Historia Kędzierzyna-Koźla

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kędzierzyn-Koźle
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Kędzierzynie-Koźlu
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Dzielnice i osiedla
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Edukacja
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Flaga
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Herb
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Historia
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Komunikacja miejska
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Ludność
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Media
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Osoby
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Przedsiębiorstwa
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Religia
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg Sport
Portal:Kędzierzyn-Koźle

Historia Kędzierzyna-Koźla – dzieje miasta, które są złożonym tematem, gdyż obejmują historię zespołu miejskiego Kędzierzyna-Koźla, który powstał w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Sławięcic i Kłodnicy.

Średniowiecze[edytuj]

Podzielone na spadkobierców Wygnańca Księstwo Śląskie
Monarchia Henryków Śląskich (1201-1241)
Księstwo bytomskie pod panowaniem Kazimierza w latach 1303-1312 (niebieski kolor)

Tereny górnej Odry zostały zasiedlone około VIII-IX wieku przez plemiona Opolan (Opolini) i Golęszyc (Golensizi).

Nazwa Koźle pojawiła się po raz pierwszy w Kronice Galla Anonima (spisana w latach 1112-1116). Koźle było wówczas ufortyfikowanym obronnym grodem. Gród był położony w ważnym strategicznie miejscu, na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Opawy do Opola i Wrocławia oraz z Pragi do Bytomia i Krakowa.

Rywalizacja Polski i Czech[edytuj]

Okres wczesnego średniowiecza był czasem rywalizacji Polski i Czech o dzielnicę śląską[1]. W 1106 doszło do spalenia Koźla, co Bolesław III Krzywousty uznał za część wojny z Czechami i pośpiesznie odbudował zniszczony gród. W 1108 doszło do bitwy z wojskami morawskimi w pobliżu Koźla[1], po której zajęto pobliski gród Racibórz. W 1133 gród Koźle został przejściowo zdobyty i spalony przez Czechów.

Rozbicie dzielnicowe Polski[edytuj]

W 1138 po śmierci Bolesława Krzywoustego nastąpiło rozbicie dzielnicowe Polski. Na mocy testamentu Krzywoustego Śląsk otrzymał książę Władysław II Wygnaniec.

W 1155 odbudowane Koźle było siedzibą kasztelanii[1]. W 1245 istniała już osada Sławięcice (pisownia ówczesna: Slawentzitz – do 1936), która przed 1260 otrzymała prawa miejskie na prawie niemieckim. Jednak już w 1260 Sławięcice utraciły prawa na rzecz pobliskiego miasta Ujazd.

W 1202 księstwo opolsko-raciborskie z Koźlem było pod władaniem księcia Mieszka Plątonogiego (→ Książęta opolsko-raciborscy).

Około 1281 nastąpił podział księstwa opolskiego i Koźle weszło w skład księstwa bytomsko-kozielskiego (książę Kazimierz bytomski). W tym samym roku Koźle otrzymało prawa miejskie na prawie niemieckim[1]. W latach 1281-1355 Koźle znajdowało się w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy)[2].

Wieś Cisowa istniała już w 1283. W 1283 wydano zezwolenie na lokowanie wsi Kędzierzyn na prawie niemieckim.

Lenno Czech[edytuj]

10 stycznia 1289 książę Kazimierz bytomski jako pierwszy z książąt śląskich złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II[2].

W 1303 książę Kazimierz bytomski zdecydował się wydzielić swoim dorastającym synom własne dzielnice, co dodatkowo przyczyniło się do zmniejszenia znaczenia i tak już niewielkiego państewka – młodszy Władysław otrzymał wówczas Koźle.

W zapiskach z 1303 znajduje się informacja o istnieniu wsi Kłodnica.

19 lutego 1327 książę Władysław bytomski złożył w Opawie hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu. W celu znalezienia środków na zrównoważenie budżetu książę bytomski rozpoczął wyprzedaż swojego dziedzictwa. Najpierw w 1334 zastawił za cztery tysiące grzywien srebra księciu raciborskiemu Leszkowi księstwo kozielskie, z tym jednak zastrzeżeniem, że w przypadku jego bezpotomnej śmierci Koźle na powrót ma wrócić w granice księstwa bytomskiego. W 1336 Koźle powróciło do księstwa bytomskiego – książę Władysław bytomski wydzielił wówczas tę dzielnicę najstarszemu synowi Kazimierzowi, a po jego śmierci w 1342 kolejnym księciem kozielskim został jego młodszy brat Bolesław bytomski.

W 1355 po śmierci księcia Bolesława bytomskiego księstwo bytomsko-kozielskie zostało podzielone pomiędzy najbliższych krewnych książąt i cieszyńskich. W okresie tych ciężkich sporów mieszczanie Koźla złożyli hołd lenny księżnej Beatrycze, córce zmarłego księcia Władysława Bytomskiego.

