Masakra w Srebrenicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Masakra w Srebrenicy
Ilustracja
Część z ponad 6500 nagrobków na Cmentarzu i Pomniku Ofiar Ludobójstwa w Srebrenicy-Potočari z 1995 r.
Państwo

 Bośnia i Hercegowina

Miejsce

Srebrenica, Žepa

Data

6–25 lipca 1995

Liczba zabitych

ponad 8000

Typ ataku

egzekucje cywili i jeńców wojennych

Sprawca

Siły Zbrojne Republiki Serbskiej (VRS)

Położenie na mapie Bośni i Hercegowiny
Mapa konturowa Bośni i Hercegowiny, po prawej znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Ziemia44°06′00″N 19°18′00″E/44,100000 19,300000

Masakra w Srebrenicyludobójstwo[1][2][3] w którym zginęło ponad 8 tysięcy bośniackich muzułmanów, mężczyzn i chłopców, popełnione przez Siły Zbrojne Republiki Serbskiej (VRS) w lipcu 1995 r. w okolicach miasta Srebrenica[1][4][5]. Masakra ta jest uznawana za największe ludobójstwo w Europie od czasu II wojny światowej.

Upadek Srebrenicy i innej enklawy we wschodniej części Bośni – Žepy (25 lipca) przyspieszył koniec wojny w Bośni i Hercegowinie. 30 sierpnia 1995 roku lotnictwo NATO dokonało ciężkich nalotów na pozycje Serbów bośniackich, a po ich zakończeniu do Bośni i Hercegowiny wkroczyła armia chorwacka, która wraz z siłami muzułmańskimi i wojskiem bośniackich Chorwatów rozbiła Serbów. Przegrywający wojnę Serbowie zostali zmuszeni do podpisania układu w Dayton.

Wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Strefy bezpieczeństwa ONZ[edytuj | edytuj kod]

16 kwietnia 1993 r. Srebrenica i okoliczne tereny w promieniu 30 km zostały ogłoszone przez ONZ „strefą bezpieczeństwa” (Rezolucja Rady Bezpieczeństwa nr 819). 6 maja ONZ utworzyła 6 stref bezpieczeństwa (Srebrenica, Žepa, Sarajewo, Bihać, Tuzla, Goražde), których nie można było napadać i bombardować (Rezolucja Rady Bezpieczeństwa nr 824). W styczniu 1995 r. w Potočari, 5 km od Srebrenicy, ulokował swoją kwaterę Dutchbat (holenderski batalion ONZ – około 400 żołnierzy), odpowiedzialny za ochronę „strefy”. Serbowie od samego początku dążyli do zlikwidowania bośniackich enklaw. W marcu 1995 prezydent Republiki Serbskiej, Radovan Karadžić, podpisał Dyrektywę nr 7 Głównego Dowództwa RS, która określa strategię postępowania wobec Srebrenicy i sąsiedniej enklawy – Žepy. Zgodnie z tą dyrektywą VRS (Wojsko Republiki Serbskiej) miało: "jak najszybciej dokończyć fizyczne oddzielenie Srebrenicy od Žepy, uniemożliwiając nawet komunikację między osobami w obu enklawach. Poprzez zaplanowane i dobrze przemyślane operacje bojowe, stworzyć nieznośną sytuację całkowitego braku bezpieczeństwa, bez nadziei na dalsze przetrwanie lub życie dla mieszkańców Srebrenicy."[6].

