Tachi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tachi; u góry: w oprawie, z rękojeścią, pochwą i rapciami; na dole: naga, nieoprawiona głownia

Tachi (jap. 太刀 długi miecz)[1] – długa japońska broń sieczna, pierwszy typowy miecz japoński (nihon-tō). Noszony na rapciach ostrzem w dół (w odróżnieniu od katany, zatykanej za pas ostrzem w górę).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kenuki-gata tachi z Ise-jingū, wczesny miecz typu japońskiego z okresu Heian

Pierwsze miecze określane nazwą tachi to podtyp broni z rodziny chokutō (miecz prosty), z okresu Kofun, o prostej, jednosiecznej długiej głowni (dłuższej niż 60 cm); nazwa tych długich mieczy zapisywana jest także jako 大刀[2]. Prosta głownia odróżnia je od późniejszych mieczy japońskich mających cechy szabli (w tym późniejszych tachi)[3]. Tachi te klasyfikuje się głównie ze względu na typ głowicy[2][4]. W późnym okresie Kofun i w okresie Nara upowszechniają się miecze o pięciokątnym przekroju głowni, której tylna część była prostokątna, kończyła się równoległą do linii ostrza granią. Dopiero od niej zaczynało się szlifowane w obustronny klin ostrze, w odróżnieniu od wcześniejszych głowni o przekroju trójkątnym, których ostrze schodziło jednostajnym klinem od tylca do krawędzi tnącej. Z okresu Nara są też znane pierwsze miecze japońskiej produkcji o wyraźnej linii hartowania (hamon), co wskazuje, że ówcześni miecznicy opanowali technologię różnorodnego nawęglania i hartowania różnych części głowni. Te proste miecze współistniały z tymi pierwszymi, o głowni wygiętej, we wczesnym okresie Heian, co spowodowało płynne przejście do typowych nihon-tō. Prawdopodobnie broń o zakrzywionej głowni o wielokątnym przekroju pojawiła się w drugiej połowie X w.[5] Przykładem broni przejściowego typu jest Kogarasu-maru, pochodzący najprawdopodobniej z wczesnego okresu Heian[6].

W środkowym okresie Heian pojawia się broń mająca cechy typowe dla wszystkich późniejszych mieczy japońskich: jednosieczna, zakrzywiona, o pięcio- lub sześciokątnym przekroju głowni, zwanym shinogi-zukuri, w którym ostrze jest dwustronne, stosunkowo szerokie, schodzące pod bardzo ostrym kątem ku grani położonej blisko tylca; linia hartowania była stosunkowo szeroka i dochodziła do samego sztychu[7]. Najstarszy, datowany typowy tachi pochodzi z 1159 roku[8]. Głownie tachi z okresów Heian i Kamakura mają na ogół od 75 do 80 cm długości i są lekko wygięte (głębokość wygięcia, mierzona między tylcem a linią łączącą sztych z początkiem rękojeści wynosi 2,5 do 3 cm)[9]. Podobną długość mają tachi z okresu Muromachi, aczkolwiek w międzyczasie panowała krótkotrwała moda na „wielkie miecze” (zwane ō-dachi lub no-dachi), o głowniach długości rzędu 90–130 cm. Było to w czasie konfliktu między dworem północnym i południowym (okres Nanboku-chō, 1336–1392). Służyły one do walki pieszo[10][11].

W okresie Muromachi i we wczesnym okresie Sengoku upowszechnił się nowy styl noszenia broni: zatkniętej w pas obi i ostrzem do góry[10]. Krótszy miecz (ok. 60–70 cm głowni) zwany uchigatana, który pojawił się ok. XII w. początkowo jako prostsza broń uboższych żołnierzy, zaczął wówczas wypierać tachi jako podstawowa długa broń boczna[12]. Broń zatkniętą w pas można było wyciągnąć jednym ruchem, przechodząc do cięcia lub zastawy; użycie tradycyjnie zawieszonego tachi było wolniejsze, bo dobycie i użycie wymagało dwóch osobnych ruchów[13].