Ostatecznie Koźle z terenami okolicznymi przypadło książętom z linii Piastów oleśnickich – książę Konrad I oleśnicki.

Przed 1373 w Koźlu osiedlili się pierwsi Żydzi (zajmowali się działalnością kredytową). Najwcześniejsze zapiski o wsi Rogi pochodzą z 1339.

Przed 1431 wybudowano mury obronne miasta Koźla, z co najmniej czterema bramami. W mieście istniał kościół parafialny, kościół Bernardynów i ratusz. W 1431 wybudowano poza murami miejskimi klasztor Franciszkanów z kościołem.

Na przełomie XV-XVI wieku Koźle było ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu.

Nowożytność[edytuj]

Na początku XV wieku starosta Górnego Śląska Jan Bielik zaczął skupywać rozdrobnione ziemie śląska opolskiego. W 1477 wykupił on od książąt oleśnickich księstwo kozielskie. Jan Bielik wpadł jednak w niełaskę króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka (syn króla polskiego Kazimierza IV Jagiellończyka), który w 1490 sprzedał Koźle Pucie von Riesenberg ze Švihova.

W 1509 jego syn, Wilhelm von Riesenberg sprzedał księstwo kozielskie księciu opolskiemu Janowi Dobremu. Jan II nigdy się nie ożenił i nie miał następców. Powodem według wiarygodnych źródeł była impotencja.

Zwierzchnictwo Habsburgów[edytuj]

W 1526 zmarł król Czech i Węgier Ludwik II Jagiellończyk, ostatni władca tych krajów z dynastii Jagiellonów. Jego następcą na tronie Czech i Węgier został arcyksiążę Ferdynand I Habsburg. Tym samym Koźle przeszło pod zwierzchnictwem Habsburgów.

Ostatni opolski Piast Jan II Dobry umarł bezpotomnie 27 marca 1532 w Raciborzu, a został pochowany w kościele św. Krzyża w Opolu. Po jego śmierci księstwo opolsko-raciborskie dostało się w całości w ręce margrabiego Jerzego Hohenzollerna (wyraził na to zgodę Ferdynand I Habsburg).

W pierwszej połowie XVI wieku Koźle posiadało 18 okolicznych wsi i 2 folwarki. Miasto Koźle posiadało około 170 domów i 1000 mieszkańców. Przeważała ludność polska.

W 1558 cesarz Ferdynand I Habsburg oddał w zastaw (za pieniądze) ziemie kozielsko-głogóweckie radcy cesarskiemu Ottonowi von Zedlitzowi z Prochowic. Równocześnie Sławięcice zostały oddane w zastaw Johannowi von Oppersdorff.

W 1559 cesarz Ferdynand I Habsburg wydał edykt nakazujący Żydom opuszczenie terenów dziedzicznych Habsburgów. W 1563 zakazano tolerowania Żydów w mieście Koźle i na jego przedmieściach.

W 1563 Johann von Oppersdorff zakupił Koźle. W ten sposób Koźle przestało być miastem książęcym, a zaczęło być prywatnym.

Na początku XVII wieku Koźle liczyło 235 domów i 1800 mieszkańców. W mieście znajdował się murowany dwupiętrowy ratusz. W latach 1562-1572 odbudowano zamek kozielski, którego mury obronne (w tym wieża i baszta obronna) były otoczone dwoma fosami.

W 1617 miasto Koźle z terenami przyległymi zostało sprzedane Andrzejowi Kochcickiemu.

Wojna trzydziestoletnia (1618-1648)[edytuj]

23 maja 1618 w Pradze protestanccy parlamentarzyści czescy wyrzucili przez okno katolickich przedstawicieli cesarskich (defenestracja praska). Stało się to bezpośrednią przyczyną wojny domowej pomiędzy Czechami a Cesarstwem, a ściślej pomiędzy Unią Protestancką a Ligą Katolicką (Wojna trzydziestoletnia). Po bitwie na Białej Górze 1620 protestanci musieli uciekać z kraju, a ich dobra uległy konfiskacie. Podobny los spotkał Andrzeja Kochcickiego (aresztowany w 1633 i stracony w Wiedniu).

Pożary zniszczyły Koźle w latach 1620, 1626 i 1633. W 1642 Koźle zdobyli i spalili Szwedzi. Podczas wojny trzydziestoletniej większość mieszkańców uciekła do Rzeczypospolitej.