Operacja „Krivaja 95”. Upadek Srebrenicy[edytuj | edytuj kod]

Mapa Bośni z 1994 roku. Enklawy Srebrenica, Žepa i Goražde ze względu na swoje położenie były ewidentnym punktem niezgody pomiędzy Serbami a Muzułmanami

6 lipca 1995 r. korpus „Drina” VRS, liczący ok. 4500 żołnierzy dowodzony przez generała majora Milenkę Živanovića, rozpoczął operację przeciwko srebrenickiej enklawie, która potem otrzyma kryptonim „Krivaja 95[7]. Otwarto ogień na muzułmańskie pozycje znajdujące się na południu enklawy, ostrzeliwując także stanowiska obserwacyjne Holendrów, aby zmusić ich do ucieczki. Cel ten został osiągnięty. Z 20 tysięcy uciekinierów od 5 do 6 tysięcy zostało jednak wpuszczonych do obozu, w którym stacjonowali holenderscy żołnierze. Oddział holenderski nie podjął żadnych działań obronnych. 9 lipca 1995 r. muzułmańscy obrońcy stracili ostatnie punkty oporu wokół miasta. Do serbskiej niewoli trafiło trzydziestu holenderskich żołnierzy.

10 lipca 1995 r. Holendrzy poprosili ONZ o wsparcie lotnictwa. ONZ się wahała. 11 lipca samoloty NATO zbombardowały dwa serbskie czołgi, jednak na tym wyczerpało się wsparcie z powietrza, ponieważ Serbowie zagrozili likwidacją wziętych do niewoli żołnierzy holenderskich i ostrzałem bazy w mieście. Po południu Serbowie wkroczyli do Srebrenicy. Generał Ratko Mladić, głównodowodzący armii republiki serbskiej, zażądał, by wszyscy muzułmanie, którzy chcą żyć, złożyli broń. Prócz tego zaoferował, by ONZ zorganizowała ewakuację około 20 tysięcy ludności cywilnej, znajdującej się w okolicy Potočari. Organizacja tej ewakuacji przez ONZ zapobiegłaby rozdzieleniu kobiet i mężczyzn. Tego samego wieczora płk Thom Karremans przeprowadził rozmowę z holenderskim generałem Nicolarim o otrzymanej od Mladicia propozycji.

Masakra[edytuj | edytuj kod]

12 lipca 1995 r. pomimo odmowy ONZ na przeprowadzenie ewakuacji ludności cywilnej, gen. Mladić nakazał oddzielenie wszystkich mężczyzn i chłopców w wieku od 15 do 77 lat oraz zorganizował wywiezienie z okolic Potočari kobiet i dzieci przygotowanymi wcześniej autobusami, które w ciągu 30 godzin deportowały ich w bezpieczne tereny. W tym samym czasie Serbowie zaatakowali uciekających muzułmanów, którzy usiłowali na własną rękę przedostać się do oddalonej o około 50 km Tuzli, gdzie znajdowała się baza ONZ. Zginęły setki osób.

13 lipca 1995 r. z powodu kończących się zapasów żywności i braku warunków sanitarnych Holendrzy nakazali pozostałym muzułmanom opuścić obóz w zamian za obietnicę przeprowadzenia odpowiedniej ewakuacji. Przy wyjściu na muzułmanów czekali Serbowie, którzy oddzielili mężczyzn od kobiet i dzieci. W następnych dniach Holendrzy zanotowali kilka egzekucji przeprowadzonych na muzułmanach przez Serbów w okolicach Potočari. Między innymi 17 mężczyzn zostało zastrzelonych nad rzeką Jadar. Tego samego dnia po południu Serbowie otoczyli magazyny w Kravicy (nie chodzi o wodospady Kravica, lecz o miejscowość w pobliżu granicy z Serbią), gdzie schroniło się około tysiąca bośniackich uchodźców. Magazyny zostały obrzucone granatami.

14 lipca 1995 r. w Tišca zatrzymano konwój autobusów wiozących kobiety i dzieci ewakuowane z Potočari do Kladni. W autobusach znaleziono około 20 ukrytych mężczyzn. Rozstrzelano ich na miejscu, następnie konwój ruszył dalej.

Z Bratunac leżącego około 8 km od Srebrenicy rozpoczęła się ewakuacja, więźniów przewieziono na północ do szkoły w Grbavci, gdzie ulokowano ich w sali gimnastycznej, następnie wywieziono jeńców na pole i rozstrzelano. Kolejną grupę wywieziono do szkoły w Petkovci, rozstrzelano ich nad tamą. Egzekucje trwały od popołudnia do nocy, rannych dobijano jeszcze rano. W tych dwóch egzekucjach zabito ponad 1000 mężczyzn.

