James Monroe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
James Monroe
James Monroe 02.jpg

James Monroe Signature.png

Data i miejsce urodzenia 28 kwietnia 1758
Hrabstwo Westmoreland, Wirginia
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1831
Nowy Jork
5. prezydent Stanów Zjednoczonych
Przynależność polityczna Partia Demokratyczno-Republikańska
Okres urzędowania od 4 marca 1817
do 4 marca 1825
Poprzednik James Madison
Następca John Quincy Adams
7. sekretarz stanu USA
Okres urzędowania od 2 kwietnia 1811
do 30 września 1814
od 28 lutego 1815
do 4 marca 1817
Poprzednik Robert Smith
Następca John Quincy Adams
12. i 15. gubernator stanu Wirginia
Okres urzędowania od 2 maja 1801
do 3 maja 1809
od 16 stycznia 1811
do 5 kwietnia 1811
Poprzednik James Wood (11)
George William Smith (14)
Następca John Page (13)
George William Smith (16)
Senator Stanów Zjednoczonych 1. klasy z Wirginii
Okres urzędowania od 9 listopada 1790
do 27 maja 1794
Poprzednik John Walker
Następca Stevens Thomson Mason
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

James Monroe (ur. 28 kwietnia 1758 w Wirginii, zm. 4 lipca 1831 w Nowym Jorku) – amerykański polityk i dyplomata. 5. prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1817-1825.

James Monroe był również senatorem (1790-1794); ambasadorem USA we Francji (1794-1796) i Wielkiej Brytanii (1803-1807); gubernatorem stanu Wirginia (1799-1802 i 1811); sekretarzem stanu USA (1811-1814 oraz 1815-1817); sekretarzem wojny USA (1814-1815).

Lata młodości[edytuj | edytuj kod]

James Monroe urodził się 28 kwietnia 1758 w hrabstwie Westmoreland w stanie Wirginia w rodzinie farmera Spence’a Monroe i Elizabeth Jones Monroe. Jego pradziadek, Andrew Monroe, wyemigrował do Ameryki ze Szkocji w połowie XVII wieku.

W wieku 16 lat rozpoczął studia w College of William and Mary. Jednak już po dwóch latach (w 1776) porzucił je, aby wziąć udział w rewolucji amerykańskiej. 26 grudnia 1776 został ranny w bitwie pod Trenton i awansowany do stopnia kapitana.

Kariera polityczna[edytuj | edytuj kod]

W latach 1780-1786 był członkiem władz stanowych Wirginii, członkiem Zgromadzenia Konstytucyjnego Wirginii i delegatem do Kongresu Kontynentalnego. W tym czasie też studiował prawo pod kierunkiem Thomasa Jeffersona.

Po uchwaleniu Konstytucji Stanów Zjednoczonych w latach 1790-1794 pełnił urząd senatora USA 1. klasy z Wirginii. Jego praca w Senacie przysporzyła mu wroga w postaci ówczesnego sekretarza skarbu Alexandra Hamiltona. W 1792 senacka komisja prowadziła śledztwo w sprawie rzekomych nadużyć finansowych. Hamilton miał romans z panią Reynolds, a jej mąż szantażował polityka. Komisja uniewinniła Hamiltona od nadużyć finansowych i jednocześnie uznała tajność dokumentów śledztwa. W 1797 ktoś – prawdopodobnie nie Monroe – upublicznił tę tajemnicę i Hamilton musiał publicznie przyznać się do zdrady żony. Choć żona wybaczyła zdradę, Hamilton uznał, że to właśnie Monroe nie dotrzymał tajemnicy. Choć prowadzili niezwykle ostrą korespondencję, nigdy żaden z nich nie wyzwał swojego oponenta do pojedynku.

Następnie prezydent George Washington mianował go w 1794 ministrem pełnomocnym we Francji (odpowiednik ambasadora). Monroe, podobnie jak jego mentor Jefferson, był uważany za bardziej sprzyjającego republikańskiej Francji niż monarchistycznej Anglii. Po dwóch latach prezydent Washington odwołał go z Paryża, uznając za zbyt francusko nastawionego. Urażony Monroe wracając do domu przejeżdżał koło posiadłości Washingtona. Choć wiedział, że przebywa tam prezydent, ostentacyjnie nie wstąpił się z nim przywitać.

