokalizacyjna Związku Radzieckiego
miejsce bitwy
miejsce bitwy
55°45′N 37°38′E/55,750000 37,633333

Bitwa pod Moskwą (bitwa o Moskwęros. Би́тва за Москву́, obronna operacja moskiewska, operacja „Tajfun”) – główna bitwa początkowego okresu wojny między ZSRR a nazistowskimi Niemcami, trwająca od października 1941 do stycznia 1942 r., która zakończyła się skuteczną obroną radzieckiej stolicy. Była to jedna z najważniejszych bitew i operacji strategicznych II wojny światowej.

Przygotowania do bitwy[edytuj | edytuj kod]

Siły niemieckie[edytuj | edytuj kod]

Niemcy skoncentrowali 77 dywizji, w tym 22 pancerne i zmotoryzowane. W skład armii niemieckiej wchodziły 2 Grupa Pancerna (dowódca: generał pułkownik Guderian), 3 Grupa Pancerna (dowódca: generał pułkownik Hoth), 4 Grupa Pancerna (dowódca: generał pułkownik Höpner), oraz armie ogólnowojskowe: 2 Armia (dowódca: generał pułkownik baron von Weichs), 4 Armia (dowódca: feldmarszałek generał von Kluge), 9 Armia (dowódca: generał pułkownik Strauss), 6 Armia[1] (dowódca: feldmarszałek Walther von Reichenau) wspierała je 2 flota powietrzna (dowódca: feldmarszałek generał Kesselring), oraz część 4 Floty powietrznej (dowódca: generał pułkownik Löhr).

Siły radzieckie[edytuj | edytuj kod]

Niemieckiej ofensywie miały początkowo stawić czoła trzy front: Front zachodni (dowódca: generał Iwan Koniew), front briański (marszałek Andriej Jeriomienko) oraz front rezerwowy (dowódca: marszałek Siemion Budionny.)[1]

Planowanie[edytuj | edytuj kod]

24 Września 1941 na konferencji zwołanej przez Fedora von Bocka miało miejsca sfinalizowanie planu Operacji "Tajfun", mającej na celu zdobycie Moskwy. Zgodnie z planem OKH 9 Armia i 3 Grupa Pancerna miały przeprowadzić atak na północy z zamiarem dotarcia do Wiaźmy. 4 Armia wraz z 4 Grupą Pancerną miały zaatakować z obu stron głównej drogi do Moskwy i wraz z północnym skrzydłem ofensywy zamknąć otoczenie. 2 Armia wraz z 2 Grupą Pancerną uderzając z południa miała dołączyć do okrążenia rejonów okolicy Briańska. 6 Armia miała także przystąpić do ofensywy, ochraniając południową flankę ofensywy. Na wniosek gen. Guderiana, 4Gp miała rozpocząć ofensywę na 3 dni przed innymi formacjami - decyzja ta tłumaczona była ubogą infrastrukturą transportową w regionie stacjonowania jego dywizji.[2]

Pogoda[edytuj | edytuj kod]

Działa przeciwpancerne niemieckiej 4 Armii, okolice Wiaźmy

Niemcy rozpoczęli ofensywę ze świadomością szybko zbliżającej zimy oraz rasputicy. Początkowi ofensywy towarzyszyła znakomita pogoda[3], jednak już 6 pazdziernika pogoda zaczęła ulegać pogorszeniu - po początkowych opadach deszczu XXXXVI Korpus Pancerny odnotował pierwsze w tym roku opady śniegu[4].

Przebieg bitwy[edytuj | edytuj kod]

W wyniku koncentrycznego uderzenia niemieckiego Grupy Armii „Środek”, wojska sowieckie zostały rozbite w podwójnej bitwie pod Wiaźmą i Briańskiem. Straty radzieckie to: 673 000 jeńców, 5 412 dział i 1 242 czołgi. Tak zakończył się pierwszy etap bitwy. 26 listopada 1941 roku ofensywa zbliżyła się na odległość 30 km od Moskwy. Ewakuowano władze cywilne, natomiast Stalin ze sztabem pozostali w stolicy. W tej sytuacji Wehrmacht uznał, że chodzi już tylko o pościg za resztą wojsk nieprzyjaciela do bram Moskwy.

Pod koniec listopada Niemcy dotarli do pętli autobusowej pod Chimkami, skąd do Kremla jest zaledwie 20 kilometrów. Jednak w tym momencie siła ofensywna armii niemieckiej była już na wyczerpaniu. Dodatkowo temperatura spadła poniżej -25 stopni, a śnieg uniemożliwił starty samolotów, zaczął też zawodzić sprzęt. Dodatkowo wielu żołnierzy nie posiadających odpowiednich mundurów i ciepłych kurtek musiało być ewakuowanych z powodu odmrożeń.

Tymczasem Armia Czerwona w oparciu o warunki pogodowe przeprowadziła bardzo udane walki odwrotowe, pod których osłoną przygotowano świeże armie do przeciwnatarcia. Z sowieckiego punktu widzenia ten okres walk zwany jest jako tzw. obronna operacja moskiewska, trwająca od 30 sierpnia do 5 grudnia 1941 roku (ros. Московская Oборонительная Oперация). Ostatnim niemieckim sukcesem w tej ofensywie było zdobycie 4 grudnia miasta Jelec, leżącego na wschód od Orła.

