Demokracja ludowa
Demokracja ludowa – propagandowe określenie ustroju w państwach komunistycznych, w założeniu demokratycznego, w rzeczywistości totalitarnego lub autorytarnego, używane w państwach zależnych od ZSRR po II wojnie światowej (państwach bloku wschodniego)[1][2]. Używane jest również we współczesnych państwach, w których występuje system zdominowany przez partię komunistyczną, między innymi w Chińskiej Republice Ludowej. Jest to forma dyktatury partii komunistycznej (dyktatury proletariatu) przy zachowaniu fasady pozornej demokracji parlamentarnej. Istnieją też państwa niezwiązane z ruchem komunistycznym, które używają tego określenia.
Historia
[edytuj | edytuj kod]
Demokracja ludowa (potocznie określana jako „demoludy”) to termin polityczny, używany do opisu ustroju państw bloku wschodniego, które po drugiej wojnie światowej znalazły się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Była to forma państwa satelickiego ZSRR, charakteryzująca się faktyczną dyktaturą partii komunistycznej (lub robotniczej) przy zachowaniu fasady pozornej demokracji parlamentarnej.
Geneza i powstanie
[edytuj | edytuj kod]Model demokracji ludowej powstał w wyniku sowieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej po zakończeniu II wojny światowej. Określenie to miało za zadanie odróżnić ten system od demokracji burżuazyjnej krajów zachodnich i sugerować, że władza należy do „ludu pracującego miast i wsi”. W rzeczywistości, państwa te, mimo utrzymania pewnych instytucji demokratycznych (jak wielopartyjność i parlament), były ściśle podporządkowane kierownictwu partii komunistycznych, działających zgodnie z wytycznymi ZSRR.
Kluczowe etapy tworzenia się systemu
[edytuj | edytuj kod]Bezpośrednio po wojnie, w większości krajów bloku wschodniego, komuniści wchodzili w skład szerokich koalicji rządowych, często określanych jako Fronty Ludowe (lub Fronty Ojczyźniane). Fronty te miały formalnie zrzeszać różne siły społeczne, w tym partie chłopskie, demokratyczne czy socjaldemokratyczne. W latach 1947–1949 nastąpiła faza eliminowania opozycji i przejmowania pełnej kontroli przez partie komunistyczne (np. w Polsce przez PPR, później PZPR). Osiągnięto to poprzez fałszowanie wyborów (np. referendum i wybory w Polsce), represje wobec przywódców partii opozycyjnych oraz wymuszanie zjednoczenia sił komunistycznych i socjaldemokratycznych.
Formalne ugruntowanie systemu następowało poprzez uchwalanie nowych konstytucji, które wprowadzały zasady ustrojowe państwa socjalistycznego (np. Konstytucja PRL z 1952 r.).
Cechy charakterystyczne
[edytuj | edytuj kod]System demokracji ludowej, mimo odmienności w stosunku do władzy radzieckiej, charakteryzował się szeregiem wspólnych cech:
- hegemonia partii komunistycznej – pomimo istnienia innych partii, rzeczywistą władzę sprawowała jedna partia kierownicza (np. PZPR w Polsce, SED w NRD), która posiadała monopol polityczny i ideologiczny,
- Front Ludowy – formalnie istniejąca wielopartyjność była iluzoryczna. Partie satelickie (np. ZSL w Polsce) wchodziły w skład kontrolowanego przez komunistów bloku i nie stanowiły realnej opozycji,
- centralnie planowana gospodarka, oparta na upaństwowieniu przemysłu i środków produkcji oraz kolektywizacji (choć w różnym stopniu),
- istnienie rozbudowanego aparatu bezpieczeństwa (jak np. UB w Polsce) do zwalczania opozycji,
- państwa te pozostawały pod ścisłą kontrolą polityczną, ideologiczną i wojskową ZSRR (m.in. poprzez Układ Warszawski i RWPG).
Upadek
[edytuj | edytuj kod]Schyłek demokracji ludowej rozpoczął się w latach 80. XX wieku i przyspieszył wraz z osłabieniem ZSRR w drugiej połowie tej dekady. Ostateczny upadek komunizmu nastąpił w ramach Jesieni Narodów w 1989 roku.
W Polsce zmiany zainicjowały strajki robotnicze i w konsekwencji Obrady Okrągłego Stołu (1989), które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów 4 czerwca i pokojowego przekazania władzy. W większości innych krajów (np. Czechosłowacja, Węgry, NRD) proces ten przebiegał również pokojowo, choć w Rumunii upadek reżimu Nicolae Ceaușescu miał charakter krwawy.
Upadek ustroju demokracji ludowej oznaczał kres zimnej wojny i początek transformacji ustrojowej w kierunku demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej.