Od 19 grudnia 1799 do 1 grudnia 1802 pełnił urząd 12. gubernatora Wirginii, a następnie w latach 1803-1807 był ministrem pełnomocnym w Anglii i Hiszpanii. Nowy ambasador nie cieszył się sympatią Anglików, którzy wciąż uważali go za przedstawiciela buntowników. Na pierwszym oficjalnym przyjęciu wydanym przez dwór królewski, Monroe został posadzony na końcu stołu w sąsiedztwie ambasadorów małych niemieckich księstw. Wiele lat później tak napisał o tym wydarzeniu:

„James Monroe nie dba o to, gdzie je kolacje, lecz posadzenie amerykańskiego ministra pełnomocnego na końcu stołu i do tego między dwoma księstewkami nie większymi od mojej farmy w Albemarle rozgniewało mnie...”

W istocie – rozgniewało. Kiedy wznoszono toast na cześć króla i wszyscy wstali, Monroe celowo wstawił swój kieliszek do miseczki z wodą i rozlał ją na stole. Jego niemieccy sąsiedzi podśmiewali się z amerykańskiego dyplomaty. Widząc to, rosyjski poseł wzniósł toast za zdrowie prezydenta USA. Monroe podziękował i odwzajemnił się toastem na cześć cara.

Kiedy w 1801 Jefferson został zaprzysiężony na prezydenta, Monroe i Robert R. Livingston zostali upoważnieni do rozmów w sprawie zakupu Luizjany od Francuzów.

Po powrocie do kraju był członkiem Zgromadzenia Generalnego (Virginia General Assembly), stanowego parlamentu Wirginii (wybrany w 1810). W 1811 został wybrany 16. gubernatorem Wirginii, który to urząd sprawował od 16 stycznia.

Niespełna trzy miesiące potem prezydent James Madison powierzył mu kierowanie Departamentu Stanu, który to objął 2 kwietnia 1811 (trzy dni później złożył urząd gubernatora. Dodatkowo w krytycznym okresie wojny z Brytyjczykami objął resort wojny (rezygnując na ten czas z resortu dyplomacji, który pozostał nieobsadzony). Uważany był za zdolnego administratora.

W trakcie sprawowania przez niego urzędu sekretarza stanu poważnie zaostrzyły się stosunki dyplomatyczne pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Rosją. W 1815 rosyjski konsul w Filadelfii N.J. Kozłow został oskarżony o gwałt i aresztowany przez miejscową policję. Pomimo iż Monroe interweniował u prokuratora generalnego i prezydenta, nie mógł otrzymać pomocy, bowiem sprawa ta podlegała jurysdykcji władzy stanowej. Dopiero po pewnym czasie sąd uznał, że sprawy dyplomatów podlegają sądom federalnym i Kozłow został zwolniony. Rząd rosyjski domagał się przeprosin, lecz kiedy Monroe chciał wysłać list z wyjaśnieniami o całej sprawie do cara, ambasador Rosji odmówił jego przekazania i oświadczył, że zrywa stosunki dyplomatyczne z USA i wraca do kraju. Dopiero drugi list Monroe’a do cara sprawił, że Rosja ponownie uznała amerykańskiego ambasadora w Moskwie.