Kontrofensywa radziecka nastąpiła w dniach 5-6 grudnia 1941 roku. Na niemieckie siły uderzył Front Kaliniński (dowódca: generał pułkownik Koniew), przez co generał von Bock wydał rozkaz wstrzymania ofensywy. Dzięki temu wojska niemieckie zostały odrzucone o 100-250 km od Moskwy. W regionie rozbito 58 dywizji niemieckich, w tym 11 pancernych. Ofensywa radziecka trwała do kwietnia 1942 roku. (por. kontrofensywy sowieckie 1941/1942).

I faza bitwy (30 września – 1 listopad)[edytuj | edytuj kod]

Ofensywa Niemców - walki pod Briańskiem i Witebskiem[edytuj | edytuj kod]

Ofensywa, którą poprzedziło odczytanie odezwy Hitlera[5], rozpoczęła się 30 września od ataku 4 Armii Pancernej, która do popołudnia 3 października przebiła się przez sowieckie linie obrony i dostała się na wolny teren, zdobywając jedną z nielicznych dróg o twardej nawierzchni w ZSRR[6] – prowadzącej w kierunku zachodnim do Orła, znajdującego się 240 km od miejsca startowego ofensywy Guderiana. Do końca dnia miasto zdobyła pojedyncza kompania pancerna.

2 października do ofensywy ruszyła wedle planu reszta jednostek niemieckich. Trzy niemieckie grupy pancerne otoczyły sowieckie armie w dwóch kotłach. 7 października na północy, w kotle w okolicach Wiaźmy utworzonym przez uderzenie 3Gp (ze strony północnej) oraz 2Gp (otaczając z południa) zamknięte zostały 16, 19 oraz 20 Armia frontu zachodniego, wraz z Grupą Operacyjną Boldin, 32 Armią frontu rezerwowego oraz niedobitkami 24 i 30 Armii[7]. Dwa dni później, 9 października, 113 Dywizja Piechoty 2 Armii wraz z 18 Dywizją Pancerną zamknęła południowy kocioł w okolicach Briańska[8]. W tym kotle otoczona została 50, 13 oraz 30 Armia ZSRR[9]. Po ciężkich walkach oba kotły zostały zniszczone. Niemcom poddało się ok. 663 tysięcy żołnierzy sowieckich[9].

Odpowiedz Rosjan[edytuj | edytuj kod]

Początkowe sukcesy Wehrmachtu przeraziły Stalina, który wg relacji Żukowa rozkazał szefowi NKWD Berii wybadanie możliwości rozpoczęcia rozmów pokojowych z Niemcami[10]. Stalin nakazał powrócić do Moskwy Żukowowi, ówczesnemu dowódcy frontu leningradzkiego[11]. Za porażki Armii Czerwonej Stalin winił m.in. gen. Iwana Koniewa, którego nawet planował rozkazać rozstrzelać. Dyktator zmienił jednak swoje zdanie, po tym jak wstawił się za nim gen. Żukow[12].

Skutki bitwy[edytuj | edytuj kod]

Sztab niemiecki uświadomił sobie, że idea blitzkriegu nie powiodła się. Po trzech miesiącach walk ZSRR nie został rozbity, a sytuacja na froncie komplikowała się. Marsz armii niemieckiej zablokowała jesienna pogoda i błoto, z którym niemiecka technika nie mogła sobie poradzić oraz uporczywe walki zdobywającej coraz większe doświadczenie bojowe Armii Czerwonej. Po bitwie Hitler odwołał ze stanowiska Guderiana, musiał również odejść feldmarszałek von Brauchitsch, naczelny dowódca sił lądowych.

Upór i niekompetencja Hitlera, który cały czas ingerował w dowództwo doprowadziły do krytycznej sytuacji Wermachtu. Dowódcom niemieckim z trudem udało się po tej bitwie utrzymać front i uzupełnić straty w ludziach i sprzęcie. Tymczasem Hitler snuł w swoim sztabie kolejną wielką ofensywę.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b David Stahel, Operacja "Tajfun", s.67.
  2. Klaus Reinhardt, Moscow. The Turning Point. The Failiure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941-1942 (Oxford 1992) s.59.
  3. 5. Panzer Divison KTB Nur.8, karta 16. (2 paz 1941)
  4. Happe Henschaw, Moscow Tram Stop, s.143.
  5. Max Domarus, Hitlers speeches and proclamations 1932-1945, vol. IV, s. 2484.
  6. David Stahel, Operacja "Tajfun", s. 82.
  7. Jack Radey, Charles Sharp, The Defense of Moscow 1941: The Northern Flank, Stackpole Books, 2014, ISBN 978-0-8117-1348-1 [dostęp 2018-03-17] (ang.).
  8. Lev Lopukhovsky, The Viaz'ma Catastrophe, 1941: The Red Army's Disastrous Stand against Operation Typhoon, Helion and Company, 1 sierpnia 2013, ISBN 978-1-908916-50-1 [dostęp 2018-03-17] (ang.).
  9. a b Dave Flitton, Andy Aitken, James Wignall (1996). Battlefield, S2, E3 (Documentary Television). United States: Public Broadcasting Service.
  10. Harold Shukman, "Stalin's Generals", 1993.
  11. David Stahel, "Operacja Tajfun", s. 89.
  12. David Stahel, Operacja "Tajfun", s. 91.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rodric Braithwaite: Moskwa 1941 Największa bitwa II wojny światowej. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008. ISBN 978-83-240-1030-1.