W Grbavci Serbowie zastrzelili strzałami w tył głowy około tysiąca mężczyzn, wielu z nich w młodym wieku lub bardzo starych, prawdopodobnie ponownie wyselekcjonowanych z konwojów ewakuowanych z Potočari.

16 lipca 1995 r. transporty z Bratunac dotarły do regionu Pilice, na farmie Branjevo od godziny 10 do 15 trwały rozstrzeliwania, jeńców dowożono autobusami. Po egzekucji rozstrzelano jeńców znajdujących się w miejscowym domu kultury, użyto tam także granatów.

Do 16 lipca 1995 r. Serbowie wykonali egzekucje, w których zginęło co najmniej 7414 bośniackich muzułmanów. Masowe groby znajdują się między innymi w Orohovacu, Kozluku, Kravicy, Petkovicy i innych. 16 lipca 1995 r. Serbowie pozwolili Holendrom opuścić Potočari. Holendrzy zostawili broń i zaopatrzenie. W górach wokół Srebrenicy egzekucje trwały kilka tygodni.

Bośniaccy Serbowie zaprzeczyli, jakoby mieli wywołać masakrę. Serbska strona twierdzi, że podawana przez muzułmański rząd w Sarajewie liczba ofiar upadku Srebrenicy była znacznie przesadzona i informacje o domniemanej masakrze zostały wykorzystane jako propaganda[8].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja we wschodniej Bośni w latach 1992-1995[edytuj | edytuj kod]

Siły muzułmańskie używały śmigłowców między kwaterą główną a Srebrenicą i Žepą. 16-17 kwietnia 1995 r. w tajemniczych okolicznościach na mocy rozkazu sztabu głównego Armii BiH w Sarajewie Naser Orić został wezwany wraz z 17 oficerami 28. Dywizji srebrenickiej i 5 oficerami 285. Brygady żepskiej do Tuzli. W ciągu trzech tygodni armia muzułmańska w Srebrenicy została bez dowództwa. W nocy z 6 na 7 maja niedaleko heliportu w Žepie został zestrzelony śmigłowiec powracający już tylko z 7 oficerami Armii BiH. Szef Sztabu 28. Dywizji – Ramiz Bećirović, dowódca batalionu manewrowego – Ejub Golić i szef Sztabu 285. Brygady – Ramo Čardaković przeżyli katastrofę i odnieśli tylko niewielkie obrażenia[9]. Po tym incydencie zostały przerwane połączenia lotnicze między Tuzlą i enklawami. Tak więc już na początku serbskiej ofensywy podjętej w lipcu, Bećirović i Golić dowodzili oddziałami armii muzułmańskiej w Srebrenicy[10]. Atak przeprowadzony ze „zdemilitaryzowanej” enklawy srebrenickiej na wieś była ostatecznym powodem operacji o kryptonimie „Krivaja 95[10].

Cywile przebywali w bazie sił holenderskich ONZ w Potočari, skąd zostali ewakuowani autobusami do Kladanj

Przerzut 28. Dywizji Armii BiH do Tuzli[edytuj | edytuj kod]

Kiedy Srebrenica zaczęła upadać, siły 28. Dywizji Armii BiH wolały uciekać. Ucieczka rozpoczęła się 10 lipca, kiedy batalion holenderski raportował grupę około 300 żołnierzy muzułmańskich w drodze na północny zachód. Wieczorem 11 lipca 12-15 tys. muzułmanów zajęło pozycje w północno-zachodniej części enklawy (wieś Šušnjari), przygotowując się do marszu w kierunku Tuzli. W nocy z 11 na 12 lipca 1995 roku mieszana, wojskowo-cywilna kolumna opuściła enklawę przez góry i lasy. Czoło kolumny stanowili uzbrojeni żołnierze 28 Dywizji Armii BiH pod dowództwem majora Ramiza Bećirovića i kapitana Ejuba Golića, którzy wielokrotnie wdawali się w walkę z siłami serbskimi. W dalszej części poruszali się mężczyźni w wieku wojskowym (od wieku lat 15 w państwach islamu); niewielu z nich dysponowało bronią, najczęściej łowiecką[10].

