Koncerz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Koncerz z Muzeum Zagłębia na zamku w Będzinie

Koncerz – jednoręczna kolna broń biała wywodząca się od miecza, używana w XV-XVIII wieku przez kawalerię[1]. Charakterystyczną cechą koncerza jest bardzo długa i wąska głownia.

Nazwę niektórzy językoznawcy wywodzą od łacińskiego contus oznaczającego drąg bądź smukły pocisk, jednakże wobec oczywistego pochodzenia wschodniego, ma ona bliższy związek z tatarskim kandżarem[2].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Koncerz był bronią mającą wiele cech wspólnych z długim mieczem. Cechami charakterystycznymi tej broni była znaczna długość (150-180 cm) i prosta głownia o przekroju trój- lub czworokątnym (rzadziej soczewkowatym, płaskim lub graniastym o wklęsłych bokach). Typowy koncerz był jednoręczny, choć istniała również jego odmiana dwuręczna, zwana estokiem.

Ze względu na długość głowni i jej stosunkowo mały przekrój, był bronią podatną na złamanie, dlatego zachowało się niewiele oryginalnych egzemplarzy (w Polsce m.in. w zbiorach Czartoryskich w Krakowie).

Znane są przykłady broni kombinowanej jako koncerza połączonego z pistoletem, co miało umożliwiać oddanie strzału w czasie szarży[3] (wątpliwość co do praktycznego użycia budzić może ciężar własny takiej broni).

Pochodzenie i rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie tej broni nie jest dokładnie znane – w XV wieku pojawiła się ona zarazem na Bliskim Wschodzie (Turcja), na Węgrzech i pograniczu francusko-niemieckim. W zależności od miejsca pochodzenia rozróżnia się więc trzy typy koncerzy: turecki, węgierski (najczęściej używany w Polsce) i zachodnioeuropejski. Specyficznie polską odmianę koncerzy z mieczową rękojeścią i ze skróconą trójgraniastą głownią nazywano w XVII wieku granatami[4].

Ewolucja i zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Pierwotne koncerze z XV-XVI w. były bardzo zbliżone do mieczy (długość około 130 cm, prosty jelec, rękojeść mieczowa), jednakże XVI-XVII wieku stały się lżejsze i praktycznie przystosowane wyłącznie do kłucia (do 160 cm długości, półotwarta rękojeść i dodatkowo kulista głowica), poza tym w XVII-XVIII w. użytkowano najlżejsze (oficerskie) typy koncerzy z rękojeścią zamkniętą typu szablowego)[5]. Broń ta używana była przez jazdę do walki z piechotą uzbrojoną w broń drzewcową (stąd jej długość) i wyłącznie do walki z konia. Troczony pod siodłem (lewym lub prawym kolanem jeźdźca) koncerz stosowany był w ataku po skruszeniu kopii lub w warunkach braku miejsca na rozpędzenie konia do szarży.

W Polsce i na Węgrzech koncerzy używano w oddziałach jazdy husarskiej i lekkiej (zwłaszcza przez oficerów) i posiadały zwykle rękojeści zamknięte, jak w szablach husarskich. Koncerze typu węgierskiego i zachodnioeuropejskiego były bronią wyłącznie o przeznaczeniu bojowym, natomiast w przypadku broni tureckiej dzięki bogatym zdobieniom była to głównie broń paradna. W wojskach cesarskich koncerze były obok szabel częstą bronią lekkiej jazdy najemnej – węgierskiej (husarzy) i polskiej (lisowczyków), były też popularne w kawalerii chorwackiej[6].

W walkach toczonych z najeźdźcami we wschodniej Europie koncerz dzięki swej konstrukcji był bronią niejednokrotnie skuteczniejszą od ciężkiej szabli husarskiej – wbijany w rozpędzie spiczastym końcem przebijał zarówno tureckie kolczugi, bechtery, bajdany, jak filcowe burki czy grube, pikowane bawełniane kaftany noszone przez jeźdźców tatarskich. Natomiast jako broń o bardzo wąskiej głowni, pozbawionej tnących krawędzi, nie nadawał się do cięcia z rozmachem. Dlatego do nieobeznania i fantazji literackiej należy zaliczać spotykane u Sienkiewicza stwierdzenia o używaniu go w boju jako ciężkiej kawaleryjskiej broni siecznej[a].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Np.: „…zdawało mu się, że koncerz obsunął mu się w cięciu po Babiniczowej misiurce” (Potop, t. 3, rozdz. XXI); „Ciął mnie koncerzem w głowę i obalił” (Potop, t. 2, rozdz. XL); „… do wściekłego Tuhaj-beja przypadł Skrzetuski i w łeb go koncerzem trzasnął (…), może kuta w Damaszku misiurka cięcie wytrzymała, dość że brzeszczot zwinął się na głowie i uderzywszy płaszczyzną spękał się na drobne kawałki” (Ogniem i mieczem, t. 2, rozdz. XXIV); „…olbrzymi husarz… staje w strzemionach, by ciąć tym okropniej, i ze strasznym zamachem spuszcza ostrze koncerza na sędziwą głowę (…) i Kiaja, rozcięty niemal do ramion, pada… ” (Pan Wołodyjowski, Epilog).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. koncerz, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-08-21].
  2. Władysław Łoziński: Życie polskie w dawnych wiekach. Warszawa: Iskry, 2006, s. 147.
  3. W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 112.
  4. M. Gradowski, Z. Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego, dz. cyt., s. 26; W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 111.
  5. M. Gradowski, Z. Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego, dz. cyt., s. 26.
  6. Vladimir Brnardic: Armie cesarskie wojny trzydziestoletniej 1618-1648 (2): Kawaleria. Oświęcim: Wyd. Napoleon V/Osprey, 2019, s. 42, 49.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]