Prezydent Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

Oficjalny portret prezydencki
Gabinet James Madison (1809-1817)
Urząd Nazwisko Kadencja
Prezydent James Madison 1817-1825
Wiceprezydent Daniel D. Tompkins 1817-1825
Sekretarz stanu John Q. Adams 1817-1825
Sekretarz skarbu William H. Crawford 1817-1825
Sekretarz wojny John C. Calhoun 1817-1825
Prokurator generalny Richard Rush 1817
William Wirt 1817-1825
Poczmistrz generalny Return J. Meigs, Jr. 1817-1823
John McLean 1823-1825
Sekretarz Marynarki Wojennej B. W. Crowninshield 1817-1818
Smith Thompson 1818-1823
Samuel L. Southard 1823-1825

Wraz z końcem drugiej kadencji Jamesa Madisona, James Monroe (sekretarz stanu) był jedynym kandydatem Partii Demokratyczno-Republikańskiej na urząd prezydenta. W głosowaniu powszechnym zdobył 68,2% głosów, a w Kolegium Elektorów otrzymał 183 do 34 dla Rufusa Kinga (senatora z Nowego Jorku). Wiceprezydentem został Daniel D. Tompkins.

James Monroe objął urząd 4 marca 1817. Zaprzysiężenia – na 5. prezydenta Stanów Zjednoczonych – dokonał po raz piąty prezes Sądu Najwyższego John Marshall. Co ciekawe, było to pierwsze zaprzysiężenie prezydenta dokonane na zewnątrz budynku. Powód był prozaiczny: senatorowie i reprezentanci kłócili się między sobą o przydział liczby miejsc na uroczystości. Sędzia Marshall postanowił, że zaprzysiężenia dokona na zewnątrz Kapitolu, na platformie ustawionej po wschodniej stronie. Co ciekawe, przez krótki czas Monroe urzędował w wynajętym Octagon House, bowiem Biały Dom był remontowany.

W 1820 Monroe ponownie ubiegał się o urząd prezydenta. W głosowaniu powszechnym otrzymał aż 80,6% co dało mu wszystkie głosy elektorskie. Jednak były senator i gubernator z New Hampshire, William Plumter, zagłosował na sekretarza stanu Johna Q. Adamsa. W rzeczywistości Plumter był zwolennikiem Monroe, jednak uważał, że komplet głosów elektorskich powinien pozostać tylko przy Washingtonie (dwukrotnie wybrany jednogłośnie przez Kolegium). Wiceprezydentem ponownie został Tompkins.

Na drugą kadencję został zaprzysiężony 5 marca 1821, a przysięgę odebrał ponownie Marshall. Początkowo uroczystość miała odbyć się 4 marca, jednak z powodu deszczu i śniegu przełożono ją o jeden dzień. To jedyny przypadek, kiedy uroczystość zaprzysiężenia prezydenta przesunięto. Co ciekawe, po raz pierwszy inauguracji prezydenckiej przygrywała orkiestra amerykańskiej piechoty morskiej. Zapoczątkowany został tym samym zwyczaj, który obowiązuje do dziś.

Podróż po USA[edytuj | edytuj kod]

Zaledwie dwa i pół miesiąca po objęciu urzędu (w maju 1817) postanowił udać się w podróż po północnych stanach. Prezydent dokonywał inspekcji stoczni, fortów i posterunków granicznych. Wykorzystał również okazję pokazania siebie mieszkańcom małych miasteczek. Wielu Amerykanów nigdy nie widziała na własne oczy prezydenta, toteż wszędzie witały go liczne – jak na ówczesne czasy – tłumy. W liście do byłego prezydenta Thomasa Jeffersona (1801-1809) pisał: „W głównych miastach cała ludność wydaje się być w ciągłym podnieceniu”.

W stanach środkowego wybrzeża był witany równie owacyjnie. Monroe obawiał się, jak przywitają go mieszkańcy regionu Nowej Anglii, gdzie przeważali sympatycy Partii Federalistów, którzy w niedawnych wyborach głosowali na Rufusa Kinga; Partia Demokratyczno-Republikańska już od 16 lat miała „swojego prezydenta”. Jego obawy nie potwierdziły się i również w północnych stanach witany był ciepło i z zainteresowaniem.