Serbowie starali się namierzyć uciekinierów, ostrzeliwali ich i ostatecznie 13 lipca udało im się rozbić kolumnę między miejscowościami Kamenica i Konjević Polje, gdzie ariergarda kolumny musiała przekroczyć pola minowe lub przeprawiać się przez górską rzekę Jadar[10]. Muzułmanie ponieśli straty rzędu 1-2 tys. ludzi. Bez względu na to, Armia BiH kontynuowała marsz przez linie serbskie do Tuzli. Rezerwy i 4 batalion Brygady Zvornik podjęły odpowiednie kroki w celu uniemożliwienia jej przemarszu[10]. Serbowie 16 lipca zabili Ejuba Golića[11], przegrali jednak walki o Snagovo i Sapnę, tracąc od 300 do 500 ludzi. Aby uniknąć niepotrzebnych ofiar, Serbowie zostali zmuszeni otworzyć Armii BiH korytarz do Tuzli[10].

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Operacja „Stupčanica 95”. Upadek Žepy[edytuj | edytuj kod]

Już 14 lipca 1995 r., a więc w trzecim dniu po zajęciu Srebrenicy, armia bośniackich Serbów pod dowództwem Radislava Krsticia zaatakowała Žepę[10]. Podczas ataków na strefę bezpieczeństwa nad pozycjami serbskimi przeleciały samoloty NATO, ale nie interweniowały. Serbowie zagrozili ostrzelaniem okolicznych posterunków wojsk ONZ, jeśli UNPROFOR wezwie na pomoc lotnictwo NATO[12], i 25 lipca zagarnęli enklawy. Ukraiński batalion ONZ ewakuował z Žepy około 10 000 cywilów.

27 lipca 1995 r. po tym, jak siły serbskie przejęły kontrolę nad muzułmańską enklawą, pułkownik Avdo Palić, który był dowódcą 285. Brygady Armii BiH, udał się na negocjacje warunków kapitulacji. Został porwany przez serbskie wojska, był przetrzymywany w areszcie wojskowym, a następnie zniknął w nocy 4 września 1995 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że stał się on ofiarą „wymuszonego zaginięcia”. Izba Trybunału ta orzekła, iż doszło do naruszenia prawa do życia, znęcania się i nielegalnego pozbawienia wolności[13].

Konsekwencje[edytuj | edytuj kod]

Interwencja NATO w Bośni i Hercegowinie[edytuj | edytuj kod]

10 sierpnia 1995 roku Ambasador USA przy ONZ Madeleine Albright przedstawiła członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ zdjęcia lotnicze wskazujące na istnienie masowych grobów w pobliżu miejscowości Nova Kasaba. Podczas badań kryminalistycznych przeprowadzonych tam w lipcu 1996 znaleziono ciała 33 osób. W 1999 znaleziono szczątki kolejnych 55 ofiar[14][15].

Po upadku Srebrenicy i Žepy NATO przyjęło plan masowych ataków na Serbów, jeżeli ci zaatakowaliby kolejną enklawę we wschodniej Bośni – Gorażde. „Klucz” ONZ w odniesieniu do użycia siły przez NATO, który spoczywał w ręku Yasushiego Akashi, Specjalnego Przedstawiciela Sekretarza Generalnego ONZ ds. Jugosławii, został przekazany dowódcy wojskowemu UNPROFOR, francuskiemu generałowi Bernardowi Janvierowi. Klucz natowski dzierżył admirał Leighton W. Smith, Dowódca Sił Sprzymierzonych Europy Południowej w Neapolu[16][17][18].

