Karabela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rękojeść karabeli (1614) w kształcie głowy orła
Karabela Zygmunta III Wazy z roku 1626

Karabela – zwana również polską karabelą bojową (typ II w klasyfikacji Wojciecha Zabłockiego). Szabla z anatomiczną rękojeścią w formie głowy ptaka i otwartym jelcu. Konstrukcja rękojeści umożliwiała zarówno pewny chwyt jak i wykonywanie cięć łukowych z nadgarstka ('młyńce'), podczas których szabla obracała się na poduszce dłoni. Charakterystyczna dla terenów Polski, kojarzona z sarmatyzmem. W użyciu od XVII do XVIII wieku. Wiele egzemplarzy wyposażano w bogate zdobienia rękojeści, często kosztem wartości bojowej.[1]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze świadectwo używania karabeli w Polsce pochodzi ze schyłku XV wieku. Napisane po łacinie akta wojennej wyprawy z województwa kaliskiego i poznańskiego przeciw Turkom i Wołochom w latach 1497–1498 pośród uzbrojenia i wyposażenia zabieranego na wyprawę wymieniają również karabelę: „Debit in ondum currum ad servandum mensole, coclevia, carrabella y dlatha” oraz dalej: „Pro mensoli, tallairis, coclearis, cum pudlo et carabellaet dlatho”[2].

Podobne szable były używane głównie przez posiłkowe wojska bałkańskie w służbie tureckiej, jak również w Rosji, Mołdawii i w Armenii w XVII i XVIII wieku. Niewiele odbiegały od nich również szable marokańskie (z niewielkim kabłąkiem). Główną innowacją polskiej karabeli była dopracowana konstrukcja rękojeści i wyważenie głowni ułatwiające cięcia łukowe z nadgarstka w walce pieszej. Podobne wizualnie szable pochodzenia obcego nadają się tylko do cięć z ramienia.[1]

Porównanie z podobnymi szablami zagranicznymi[edytuj | edytuj kod]

W stosunku do podobnych szabel pochodzenia obcego występują niewielki różnice funkcjonalne na korzyść karabeli polskiej, decydujące o jej większej przydatności do cięć z nadgarstka:

  • głownia o podwójnym kołowym łuku z krzywą przejściową, wyraźnie zaznaczone pióro zajmuje 1/3 głowni
  • rozszerzający się ku głowicy i wyposażony w nacięcia i gwoździe trzonek umożliwia pewniejszy chwyt
  • dziób głowicy pozwala na zahaczenie małego palca
  • głowica rozszerza się wydatnie, umożliwiając obroty karabeli na poduszce dłoni[1]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Podział na grupy wg cech użytkowych[edytuj | edytuj kod]

Historycznie wyróżnić można 3 główne grupy, podzielone według wartości użytkowej:

  • IIa - z XVII wieku i pierwszej połowy XVIII wieku - głownie o zmiennej krzywiźnie, szerokim piórem z młotkiem, rękojeść anatomiczna rozszerzająca się ku głowicy
  • IIb - z drugiej połowy XVIII wieku - głownie o krzywiźnie kołowej, bez poszerzonego pióra, rękojeść anatomiczna płaska
  • IIc - z XVII i XVIII wieku - krótkie i szerokie głownie (tasaki), rękojeść anatomiczna rozszerzająca się ku głowicy, mały symetryczny jelec zagięty ku dołowi[1]

Karabele dostosowane były do cięć łukowych z nadgarstka podczas walki pieszej (typ IIa i IIb) jak również cięć zamachowych z ramienia podczas walki na koniu. do obrony stosowano zasłony odbijające. Rękojeść odpowiadała precyzyjnie ułożeniu dłoni i pozwalała na oparcie kciuka na grzbiecie trzonka[3] przy cięciu z nadgarstka. Przy cięciach z ramienia, stosowanych z konia kciuk znajdował się wzdłuż boku rękojeści. Dziób głowicy w kształcie głowy ptasiej zapobiegał wypadnięciu karabeli z dłoni podczas szermierki. Zaokrąglenie głowicy pozwalało na wykonywanie 'młyńców' podczas których szabla obracała się poduszce dłoni. System szermierki polskiej autorstwa Starzewskiego można łączyć w wykorzystaniem karabeli typu IIa I IIb.