W 1637 król Polski Władysław IV Waza zwrócił się do cesarza Ferdynand III Habsburg z żądaniem spłaty zaległych posagów żon zmarłego Zygmunta Wazy. Ostatecznie w 1645 zawarto porozumienie i na 50 lat do Polski przyłączono księstwo opolsko-raciborskie z dobrami kozielskimi. W 1666 po spłacie zaległego długu księstwo powróciło do Habsburgów.

Austriacka Twierdza Koźle[edytuj]

Widok miasta w I poł. XVIII w. – rysunek Wernhera

W 1739 kolejny pożar zniszczył większość zabudowy Koźla[2]. Odbudowę miasta ograniczały wybudowane przez Austriaków umocnienia. Utworzono Twierdzę Koźle, która była austriacką twierdzą drugiej klasy. Wokół całego miasta wybudowano umocnienia ziemne (wał ziemny, mur i rów) w kształcie gwiazdy ośmioramiennej. Prace budowlane nie zostały ukończone.

W 1735 ziemie kozielskie przekazano hrabiemu Ferdinandowi von Plettenbergowi.

Wojna o sukcesję austriacką (1740-1748)[edytuj]

W 1741 podczas wojny o sukcesję austriacką Koźle zostało zajęte przez wojska pruskie[2]. W 1743 postanowiono wybudować w Koźlu nową twierdzę[3]. Wyburzono austriackie fortyfikacje i rozpoczęto budowę nowych na kształcie gwiazdy pięcioramiennej.

II wojna śląska (1744-1745)[edytuj]

Podczas II wojny śląskiej w 1745 Koźle zostało przejściowo zdobyte przez Austriaków. Miasto zostało odbite po miesięcznym oblężeniu. Bombardowanie zniszczyło większość domów.

Król Prus Fryderyk II Wielki rozumiał strategiczne położenie Koźla i w latach 1746-1754 osobiście doglądał budowy fortyfikacji Twierdzy Koźle.

Wojna siedmioletnia (1756-1763)[edytuj]

Podczas wojny siedmioletniej w 1758 wojska austriackie blokowały przez pięć miesięcy Twierdzę Koźle, jednak jej nie zdobyły.

W 1782 dobra Sławięcic przeszły w posiadanie księcia Fryderyka Hohenlohe. Wybudował on w Sławięcicach zamek z parkiem w stylu angielskim.

W 1783 Kłodnica liczyła 383 mieszkańców, Rogi liczyły 222 mieszkańców, Kędzierzyn liczył 166 mieszkańców, a Lenartowice liczyły zaledwie 99 mieszkańców[3].

W 1787 w Koźlu było prawie 200 domów. W mieście mieszkało 1710 cywilów (w tym 30 Żydów i 1300 wojskowych[3].

W latach 1792-1821 wybudowano Kanał Kłodnicki, który pobudził rozwój gospodarczy okolic Koźla.

Wojny napoleońskie (1807)[edytuj]

Podczas wojen napoleońskich w 1807 wojska francuskie, bawarskie i wirtemberskie prowadziły nieudane oblężenie Twierdzy Koźle[3].

Jednak przegrana wojna z Napoleonem doprowadziła do wielkich przemian w Prusach.

Historia najnowsza[edytuj]

W 1814 Kłodnica jako pierwsza uwolniła się od pańszczyzny[3]. W 1817 nastąpiło to w Sławięcicach, a w 1819 w Blachowni.

Rozwój gospodarczy[edytuj]

W 1845 uruchomiono linię kolejową OpoleGliwice (stacja kolejowa w Kędzierzynie nazywała się wówczas Koźle-Kędzierzyn). Przyśpieszyło to rozwój gospodarczy całego regionu[4].

W 1846 w Koźlu było 234 domów i 2515 mieszkańców. Na obrzeżach miasta istniało 8 hut i walcowni żelaza, tartak parowy, 60 młynów wodnych, 33 wiatraki itd. Ważnym ośrodkiem przemysłowym były wówczas Sławięcice i Blachownia.

Po Kanale Kłodnickim kursowało rocznie ponad 1000 statków, przewożąc głównie towary Gliwic do manufaktury w Sławięcicach oraz do składnicy towarów żelaznych utworzonej u ujścia Kanału do Odry. W 1861 wybudowano bocznicę kolejową do przystani przy Kanale Kłodnickim.

Pod względem wyznaniowym w 1861 w Koźlu mieszkało: 2195 katolików, 475 ewangelików i 181 osób wyznania mojżeszowego.