25 lipca i 1 sierpnia decyzje o nalotach już zapadły, samoloty NATO przebazowane zostały na lotniska włoskie i na lotniskowiec USS Theodore Roosevelt (CVN-71) na Adriatyku. Druga masakra na Markale stała się bezpośrednią przyczyną przeprowadzenia przez lotnictwo NATO operacji Deliberate Force.

Trybunał[edytuj | edytuj kod]

2 sierpnia 2001 r. Radislav Krstić, jeden z dowódców wojsk serbskich biorących udział w masakrze został skazany na 46 lat więzienia. 16 kwietnia 2002 r. w Holandii, po opublikowaniu raportu Holenderskiego Instytutu Dokumentacji Wojny nazywającego udział Holendrów w Srebrenicy „współpracą przy czystkach etnicznych”, tuż przed wyborami podał się do dymisji rząd Wima Koka oraz holenderski dowódca wojsk lądowych gen. Ad van Baal.

O zbrodnię popełnioną w Srebrenicy oskarżano generała Ratko Mladicia oraz głównych przywódców serbskich z okresu wojny, oskarżonych m.in. o zbrodnie w Srebrenicy: Radovana Karadžicia i Slobodana Miloševicia. Karadžić i Mladić, przez lata poszukiwani przez Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii, zostali ujęci przez władze serbskie odpowiednio w lipcu 2008 i w maju 2011. Natomiast Milošević, któremu jednak nie udowodniono bezpośredniego udziału w masakrze, zmarł w haskim więzieniu 11 marca 2006 r.

Po wydarzeniach w Srebrenicy w 1995 r. specjalny wysłannik ONZ Tadeusz Mazowiecki demonstracyjnie zrezygnował ze swojej funkcji ogłaszając raport w sprawie łamania praw człowieka przez wszystkie strony konfliktu.

Film[edytuj | edytuj kod]

Film z jedną z nagranych egzekucji został wyświetlony 1 czerwca 2005 r. w Hadze w czasie przesłuchania generała serbskiej milicji Obrada Stevanovicia, powołanego jako świadka obrony przez byłego prezydenta Jugosławii Slobodana Miloševicia. Niektórzy z żołnierzy zostali rozpoznani jako członkowie specjalnej jednostki paramilitarnej „Skorpiony”. Potwierdził to generał Stevanović. Milošević stwierdził, że jednostka „Skorpionów” nie podlegała serbskiemu Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, oddalając od siebie zarzuty bezpośredniej odpowiedzialności za zdarzenia ukazane w filmie.

Upamiętnienie w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Na motywach masakry powstało opowiadanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego pt. „Wędrowiec cmentarny”, które zostało opublikowane po śmierci autora.

Historia Srebrenicy została opisana przez Emira Suljagicia (ur. 1975 r.) w książce pt. „Pocztówki z grobu”. Autor wraz z tysiącami innych bośniackich Muzułmanów schronił się w Srebrenicy, cudem przeżywając oblężenie i masakrę.

Temat masakry pojawia się w powieści pt. „Umrzeć w deszczu”, której autorem jest Aleksander Sowa[19].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Historię masakry w Srebrenicy opisał szwedzki zespół power-metalowy Sabaton w piosence „We Burn”. Raper Genocide nagrał utwór „Srebrenica”, który mówi o ww. wydarzeniach.

Film[edytuj | edytuj kod]