Zachowane egzemplarze[edytuj | edytuj kod]

Karabela typu IIa[4][edytuj | edytuj kod]

Egzemplarz nr 3446 z Muzeum Wojska Polskiego W Warszawie, prawdopodobnie z XVII wieku.

Głownia:

  • o zmiennym profilu i poszerzonym piórze,
  • długości 810 mm
  • krzywizna głowni 70 mm
  • środek ciężkości 213 mm
  • wyważenie pionowe
  • przekrój wklęsły

Rękojeść:

  • rękojeść długości 130 mm
  • niewielki jelec mosiężny krzyżowy
  • nacinane okładziny drewniane trzonka, na bijane mosiężnymi gwoździami
  • głowica rozszerzona typu polskiego, dziób zagięty

Karabela typu IIb[5][edytuj | edytuj kod]

Egzemplarz nr 439 z Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach, prawdopodobnie z połowy XVIII wieku.

Głownia:

  • o profilu kołowym, krzywizna 56 mm
  • długość 830 mm
  • środek ciężkości 205 mm
  • wyważenie pionowe

Rękojeść:

  • zdobiony jelec krzyżowy
  • jednoczęściowy trzonek drewniany
  • inkrustowana kością słoniową
  • płaska ,długości 130 mm
  • prosto zagięty dziób

Karabela typu IIc[6][edytuj | edytuj kod]

Egzemplarz nr 676 z Muzeum Wojska Polskiego W Warszawie, prawdopodobnie z połowy XVII wieku. Szabla niedostosowana do cięcia z nadgarstka.

Głownia:

  • o zmiennym profilu i piórze bez młotka
  • długość 745 mm
  • strzałka krzywizny 28 mm
  • środek ciężkości 220 mm
  • wyważenie pionowe
  • przekrój teowy

Rękojeść:

  • niewielki jelec z blachy mosiężnej zagięty w kierunku głowni, zdobiony małymi głowami lwów
  • okładziny drewniane trzonka nacinane w ostre łuki, długości 125 mm
  • rozwarty dziób głowicy

Karabele ozdobne, do stroju[edytuj | edytuj kod]

Rękojeść w kształcie głowy ptaka była bardzo wdzięcznym polem do popisu dla złotników. Większość bogato zdobionych karabel miała ograniczone własności użytkowe, ze względu na niedopasowane rękojeści. Powszechne było dorabianie ozdobnej i nieporęcznej oprawy do starszej głowni. Wykorzystywano kamienie półszlachetne, kość słoniową, róg, kość, inkrustowane drewno. Łatwo rozpoznawalne i estetyczne rękojeści produkowała radziwiłłowska szlifiernia w Jankowicach koło Naliboków, działająca w drugiej połowie XVIII wieku, stosująca chalcedon i inne kamienie półszlachetne, często inkrustowane.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Przytacza się często kilka teorii na pochodzenie nazwy 'karabela':