Liczba ludności w miejscowości[5] 1845 1855 1861
Koźle (niem. Cosel) 2515 2651 2851
Sławięcice (niem. Slawentitz) 1281 1503 1791
Kłodnica (niem. Klodnitz) 1217 1377 1505
Miedary/Blachownia (niem. Medar/Blechhammer) 707 842 1059
Kędzierzyn/Pogorzelec (niem. Kandrzin/Pogorzelletz) 365 621 810
Rogi (niem. Rogau) 608 657 752
Cisowa (niem. Czissowa) 515 582 638
Lenartowice (niem. Lenartowitz) 218 282 367
Kol. Sławięcice (niem. Col. Slawentitz) 245 278 336
Miejsce (niem. Mesce) 208 255 307
Kuźniczka (niem. Kuschnitzka) 167 188 217

W 1873 nastąpiła likwidacja twierdzy kozielskiej, co umożliwiło rozwój gospodarczy Koźla[4]. Jednak Koźle nie było już w stanie dogonić sąsiedniego Kędzierzyna, który miał połączenia kolejowe z Gliwicami, Opolem, Nysą i Raciborzem. Kędzierzyn bardzo szybko rozwinął się z wioski w kolejową osadę. W latach 1880-1890 wybudowano most nadziemny nad torami.

W latach 1891-1908 wybudowano port rzeczny w Koźlu-Port[4]. Był to największy port rzeczny na Odrze. Przeładowywano w nim węgiel i rudę przywożoną Kanałem Kłodnickim z Górnego Śląska. Statki odpływały Odrą do portów w środkowych i północnych Niemczech.

Przy porcie powstała fabryka papieru i celulozy.

Wzrost znaczenia Kędzierzyna[edytuj]

W 1902 rozrastający się Kędzierzyn wchłonął wioskę Pogorzelec. W 1910 w Kędzierzynie żyło 3552 mieszkańców, w Kłodnicy 3709 mieszkańców, w Sławięcicach 1252 mieszkańców, a w Koźlu 7832 mieszkańców.

W 1915 w Kędzierzynie wybudowano nowy dworzec kolejowy.

I wojna światowa[edytuj]

I wojna światowa nie dotknęła bezpośrednio miasta, jednak wielu z tutejszych mieszkańców walczyło w szeregach armii niemieckiej.

Rewolucja listopadowa 1918 w Cesarstwie Niemieckim i utworzenie Republiki Weimarskiej znalazły przychylny oddźwięk na Śląsku. W Koźlu doszło do rozruchów i uwolniono niektórych więźniów z tutejszego więzienia. Utworzono Radę Żołnierską (niem. Soldatenrat) i Radę Robotniczą (niem. Arbeiterat), a następnie patrole republikańskiej straży żołnierskiej rozpoczęły patrolowanie powiatu dla zapewnienia porządku. Kozielska Rada Żołnierzy należała do najbardziej lewicowej na Śląsku, dlatego dowództwo niemieckiej armii rozwiązało tę Radę w czerwcu 1919.

Echa powstania wielkopolskiego (1918)[edytuj]

Wybuch powstania wielkopolskiego 1918 pobudził do działania Polaków żyjących na Górnym Śląsku. 12 stycznia 1919 powstała w Bytomiu Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Bardzo szybko rozpoczęto tworzenie sieci organizacji terenowych.

W lutym 1919 utworzono komórki POW GŚl. w powiecie kozielskim. Komendantem powiatowym został Alfons Zgrzebniok (pseudonim Rakoczy), a od kwietnia 1919 Karol Grzesik (pseudonim Hauke). Komendantem komórki w Koźlu został Robert Lerch. Stan kozielskiej POW GŚl. w kwietniu 1919 wynosił 600 członków uzbrojonych w 200 karabinów, 48 rewolwerów i 20 granatów ręcznych.

Symboliczną linię podziału narodowościowego w powiecie kozielskim wyznaczała rzeka Odra. Nastroje propolskie panowały na prawym wschodnim brzegu rzeki, a nastroje proniemieckie na lewym zachodnim brzegu. Teren ten był w znacznym stopniu zgermanizowany. Poza uaktywnieniem się grupy narodowej polskiej i niemieckiej z żądaniami utworzenia samodzielnego państwa wystąpili Górnoślązacy. Pomysł utworzenia śląskiej autonomii w ramach państwa pruskiego przedstawiono 8 grudnia 1918 w Kędzierzynie.

Wzrost społecznych napięć doprowadził do wprowadzenia 6 marca 1919 stanu oblężenia w powiecie kozielskim.

Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska, na skutek niemieckiego terroru i represji, oraz masakry w Mysłowicach postanowiła zbrojnie rozstrzygnąć spory na swoją korzyść. W tym celu wyznaczono termin wybuchu powstania na noc z 22 na 23 czerwca 1919. Później decyzję zmieniono, jednak nowe rozkazy nie zdołały dotrzeć do wszystkich terenowych komórek na czas. W rejonie Koźla doszło wówczas do starcia z niemiecką policją Grenzschutz Ost (zginęło 3 powstańców).