Krytyka
[edytuj | edytuj kod]Państwa „demokracji ludowej” deklarowały, że władzę w nich „sprawuje lud jako suweren”, lecz faktycznie rządy sprawowała komunistyczna monopartia (w PRL była to PZPR), a inne partie i organizacje społeczne były jej podporządkowane w formule „transmisji partii do mas” w ramach bloków określanych jako fronty narodowe (ludowe). Kraje demokracji ludowej często nazywano „demoludami”.
Termin „demokracja ludowa” miał odróżnić sposób rządzenia realizowany w państwach satelickich ZSRR od zachodniej demokracji nazywanej w bloku wschodnim „demokracją burżuazyjną”.
Demokracja ludowa formą dyktatury proletariatu
[edytuj | edytuj kod]W ZSRR w 1959 nadzwyczajny XXI Zjazd KPZR ogłosił zakończenie budowy socjalizmu i rozpoczęcie etapu przejścia do budowy społeczeństwa komunistycznego. Dlatego, w odróżnieniu od Związku Radzieckiego, gdzie z chwilą całkowitego zwycięstwa socjalizmu i wkroczenia kraju w okres budownictwa komunizmu dyktatura proletariatu przestała być konieczna[3], demokracja ludowa w ideologii marksistowsko-leninowskiej rozpatrywana była jako nowa postać dyktatury proletariatu[4][5][6][7][8][4]. Podczas gdy w ZSRR socjalizm już został zbudowany, państwa ludowodemokratyczne realizują główne zadanie dyktatury klasy robotniczej - organizowanie budowy socjalizmu[9][10].
Cała administracja państwowa, organy ścigania oraz wymiar sprawiedliwości są narzędziami dyktatury proletariatu. Za burżuazyjne i sprzeczne z zasadami państwa socjalistycznego uznawano pojęcie „interesu indywidualnego” (jednostkowego), nad który przedkładano interes społeczny (kolektywny). Wszystkie wymienione instytucje stały na straży tego ostatniego, działając jako aktywny uczestnik walki klas[11].
Demokracja ludowa jest nową formą państwową dyktatury proletariatu, a zadania, jakie sobie stawia, są zadaniami dyktatury proletariatu. W ten sposób również i system prawa w Polsce Ludowej – podobnie jak i typ – jest nowy, bo socjalistyczny, i realizuje zadania odmienne od zadań burżuazyjnego systemu prawa.
Demokrację ludową powołały do życia warunki nowego etapu rozwoju światowego ruchu rewolucyjnego.
Demokracja ludowa odzwierciedla specyfikę rozwoju rewolucji socjalistycznej w warunkach osłabienia imperializmu i zmiany stosunku sił na korzyść socjalizmu.
Na jej powstanie wpłynęła sytuacja ówczesnego etapu powszechnego kryzysu kapitalizmu; była ona odbiciem podstawowych przesunięć klasowych zachodzących w świecie kapitalistycznym: wciąż rosnącej izolacji wielkiego kapitału, zespolenia szerokich sił ludowych pod kierownictwem klasy robotniczej, dalszego zbliżenia się zadań ogólnodemokratycznych i socjalistycznych[6].
Odmienność demokracji ludowej od władzy radzieckiej
[edytuj | edytuj kod]Obok wspólnych podstawowych cech formy radzieckiej i formy demokracji ludowej, ta ostatnia ma szereg cech specyficznych[6]. Najważniejszą cechą demokracji ludowej jest istnienie Frontu Ludowego[5][4], będącego nową organizacyjną formą sojuszu klasy robotniczej, chłopstwa, drobnej burżuazji i inteligencji[13].
Wielopartyjność
[edytuj | edytuj kod]Podczas gdy w Rosji Radzieckiej był uwarunkowany historycznie system jednopartyjny, w wielu krajach demokracji ludowej ustanowiony został system wielopartyjny[7][5][14], w którym partie marksistowskie odgrywały kierowniczą rolę. W odróżnieniu od Rosji, gdzie przeciw rewolucji wystąpiły nie tylko partie burżuazyjne i obszarnicze, lecz również partie drobnomieszczańskie, w niektórych krajach demokracji ludowej wiele z tych partii poparło przejście do socjalistycznego etapu rewolucji[14]. W tych okolicznościach celowe było utworzenie bloku partii komunistycznych i robotniczych z takimi partiami politycznymi, jakie jednoczyły się we Froncie Ludowym na wspólnej płaszczyźnie walki przeciwko faszyzmowi i imperializmowi. System wielopartyjny sprzyjał w tych warunkach rozszerzeniu społecznej podstawy rewolucji i pomyślniejszemu wykonywaniu jej zasad[5]. Współpraca komunistów z niekomunistycznymi partiami demokratycznymi dokonywała się w różnorakich formach, zarówno wewnątrz Frontu Ludowego, jak i poprzez uczestnictwo przedstawicieli partii demokratycznych w organach władzy państwowej i masowych organizacjach ludzi pracy[13][15].