Era dobrego samopoczucia[edytuj | edytuj kod]

12 lipca 1817 bostoński dziennik „Columbian Centinel” w artykule zatytułowanym Era dobrego samopoczucia pisał, że ludność – w opisanej wyżej podróży po USA – wyraziła prezydentowi swoje „dobre samopoczucie” i zadowolenie z sytuacji w kraju, który stał się bezpieczny i znajduje się na drodze do prosperity. Choć nastroje Amerykanów wcale nie były tak jednoznacznie optymistyczne, określenie „ery dobrego samopoczucia” przylgnął do prezydentury Monroe’a i slogan ten był wykorzystywany przez jego partię.

W pozytywnym postrzeganiu jego rządów pomogły jego warunki fizyczne: był wysoki, postawny i niebieskooki – na pierwszy rzut oka przypominał nieżyjącego już George’a Washingtona uznawanego za bohatera. Monroe wiedział o tym i często pokazywał się publicznie w swoim starym mundurze wojskowym. Starszym Amerykanom przypominał minioną epokę: nosił pończochy, bryczesy, miecz i tradycyjny trójkątny kapelusz. Wszyscy wiedzieli, że Monroe jest ostatnim z XVIII-wiecznych bohaterów.

Należy jednak pamiętać, że prawa głosu nie miała znacząca część społeczeństwa. W kraju wykorzystywano niewolników, część ludzi żyła w niepewności ekonomicznej. Pod koniec pierwszej kadencji recesja gospodarcza doprowadziła do bankructwa wielu Amerykanów.

Faktem jest jednak, że Monroe prowadził politykę opartą na unikaniu sporów partyjnych i regionalnych. Właśnie „erą dobrego samopoczucia” był okres, w którym naród wydawał się bardziej zjednoczony i skonsolidowany, gdzie unikano walki o lokalne i partykularne interesy. Nawet John Quincy Adams – znany z oszczędności w prawieniu komplementów – pisał, że lata prezydentury Monroe’a będą przez przyszłe pokolenia określane „złotym wiekiem republiki”. James Monroe już podczas wystąpienia inauguracyjnego mówił:

„Stany Zjednoczone rozwijają się bezprecedensowo... Każdy obywatel myśli o sile narodowej. I tę sytuację należy zachować.”

Doktryna Monroe’a[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Doktryna Monroe’a.

Obawiając się, że kraje europejskie będą próbowały pomóc Hiszpanii w walce z wyzwalającymi się koloniami w Ameryce Południowej prowadził politykę, która dwadzieścia lat po jego śmierci została nazwana „Doktryną Monroe’a”. Zakładała ona izolacjonizm Stanów Zjednoczonych. Prezydent uważał, że Ameryka powinna być dla Amerykanów, i że europejskie systemy polityczne nie są odpowiednie dla nowego kontynentu. Doktryna przewidywała również, że Stany Zjednoczone nie będą mieszały się w sprawy Europy. Politykę tę poparła Wielka Brytania uważając, że żaden kraj nie powinien się mieszać do sporów pomiędzy Hiszpanią a jej koloniami. Polityka Monroe’a miała również uniemożliwić Rosji prowadzenie penetracji wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej.

Nie chcąc jednak zadrażniać stosunków z Hiszpanią, Stany Zjednoczone ociągały się z formalnym uznaniem niepodległości nowo powstałych państw Ameryki Południowej. Uczyniły to dopiero w 1822 r. po tym, jak odkupiły w 1821 Florydę od władz w Madrycie.

Doktrynę Monroe’a stosowano jednak do eksploatacji Ameryki Łacińskiej.

Nominacje do Sądu Najwyższego[edytuj | edytuj kod]

James Monroe nominował jednego sędziego Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych:

Stany przyłączone do USA[edytuj | edytuj kod]

Emerytura[edytuj | edytuj kod]

Po ustąpieniu z urzędu prezydenta powrócił do rodzinnej posiadłości Oak Hill w hrabstwie Loudoun w Wirginii. Ciągle jednak miał problemy finansowe. W 1826 Kongres USA przyznał mu 30 tysięcy dolarów na pokrycie roszczeń, których domagał się od rządu amerykańskiego.

Od czasu do czasu powracał na krótko do działalności publicznej: wraz z Jeffersonem zasiadał w radzie regentów Uniwersytetu Wirginia, a w 1829 przewodniczył Zgromadzeniu Konstytucyjnemu Wirginii.