Pomimo późniejszych niemieckich represji stan kozielskiej POW GŚl. w sierpniu 1919 wynosił 800 członków uzbrojonych w 282 karabiny, 124 rewolwery, 8 karabinów maszynowych i 20 granatów ręcznych.

I powstanie śląskie[edytuj]

I powstanie śląskie trwało od 16 sierpnia do 26 sierpnia 1919. Walki nie objęły swoim zasięgiem powiatu kozielskiego.

Przygotowania do Plebiscytu[edytuj]

9 listopada 1919 władze niemieckie przeprowadziły na Górnym Śląsku wybory komunalne. W powiecie kozielskim strona polska zdobyła: w Koźlu 1 z 24 mandatów, w Kędzierzynie 2 z 12 mandatów, w Sławięcicach 11 z 21 mandatów, w Kłodnicy 3 z 12 mandatów, w Blachowni 7 z 12 mandatów.

Wybory komunalne były wstępem do plebiscytu, który nakazano przeprowadzić w 1919 w wersalskim traktacie pokojowym, kończącym I wojnę światową. Plebiscyt był nadzorowany przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu.

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu

Przygotowania zabezpieczały po stronie polskiej Polska Organizacja Wojskowa, a po stronie niemieckiej Organizacja Bojowa Górnego Śląska (niem. Kampforganisation Oberschlesien). Dodatkową siłą były jednostki niemieckiej policja bezpieczeństwa – Sicherheitspolizei, w skrócie Sipo. Policja ta przejęła niektóre zadania wojskowe, m.in. strzegła granicy z Polską. Pod naciskiem Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku Śląsk opuściły oddziały Grenzschutzu, a Sicherheitspolizei stała się jedyną zorganizowaną siłą wojskową strony niemieckiej na obszarze plebiscytowym. Zgodnie z tajnymi dyrektywami płynącymi z Berlina jej funkcjonariusze dopuszczali się aktów przemocy wobec działaczy polskich, utrudniali ich legalne działanie, stosowali terror i zastraszanie.

20 lutego 1920 Polacy utworzyli w Bytomiu Polski Komisariat Plebiscytowy, który następnie utworzył swoje oddziały w miastach powiatowych Śląska. Komisarzem Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Koźlu został Teofil Golus.

W maju 1920 niemiecka bojówka zdemolowała lokal powiatowego Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Koźlu, wskutek czego jego siedzibę przeniesiono do Ciska.

II powstanie śląskie[edytuj]

II powstanie śląskie trwało od 19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920. Walki nie objęły swoim zasięgiem powiatu kozielskiego.

Wzrost napięcia przed Plebiscytem[edytuj]

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu

6 września 1920 na miejsce POW GŚl. utworzono Centralę Wychowania Fizycznego, którą następnie 11 grudnia 1920 przemianowano na Dowództwo Obrony Plebiscytu.

W lutym 1921 niemieccy bojówkarze odbili z kozielskiego więzienia aresztowanych przez aliantów 17 Niemców, których zatrzymano za naruszanie porządku publicznego.

W ostatnim tygodniu przed plebiscytem na Śląsk zaczęli masowo napływać niemieccy emigranci, którzy wcześniej wyemigrowali w inne rejony Niemiec za pracą. Wniosek o możliwość głosowania przez emigrantów z Górnego Śląska złożyła strona polska.

Plebiscyt[edytuj]

Plebiscyt na Górnym Śląsku odbył się 20 marca 1921. W powiecie kozielskim nie doszło do żadnych incydentów.

Wyniki plebiscytu w powiecie kozielskim
Powiat Za Polską w % Za Niemcami w % Emigranci
Koźle 25,1 74,9 18,4

III powstanie śląskie[edytuj]

Pociąg wykolejony przez powstańców pod Kędzierzynem

III powstanie śląskie trwało od 2/3 maja do 5 lipca 1921.

  • Dowódcą polskiej organizacji bojowej w powiecie kozielskim był kapitan Leonard Krukowski (pseudonim Kruger). Dowodził on siłami 870 ludzi uzbrojonych w 294 karabiny, 135 rewolwery, 14 granatników i 1352 granatów ręcznych.
  • Siły niemieckie liczyły około 3500 dobrze uzbrojonych ludzi dowodzonych przez kpt. Maya i kpt. hrabiego von Matuschkę.

3 maja 1921 polscy powstańcy zajęli na kilka godzin miasto i dworzec kolejowy w Kędzierzynie, nie zdołali jednak utrzymać swoich pozycji[6].