Tachi a katana[edytuj | edytuj kod]

W połowie XVI w., wraz z rozpowszechnieniem się zwyczaju noszenia pary mieczy (zob. daishō), wykształcił się typowy podział na:

  • tachi – długi miecz noszony na rapciach, ostrzem w dół;
  • katanę (uchigatanę) – długi miecz noszony zatknięty w pas, ostrzem w górę;
  • wakizashi – krótki miecz, noszony jak katana, w parze z tą ostatnią[14].

Upowszechnienie się krótszych mieczy spowodowało, że wiele dłuższych tachi było skracanych, zwłaszcza od XVI w. (najstarszy datowany taki miecz pochodzi z 1541 r.)[15]. We wczesnym okresie Muromachi wiele głowni było identycznych, różniły się tylko umiejscowieniem sygnatury[13]. Umieszcza się ją na trzpieniu rękojeści po stronie zewnętrznej od ciała, czyli po lewej stronie w przypadku katany, a prawej – tachi[16][12]. Także współcześnie jest to podstawowe rozróżnienie głowni długiej katany i tachi. Poza tym bronie te różnią się głównie sposobem oprawy i przystosowania jej do noszenia ostrzem w dół lub w górę[16].

Oprawa[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak inne bronie z grupy nihon-tō, oprawy tachi traktowane są jako osobna całość, co pozwala na używanie wymienne. Oprawa (koshirae) składa się z rękojeści (tsuka) z płytkowym jelcem zwanym tsuba oraz dopasowanymi do siebie stylistycznie elementami takimi jak osłona końca rękojeści, opaska wokół tsuby, okucia zabezpieczające pochwę (górę, czyli szyjkę, jap. koiguchi i dół, czyli trzewik, kojiri). W przypadku tachi pochwa ma ryfki (ashi-kanamono), do których przypina się rapcie (obi-tori), na których miecz wisi u pasa[17]. Ceremonialne oprawy bywały nierzadko bardzo bogato zdobione, z użyciem szlachetnych metali i kamieni. Oprawy użytkowe, wojskowe, były z reguły dużo prostsze i solidniejsze, z metalowymi elementami wykonanymi z żelaza; szczególnie popularne były oprawy wykańczane czarną laką; do wzmocnienia pochwy oplatano sznurem, drutem lub obciągano skórą[18].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 1692. ISBN 4-7674-2015-6.
  2. a b Nagayama 1997 ↓, s. 12.
  3. Zdzisław Żygulski: Broń wschodnia. Turcja, Persja, Indie, Japonia. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986, s. 156. ISBN 83-03-01484-6.
  4. Ogawa 2009 ↓, s. 117.
  5. Ogawa 2009 ↓, s. 117–118.
  6. Nagayama 1997 ↓, s. 14.
  7. Yoshihara 2012 ↓, s. 73.
  8. Ogawa 2009 ↓, s. 118.
  9. Ogawa 2009 ↓, s. 119–120.
  10. a b Ogawa 2009 ↓, s. 120.
  11. Yoshihara 2012 ↓, s. 80.
  12. a b Karl F. Friday: Samurai, warfare & the state in early medieval Japan. Wyd. 1. New York, NY: Routledge, 2004, s. 80. ISBN 0-203-39216-7. OCLC 56560070.
  13. a b Nagayama 1997 ↓, s. 28.
  14. Ogawa 2009 ↓, s. 120–121.
  15. Ogawa 2009 ↓, s. 121.
  16. a b Stephen Turnbull: Katana: The Samurai Sword: 950-1877. Oxford: Osprey Publishing, 2010, s. 20. ISBN 978-1-84908-152-8.
  17. Ogawa 2009 ↓, s. 193.
  18. Ogawa 2009 ↓, s. 194–197.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]