Kiedy w 1830 zmarła jego żona, sprzedał posiadłość (którą zaprojektował prezydent Jefferson) i przeprowadził się do Nowego Jorku gdzie zamieszkał ze swoją córką Marią Hester Gouverneur i jej mężem Samuelem L. Gouverneurem, który wówczas był Poczmistrzem Nowego Jorku (Postmaster of New York City), a wcześniej członkiem stanowego parlamentu (New York Legislature) i asystentem prezydenta Monroe.

Zmarł 4 lipca 1831 w rocznicę Deklaracji Niepodległości na niewydolność serca i gruźlicę. Przeżył 73 lata i 67 dni.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

O sprawach sercowych Jamesa Monroe niewiele wiadomo. Nie ma także informacji wskazujących na to, by romansował podczas studiów (16-18 rok życia). Kiedy w bitwie pod Trenton został ranny, a rany leczył w domu pana Wynkoopa w Pensylwanii. Młodym (18 lat) porucznikiem opiekowała się córka gospodarza Christine, w której Monroe zakochał się. Dziewczyna jednak nie przyjęła oświadczyn, bowiem już wcześniej zaręczyła się z innym.

Nie wiadomo w jakich okolicznościach poznał Elizabeth Kortright, żonę kapitana brytyjskiej armii, a potem bogatego kupca. Ojciec Elizabeth nie popierał ślubnych planów córki, bowiem Monroe nie był tak bogatym człowiekiem jak on. Przyszła pierwsza dama nie posłuchała jednak rad ojca i 16 lutego 1786 w Nowym Jorku poślubiła Jamesa. Pan młody miał wówczas niespełna 28 lat, a jego żona dziesięć mniej. Doczekali się dwójki córek:

  • Eliza Kortright (ur. grudzień 1786)
  • Maria Hester (ur. marzec 1803)

Starsza córka Monroe była pierwszym prezydenckim dzieckiem, którego wesele odbyło się w Białym Domu. Ślub odbył się 9 marca 1812, a pierwsza dama zaprosiła na uroczystość jedynie rodzinę, krewnych i przyjaciół, co wywołało oburzenie w Waszyngtońskich elit. Kiedy rosyjski ambasador dopytywał się w Białym Domu jak ma się zachować wiedząc o planowanym ślubie, odpowiedziano mu wprost, że to nie jego sprawa tylko rodziny Monroe.

Państwo Monroe przeżyli razem 44 lata, a James Monroe zmarł 284 dni po śmierci żony.

James Monroe był pierwszym prezydentem zaprzysiężonym na wolnym powietrzu, i który 11 maja 1819 odbył podróż parowcem „Savannah” na trasie Savannah – Toybee Light) i ostatnim prezydentem, który nosił trójkątny XVIII-wieczny kapelusz.

Biografowie prezydenta zgodnie twierdzą, że niewiele jest anegdot z życia Monroe, oraz że sam prezydent nie miał poczucia humoru, choć był gościnnym, miłym i towarzyskim człowiekiem. Na przyjęciach opowiadał wciąż tę samą historię, z której tylko on się śmiał:

James Monroe miał niegdyś niewolnika imieniem Tone. Któregoś dnia Monroe musiał wcześniej wstać, więc polecił Tone’owi, aby ułożył swój siennik w pobliżu jego łóżka. Kiedy rano Monroe obudził się, polecił niewolnikowi, aby sprawdził jaka jest pogoda. Zaspany Tone przeszedł pokój, otworzył drzwi i powiedział: „Jest wszędzie ciemno i śmierdzi serem”. Tone zamiast drzwi wyjściowych otworzył drzwi do spiżarni.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pastusiak L., Era dobrego samopoczucia, w: Anegdoty prezydenckie, Warszawa 1991.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Gouverneur Morris
Flag of France.svg Amerykański minister pełnomocny we Francji
1794-1796
Flag of France.svg Następca
Charles Cotesworth Pinckney