Bitwa o Kędzierzyn
6 maja 1921 Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych rozkazała dwóm pułkom rozpocząć natarcie z zadaniem zajęcia Kędzierzyna. Z Sośnicowic wyruszył 2 pułk piechoty wojsk powstańczych im. T. Kościuszki dowodzony przez kpt. Pawła Cymsa. Rozpoczął on ciężkie walki usiłując przedrzeć się do Kędzierzyna od strony Bierawy, Starego Koźla i Pogorzelca. Równocześnie z Łabęd wyruszył 1 katowicki pułk piechoty im. J.Piłsudskiego dowodzony przez ppor. W. Fojkisa.

7 maja 1921 siły powstańcze atakujące od wschodu zajęły Sławięcice i Blachownię. Lokalne oddziały powstańcze natarły na północny zachód, zdobywając Raszową i Januszkowice. Na południu trwały ciężkie walki w rejonie Starego Koźla.

8 maja 1921 oddziały powstańcze zdobyły Leśnicę i usiłowały kontynuować natarcie w kierunku Zdzieszowic.

9 maja 1921 nacierające od wschodu siły ppor. W. Fojkisa zdobyły wieczorem Kędzierzyn. Do szczególnie ciężkich walk doszło w Lenartowicach i Brzeźcach.

10 maja 1921 siły powstańcze zdobyły Kłodnicę i Koźle-Port wypierając Niemców na drugi brzeg Odry do Koźla.

Powstańcy stracili ogółem 39 zabitych i 145 rannych. Niemcy stracili około 150 zabitych i rannych. Powstańcy zdobyli duże zapasy żywności, tabor kolejowy, 700 karabinów, 20 karabinów maszynowych, kilka granatników i granaty.

Nowym wójtem Kędzierzyna został Ryszard Baron, Pogorzelca Jan Panek i Kuźniczek Ludwik Korol.

W dniach 21-26 maja 1921 doszło do największej bitwy powstania, bitwy o Górę Św. Anny.

4 czerwca 1921 niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy, zdobywając Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn[7]. Aby opóźnić niemieckie natarcie w kierunku na Gliwice, powstańcy wysadzili w powietrze mosty w Sławięcicach na rzece Kłodnica. Ogółem wysadzono dziewięć mostów.

Republika Weimarska[edytuj]

W lipcu 1922 powiat kozielski został na powrót oficjalnie przekazany administracji niemieckiej.

Liczba ludności w miejscowości[8] 1910 1925
Koźle (niem. Cosel) 7802 8048
Kędzierzyn/Pogorzelec (niem. Kandrzin/Pogorzelletz) 4024 5471
Kłodnica (niem. Klodnitz) 3736 4123
Sławięcice (niem. Slawentitz) 2405 2338
Koźle-Rogi (niem. Cosel-Rogau) 1042 1140
Cisowa (niem. Czissowa) 998 1207
Blachownia (niem. Blechhammer) 901 961
Lenartowice (niem. Lenartowitz) 615 753
Miejsce (niem. Mesce) 372 340

Wielki kryzys gospodarczy 1929-1933 zahamował rozwój gospodarczy tutejszego przemysłu.

III Rzesza[edytuj]

W latach 1933-1937 narodowi socjaliści przeprowadzili na Śląsku Opolskim kampanię zmian nazw geograficznych o słowiańskim brzmieniu na „bardziej niemieckie”. Działania takie przeprowadzono również w powiecie kozielskim.

W ramach rozpoczętej przez narodowych socjalistów walki z bezrobociem podjęto budowę Kanału Gliwickiego (lata 1934-1938), który połączył Gliwice z Koźlem-Port. Oddanie Kanału do eksploatacji nastąpiło 8 grudnia 1939 w obecności ministra Rudolfa Hessa.

W latach 1934-1936 wybudowano linię kolejową Kędzierzyn-Strzelce Opolskie.

Rozwój gospodarczy sprzyjał wzrostowi liczebności mieszkańców:

Liczba ludności w miejscowości[9] 1929 1935 1939
Koźle (niem. Cosel) 8169 9496 13321
Kędzierzyn (niem. Kandrzin) 5003 6372 6308
Kłodnica (niem. Klodnitz) 4173 4670 4943

Noc kryształowa[edytuj]

Noc kryształowa (niem. Kristallnacht, Reichskristallnacht lub Reichspogromnacht) była to noc z 9 na 10 listopada 1938, podczas której narodowi socjaliści dokonali pogromu Żydów żyjących w III Rzeszy.

Spłonęła wówczas synagoga w Koźlu (obecna ul. 24 Kwietnia – wówczas Reinschdorferstrasse).

II wojna światowa[edytuj]

Przygotowując się do kampanii wrześniowej 1939 przeciwko Polsce, wojska niemieckie skoncentrowały w rejonie Koźla 27 Dywizję Piechoty, która miała w drugim rzucie nacierać na Tarnowskie Góry, Zawiercie i Jędrzejów.