W szeregu krajów demokracji ludowej pomyślnie realizowana była współpraca partii komunistycznych i robotniczych z nieproletariackimi partiami demokratycznymi[15]. Do tych partii należały na przykład: Partia Ludowa i Partia Wolności w Czechosłowacji; Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne w Polsce; w Niemieckiej Republice Demokratycznej w skład Frontu Ludowego wchodziły nie tylko partie klas pracujących, ale również kilka partii burżuazyjno-demokratycznych[16].
Organizacja aparatu władzy
[edytuj | edytuj kod]
Ludowodemokratyczna forma dyktatury proletariatu charakteryzowała się także specyficznym trybem tworzenia organów władzy państwowej[13][15].
Burzenie burżuazyjnego aparatu państwowego
[edytuj | edytuj kod]Również niszczenie starej machiny państwowej dokonywało się w niektórych krajach demokracji ludowej inaczej niż w ZSRR[13][17].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- realny socjalizm
- Socjalizm demokratyczny
- nowomowa
- Układ Warszawski
- RWPG
- blok wschodni
- państwo socjalistyczne
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Słownik Języka Polskiego PWN: demokracja ludowa
- ↑ Dorota Pietrzyk-Reeves: Idea społeczeństwa obywatelskiego: Współczesna debata i jej źródła. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 236-237. ISBN 978-83-231-2890-8.
- ↑ Spirkin 1968 ↓, s. 498.
- ↑ a b c A. P. BUTENKO: People's Democracy. The Great Soviet Encyclopedia, 3rd Edition (1970-1979).. [dostęp 2021-04-09]. (ang.).
- ↑ a b c d Afanasjew i in. 1978 ↓, s. 175.
- ↑ a b c Bielakow i in. 1964 ↓, s. 727.
- ↑ a b Spirkin 1968 ↓, s. 497.
- ↑ Алексей Брагин: Тезисы о диктатуре пролетариата и общенародном государстве. Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, 2019-11-16. [dostęp 2021-05-17]. (ros.).
- ↑ Krótki słownik filozoficzny 1955 ↓, s. 101.
- ↑ Юдин 1950 ↓.
- ↑ „Sąd w społeczeństwie socjalistycznym pozostaje instytucją klasową, staje po raz pierwszy w historii na usługi przytłaczającej większości społeczeństwa, działa w oparciu o nową świadomość klasową, nasycony jest kadrami klasowo związanymi z przeważającą częścią społeczeństwa, kieruje się zasadami nowej praworządności” – Leon Schaff: Proces karny w Polsce Ludowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1952, str. 143.
- ↑ Leon Schaff: Proces karny w Polsce Ludowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1952, str. 239.
- ↑ a b c d Bielakow i in. 1964 ↓, s. 730.
- ↑ a b Bielakow i in. 1964 ↓, s. 729.
- ↑ a b c Afanasjew i in. 1978 ↓, s. 176.
- ↑ Bielakow i in. 1964 ↓, s. 729-730.
- ↑ Afanasjew i in. 1978 ↓, s. 176-177.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Demokracja ludowa. W: Aleksiej Bielakow, Fiodor Burłacki, Jurij Melwil, Abram Milejkowski, Sołomon Wygodzki, i in.: Podstawy marksizmu-leninizmu : podręcznik (Tyt. oryg.: Osnovy marksizma-leninizma). Pod redakcją Otto Kuusinena, tłumacz Regina Hekker i in.. Wyd. IV na podstawie II wydania rosyjskiego. Warszawa: Książka i Wiedza, 1964, s. 727-731. (pol.).
- Wiktor Afanasjew, Karen Brutenc, Fiodor Burłackij, Grigorij Glezerman, Jurij Krasin, i in.: Naukowy komunizm. Pod redakcją Piotra Fiedosiejewa, tł. Mirosław Skwiecińskii. Wyd. II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.
- Aleksandr Spirkin: Zarys filozofii marksistowskiej (Tyt. oryg.: Kurs marksistskoj fiłosofii). tł. Lucyna Smolińska. Warszawa: Książka i Wiedza, 1968. (pol.).
- Demokracja ludowa. W: Krótki słownik filozoficzny. Mark Rozental, Pawieł Judin (red.). Warszawa: Książka i Wiedza, 1955, s. 96–103. (pol.).
- П.Ф. Юдин: Европейские страны народной демократии на путях к социализму (Europejskie kraje demokracji ludowej na drodze do socjalizmu). Москва: Правда (тип. им. Сталина), 1950, seria: Стенограмма публичной лекции, прочитанной в Центральном лектории Общества в Москве. (ros.).