W 2020 roku odbyła się premiera filmu Aida reżyserii Jasmili Žbanić. Film opowiada historię pracującej dla ONZ tłumaczki Aidy, która próbuje ocalić swoją rodzinę przed wymordowaniem jej przez Serbów. Akcja filmu rozgrywa się w lipcu 1995 w Srebrenicy[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b International Court of Justice, Case concerning application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro) : Judgment of 26 february 2007, 26 lutego 2007, s. 127, ISBN 978-92-1-071029-9, OCLC 907467168 [dostęp 2021-09-20], Cytat: "The Court concludes that the acts committed at Srebrenica falling within Article II (a) and (b) of the Convention were committed with the specific intent to destroy in part the group of the Muslims of Bosnia and Herzegovina as such; and accordingly that these were acts of genocide, committed by members of the VRS in and around Srebrenica from about 13 July 1995.".
  2. International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia Since 1991, Judgement Prosecutor v. Radislav Krstic, icty.org, 19 kwietnia 2004, s. 12, Cytat: "By seeking to eliminate a part of the Bosnian Muslims, the Bosnian Serb forces committed genocide. [...] The Appeals Chamber states unequivocally that the law condemns, in appropriate terms, the deep and lasting injury inflicted, and calls the massacre at Srebrenica by its proper name: genocide. Those responsible will bear this stigma, and it will serve as a warning to those who may in future contemplate the commission of such a heinous act.".
  3. Agnieszka Szpak, Zbrodnie w Srebrenicy i Sarajewie przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Zbrodni w b. Jugosławii. Casus Ratko Mladicia, 2012, ISSN 0035-9629 [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  4. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, The Conflicts | Bosnia and Herzegovina - 1992-1995, icty.org [dostęp 2021-09-20].
  5. 25 years after the sorrow of Srebrenica, 8,372 lives remembered, 9 lipca 2020 [dostęp 2021-09-20], Cytat: 11 July is the anniversary of a tragedy that saw 8,372 people killed and many more forced to flee. (ang.).
  6. ICTY, Judgement Prosecutor v. Radislav Krstic, icty.org, 19 kwietnia 2004, s. 29, Cytat: "Directive 7 specified that the VRS “complete the physical separation of Srebrenica from Zepa as soon as possible, preventing even communication between individuals in the two enclaves. By planned and well-thought out combat operations, create an unbearable situation of total insecurity with no hope of further survival or life for the inhabitants of Srebrenica.”.
  7. Przemysław Mrówka. Masakra w Srebrenicy – zaniechania i okrucieństwo. „Histmag.org”, lipiec 2019. [dostęp 2019-08-06]. 
  8. Serbowie z Bośni o "domniemanej" masakrze w Srebrenicy, wiadomosci.wp.pl, 3 września 2002 [dostęp 2021-09-20] [zarchiwizowane z adresu 2015-04-02].
  9. Šefko Hodžić Pad helikoptera Armije RBiH kod enklave Žepa u noći 7 maja 1995. godine
  10. a b c d e f g Aleksandr Aleksiejewicz Ionow, Oczerki wojennoj istorii konflikta w Jugosławii (1991–1995), artofwar.ru, 13 września 2007 [dostęp 2022-02-11] (ros.), modyfikacja 2009-02-17.
  11. Ejub Golić, komandant kojem mnogi duguju život: Među saborcima
  12. Žepa broni się resztką sił archiwum.rp.pl, 18 lipca 1995
  13. Nowicki, Marek Antoni. Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór Orzeczeń 2011. Wolters Kluwer Polska, 2012. ISBN 978-83-264-5008-2 (13 Palić v. Bośnia i Hercegowina )
  14. International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of Former Yugoslavia since 1991, Prosecutor v. Blagojević & Jokić Trial Chamber Judgment, 17 stycznia 2005, s. 94-95.
  15. 2,700 civilians 'butchered by Serb gunmen'. US alleges Srebrenica massacre The Independent. Friday, 11 August 1995
  16. Przekroczyć Rubikon.
  17. Confidential Memorandum of understanding (MOU) between CINCSOUTH and FC UNPF pursuant to the North. Atlantic Council (NAC) decisions of 25 July 1995 and 1 August 1995 and the Direction of the UN Secretary-General. Camp Pleso, Croatia. 10 August 1995. Lieutenant-General Force Commander UN Peace Forces. Leighton W. Smith Admiral Commander in Chief of Allied Forces Southern Europe.
  18. 13 September 1995.
  19. Subiektywnie o książkach: Aleksander Sowa – "Umrzeć w deszczu", subiektywnieoksiazkach.pl [dostęp 2015-12-21].
  20. Quo vadis, Aida? w bazie filmpolski.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]