W Sławięcicach znajdowało się dowództwo dywersyjnej grupy operacyjnej SS, która przeprowadziła w nocy z 31 sierpnia na 1 września 1939 rzekomo „polski atak” na przygraniczny niemiecki urząd celny.

Wybuch II wojny światowej oznaczał likwidację wszystkich organizacji polskich (Związek Polaków w Niemczech i inne mniejsze) w powiecie kozielskim.

Budowa przemysłu chemicznego[edytuj]

W 1939 rozpoczęto w Blachowni budowę zakładu chemicznego – zakład hydrogenizacji koncernu Oberschlesische Hydriewerke A.G.). W 1940 rozpoczęto w pobliżu Kędzierzyna budowę zakładu chemicznego (produkcja izooktanu) koncernu Interessen-Gemeinschaft Farbenindustrie AG – w skrócie IG Farben. Tutejsze zakłady miały produkować benzynę syntetyczną na drodze uwodornienia węgla. Produkcję uruchomiono pod koniec 1943 r.

Na potrzeby budowy zakładów i utrzymania produkcji rozpoczęto w 1940 tworzenie rozległej sieci różnego rodzaju obozów, położonych w pasie od Blachowni przez Kędzierzyn i Azoty do Bierawy. Skoncentrowano tutaj około 35000 ludzi uwięzionych w różnych obozach.

Amerykańskie bombardowania[edytuj]

Alianckie lotnictwo (startowało z Włoch) przeprowadziło pierwsze loty rozpoznawcze w rejonie Kędzierzyna w marcu 1944. Zmasowane naloty bombowe rozpoczęły się w lipcu 1944[10].

Data nalotu samoloty tonaż bomb liczba ofiar straty Amerykanów w samolotach
7 lipca 1944 345 909 21 17
7 sierpnia 1944 353 819 77 15
22 sierpnia 1944 126 287 31 18
27 sierpnia 1944 488 brak danych 26 10
13 września 1944 114 288 2 10
13 października 1944 271 670 6 10
14 października 1944 98 243 - 7
17 października 1944 117 290 5 4
17 listopada 1944 115 199 8 6
20 listopada 1944 171 314 1 16
2 grudnia 1944 278 568 33 11
12 grudnia 1944 51 98 2 2
17 grudnia 1944 246 527 19 6
19 grudnia 1944 156 339 - 4
26 grudnia 1944 121 274 - 4

W wyniku masowych bombardowań tutejsze zakłady chemiczne zostały zniszczone. W dniach 21/22 stycznia 1945 przeprowadzono ewakuację zakładów i obozów przymusowej pracy.

W Polsce Ludowej[edytuj]

Okupacja radziecka[edytuj]

W dniach 23/24 stycznia 1945 Armia Czerwona zajęła Sławięcice. Po dalszych walkach 31 stycznia 1945 zajęła Kędzierzyn i Kłodnicę. W wyniku „operacji opolskiej” 20 marca 1945 zajęte zostało Koźle.

18 marca 1945 w Katowicach odbyła się uroczystość podpisania aktu przyłączenia Śląska Opolskiego do Polski.

21 marca 1945 rozpoczęło się przejmowanie od Armii Czerwonej obiektów gospodarczych w powiecie kozielskim. Rosjanie przed wycofaniem się przeprowadzili całkowity demontaż urządzeń i aparatury zakładów chemicznych (zniszczenia osiągnęły poziom 100%) i innych lokalnych zakładów przemysłowych. Pozostałe urządzenia wywieźli Polacy do odbudowywanych zakładów chemicznych w Oświęcimiu, Chorzowie i Tarnowie.

Napływ osadników[edytuj]

Napływowi nowych osadników (m.in. z Kresów Wschodnich) towarzyszyły przymusowe wysiedlenia ludności niemieckiej.

Na początku 1946 w Koźlu mieszkało 8277 osób, w Kędzierzynie 4866 osób, w Kłodnicy 3098 osób, w Sławięcicach 1228 osób, w Cisowej 729 osób, w Lenartowicach 546 osób, w Blachowni 505 osób, w Miejscu Kłodnickim 326 osób.

Rozbudowa przemysłu[edytuj]

Latem 1946 przejęto od Armii Czerwonej rzekę Odrę i uruchomiono transport wodny Kanałem Gliwickim węgla z Czarnego Śląska.

W 1948 podjęto decyzję o budowie fabryki nawozów sztucznych w Kędzierzynie[11]. Pierwszą produkcję chemikaliów uruchomiono w październiku 1949.