  • Pierwsza głosi, że nazwa ta wywodzi się z połączenia dwóch słów z języka tureckiego "Kara" – oznaczająca kolor czarny oraz arabskiego "Bela" oznaczająca nieszczęście, przekleństwo lub klątwę. Połączenie tych dwóch słów w nazwę Karabela daje w sumie wyraz oznaczający "czarną klątwę", "czarne nieszczęście" lub "czarne przekleństwo".
  • Równolegle istnieje również wersja włoskiego, czy też łacińskiego pochodzenia tej nazwy. Nazwa miałaby pochodzić więc od słów "cara" (drogocenna) i "bella" (piękna).
  • Według teorii o polskiej prowenencji nazwa miałaby się wywodzić od nazwiska polskiego szlachcica – Karabeli, który podobno pierwszy wprowadził lekką, ozdobną szablę jako uzupełnienie paradnego stroju dworskiego. Czego uzasadnieniem jest polska tradycja nadawania nazw orężu od imion jak np. batorówka, zygmuntówka, augustówka czy kościuszkowska.
  • Kolejna teoria wywodzi nazwę szabli od nazw geograficznych w Turcji, Iraku bądź Iranie gdzie miano te szable produkować. Najczęściej podaje się tutaj irackie miasto Karbala (wg Zygmunta Glogera[7]), ale wskazuje się także na inne związane z iracko–perskim kręgiem kulturowym[8].
  • Bardzo prawdopodobną jest wersja, że nazwa wywodzi się od indosłowiańskiego prasłowa, które odpowiada sanskryckiemu słowu 'karavāla'[9] oznaczającego miecz, lub bułat.

Odniesienia w literaturze[edytuj | edytuj kod]

"Pamiętają i swoi, i nieprzyjaciele
Jego damaskowaną krzywą karabelę
którą piki i sztyki rzezał na kształt sieczki
I której żartem skromne dał imię Rózeczki"
Adam MickiewiczPan Tadeusz

"Nad murawą czerwone połyskują buty,
bije blask z karabeli, świeci się pas suty"
Adam MickiewiczPan Tadeusz

Karabela upowszechniła się jako "broń kostiumowa" szlachty polskiej dopiero w XVIII wieku[10]. Niektóre egzemplarze były bogato zdobione złotem, srebrem i drogimi kamieniami. Posiadanie karabeli tak nierozłącznie utożsamiało się z przynależnością do stanu szlacheckiego, że noszono je powszechnie, częstokroć z sentencjami grawerowanymi na głowni, np.

  • "Krzyż na czoło, kord na wroga, tnij a śmiało w imię Boga, z temi słowy masz tę szablę, gdy nią rąbniesz, to po diable. Polak radzi Polakowi, ojciec w darze śle synowi"[11].
  • "Bez Boga ani do proga, bez karabeli ani z pościeli"[12]
  • "Naród z królem, Król z narodem" - hasło Kuźnicy Kołłątajowskiej[13].

Karabel ozdobnych wyprodukowano w Polsce kilkaset tysięcy sztuk[14].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Wojciech Zabłocki: Cięcia prawdziwą szablą. Warszawa: SiT, 1989, s. 76-83. ISBN 83-217-2601-1.
  2. "Opis karabeli - popularnej szabli polskiej"
  3. Jędrzej Kitowicz: Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951, s.78
  4. Wojciech Zabłocki: Cięcia prawdziwą szablą. Warszawa: SiT, 1989, s. 196. ISBN 83-217-2601-1.
  5. Wojciech Zabłocki: Cięcia prawdziwą szablą. Warszawa: SiT, 1989, s. 214. ISBN 83-217-2601-1.
  6. Wojciech Zabłocki: Cięcia prawdziwą szablą. Warszawa: SiT, 1989, s. 222. ISBN 83-217-2601-1.
  7. Zygmunt Gloger, "Księga rzeczy polskich" 1896, p. 148
  8. Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej" MON, Warszawa 1981
  9. A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European languages, Monier Monier-Williams, revised by E. Leumann, C. Cappeller, et al. not dated, Motilal Banarsidass, Delhi; apparently a reprint of edition published 1899, Clarendon Press, Oxford
  10. Kitowicz, s. 480
  11. Kwaśniewicz, s.86
  12. Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym" MON, Warszawa 1981, ISBN 83-11-06559-4
  13. Tomasz Jurasz "Banialuka czyli kopa przysłów polskich", KAW Rzeszów 1989 ISBN 83-03-02705-0
  14. Kwaśniewicz, s. 87

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]