Sześcioletni plan rozwoju 1950-1955 przewidywał dalszą rozbudowę Zakładów Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. W Blachowni rozpoczęto budowę wytwórni benzolu i smoły koksowniczej Zakładów Koksochemicznych „Blachownia” (produkcję uruchomiono w 1952). W 1953 zdecydowano o budowie elektrociepłowni Elektrownia Blachownia (uruchomiona w 1957).

Kędzierzyn przestał być „miastem kolejarzy” na rzecz „miasta chemików”.

W 1961 otworzono Kozielską Fabrykę Maszyn „Kofamę”[11].

W czerwcu 1970 otworzono Kanał Kędzierzyński.

Zmiany administracyjne[edytuj]

2 marca 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie[12].

Ludność miejscowości według spisu powszechnego[13] 1950 1960 1970
Kędzierzyn 9.824 20.446 32.400
Koźle 7.145 11.281 13.200
Kłodnica 3.340 3.677 4.500
Sławięcice 2.648 2.824 3.600
Blachownia 854 2.046 3.963
Cisowa 947 1.307 1.536
Lenartowice 546 650 486
Miejsce Kłodnickie 414 355 378

25 września 1954 reforma podziału administracyjnego powołała na terenie powiatu kozielskiego 30 gromad, w tym:

W listopadzie 1959 Kłodnica i Sławięcice otrzymały status osiedli.

W 1961 Cisową i Miejsce Kłodnickie włączono do gromady Blachowni Śląskiej.

28 maja 1975 wprowadzono dwustopniowy podział administracyjny kraju, w wyniku czego w powiecie kozielskim powstały cztery miasta (Kędzierzyn, Koźle, Kłodnica i Sławięcice) oraz osiem gmin.

Kędzierzyn-Koźle[edytuj]

15 października 1975 nastąpiło połączenie miast Koźla, Kędzierzyna, Kłodnicy i Sławięcice oraz 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickiego i Cisowej) – początek dzisiejszego miasta Kędzierzyn-Koźle.

Zmiany zaludnienia Kędzierzyna-Koźla w latach 1975-2000[14]:

Lata Liczba ludności Dynamika zmiany liczby ludności 1975=100% Przyrost naturalny ludności na 1000 mieszkańców
1975 69285 100,0 11,9
1980 69669 100,6 10,1
1985 72145 104,1 9,2
1990 71705 103,5 5,3
1995 70498 101,8 1,8
2000 67878 98,0 0,1

Przypisy

  1. a b c d Pacułt 1981 ↓, s. 3.
  2. a b c d Pacułt 1981 ↓, s. 4.
  3. a b c d e Pacułt 1981 ↓, s. 5.
  4. a b c Pacułt 1981 ↓, s. 6.
  5. Kędzierzyn-Koźle Monografia Miasta, Państwowy Instytut Naukowy w Opolu, Opole 2001.
  6. Pacułt 1981 ↓, s. 7.
  7. Pacułt 1981 ↓, s. 8.
  8. S. Golachowski, Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910-1939, Poznań-Wrocław 1950.
  9. S. Popiołek, Ziemia kozielska, Koźle 1963.
  10. A. Konieczny, Śląsk a wojna powietrzna lat 1940–1944, Wrocław 1998.
  11. a b Pacułt 1981 ↓, s. 9.
  12. Pacułt 1981 ↓, s. 10.
  13. Narodowy spis powszechny 1970 r., GUS, Warszawa 1971.
  14. Dane Urzędu Statystycznego w Opolu (roczniki statystyczne).

Bibliografia[edytuj]

  • Gall Anonim, Kronika Polska, polski przekład, tł. R. Grodecki, M. Plezia, Wrocław 1989 (kilka wydań)
  • Janusz Bogdanowski: „Twierdza Koźle. Problem planu w świetle systemu kleszczowego szkoły staropruskiej i szkoły Arad”. W: Studia i Materiały do Historii Sztuki Wojennej, t. 12, Cz. 1, Warszawa 1966, strony 153-162.
  • Grzegorz Bukal: „Gerhard Cornelius Walrave i holendersko-pruska fortyfikacja na ziemiach polskich”. W: Niderlandyzm w sztuce polskiej. PWN, Warszawa 1995, strony 351-363.
  • Karol Jonca: „Wielka Armia Napoleona w kampanii 1807 roku pod Koźlem”. Instytut Śląski w Opolu. Opole 1997.
  • Ryszard Pacułt: Kędzierzyn-Koźle. Katowice: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1981.
  • Ryszard Pacułt: „Twierdza Kozielska”. Biuro Promocji Urzędu Miasta Kędzierzyn-Koźle. Kędzierzyn-Koźle 1997.
  • Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, praca zbiorowa pod redakcją Edwarda Nycza i Stanisława Senfta „Kędzierzyn-Koźle. Monografia Miasta”. Opole 2001.