Antykoncepcja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Antykoncepcja (anty "przeciw", łac. conceptio "poczęcie") – zbiór różnorodnych metod mających na celu niedopuszczenie do zapłodnienia przez plemnik komórki jajowej, lub implantacji zarodka w jamie macicy. Podział sposobów zapobiegania ciąży opiera się na mechanizmach ich działania. Wykorzystanie zmian fizjologicznych podczas cyklu miesiączkowego kobiety charakteryzuje tzw. metody naturalne. Hamowanie owulacji stanowi cel antykoncepcji hormonalnej. Uniemożliwienie kontaktu gamet – metod mechanicznych i chirurgicznych. Z kolei uniemożliwienie implantacji już zapłodnionej komórki jajowej jest domeną niektórych metod antykoncepcji hormonalnej[1].

Antykoncepcja stanowi podstawowy element kontroli narodzin[2]. Istnieje kilka postulatów idealnej metody antykoncepcji sformułowanych przez Guillebauda, do których zalicza się m.in. stuprocentowe bezpieczeństwo, pewną skuteczność, odwracalność, prostotę, łatwość w odstawieniu metody, możliwość samodzielnego stosowania, niską cenę i szeroką dostępność, akceptację w każdej kulturze i systemie religijnym, czy politycznym. W chwili obecnej żadna ze znanych metod antykoncepcyjnych nie spełnia ww. kryteriów[1].

W wyniku braku lub nienależytej edukacji przejawiającej się brakiem stosowania, niewłaściwym użyciem, ale też zawodności niektórych metod, szacuje się iż w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii ok. 40% ciąż stanowią ciąże niepożądane, na świecie ponad 80 milionów nieplanowanych ciąż[3][4][5]. W efekcie corocznie dochodzi do około 40 milionów aborcji, a w samych Stanach Zjednoczonych do 1,3 mln na 4 mln urodzeń[3], co bezpośrednio generuje wydatki w tym kraju wynoszące 9,6-12,6 mld USD[6].

Polskie Towarzystwo Ginekologiczne przyjęło stanowisko, iż jedynym skutecznym sposobem zapobiegania niepożądanej ciąży jest promowanie nowoczesnej antykoncepcji[7].

Metody antykoncepcji[edytuj | edytuj kod]

Metody antykoncepcyjne nie wymagające od partnerów przestrzegania okresów abstynencji seksualnej, są uznawane przez WHO za metody antykoncepcyjne sensu stricto. Sposób ich działania oraz budowa są bardzo zróżnicowane. Wyróżnia się metody mechaniczne, hormonalne, wkładki domaciczne, metody chirurgiczne oraz środki plemnikobójcze. Z kolei techniki opierające się o zmiany fizjologiczne zachodzące w organizmie kobiety, długość życia plemników i komórki jajowej, wymagające przy tym okresów abstynencji seksualnej, zaliczane są do tzw. metod naturalnych[1].

Metody rozpoznawania płodności[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Naturalne planowanie rodziny.

Obserwacja płodności pomaga parom zrozumieć, jak uniknąć poczęcia lub jak do niego doprowadzić[8].

Spośród metod rozpoznawania płodności można wyróżnić te, które opierają się na zliczaniu dni cyklu – i na tej podstawie obliczania momentu wystąpienia okresów płodnych (metoda kalendarzowa) oraz metody w których, dla określenia okresu płodności, kobieta bada swój śluz szyjki macicy (metoda śluzowa)[1] lub mierzy temperaturę ciała (metoda objawowo-termiczna, metoda owulacji)[9].

Ściśle przestrzegana metoda objawowo-termiczna wykazuje się skutecznością po jednym roku użytkowania wynoszącą 98,6-99,2%[10][1], co jest wartością porównywalną ze skutecznością wkładek domacicznych (99,4%-99,8%[10]) i tabletek hormonalnych (99,7%[10]), lecz okres dopuszczalnego współżycia ogranicza się do II fazy cyklu 4 dni po owulacji, stanowiąc zatem 10 dopuszczalnych na średnio 28 dni całego cyklu.

Metody naturalne zaliczane są przez WHO do metod antykoncepcji[11].

Metody mechaniczne[edytuj | edytuj kod]

Prezerwatywa przed rozwinięciem

Polegają na mechanicznym blokowaniu, za pomocą izolujących błon gumowych, możliwości wniknięcia plemników do macicy i niedopuszczeniu do zapłodnienia. Do metod tych zalicza się m.in. prezerwatywę, kapturek dopochwowy. Wadą metod mechanicznych jest konieczność użycia ich bezpośrednio przed stosunkiem. Zaletą natomiast możliwość natychmiastowego użycia bez wstępnych skomplikowanych zabiegów, brak wymogu wstępnej lekarskiej konsultacji oraz zmniejszenie ryzyka zakażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową. W celu uzyskania lepszej skuteczności zaleca się łączenie metod mechanicznych z chemicznymi. W sprzedaży dostępne są prezerwatywy nawilżone środkiem plemnikobójczym.

Środki plemnikobójcze[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Spermicydy.

Preparaty te unieszkodliwiają plemniki, pozbawiając je możliwości ruchu. Środki te stosuje się z reguły tuż (do 10-15 minut) przed stosunkiem, wprowadzając je do pochwy bezpośrednio w postaci globulek lub w postaci żelu, pianki, maści wraz z mechanicznymi środkami antykoncepcyjnymi. Zastosowanie gąbki nasączonej spermicydem można przedsięwziąć nawet na 24 godziny przed planowanym zbliżeniem[1]. Metody chemiczne, oprócz powszechnie stosowanego nonoksynolu wykazującego działanie wiruso-, grzybo- i rzęsistkobójcze[1], nie zapobiegają zakażeniom chorobami roznoszonymi drogą płciową i stwarzają ryzyko uczuleń.

Metody chirurgiczne[edytuj | edytuj kod]

Polegają na podwiązaniu lub przecięciu jajowodów u kobiet, a nasieniowodów u mężczyzn. Sterylizacja jest metodą skuteczną, jednak i ona nie zapewnia 100% pewności.

Skuteczność męskiej sterylizacji po 1 roku jest równa 99,85-99,9%[10]. Sterylizacja kobiety zapewnia skuteczność po 1 roku od zabiegu rzędu 99,5%[10].

Do wad sterylizacji kobiecej trzeba zaliczyć jej permanentność. Możliwe jest odwrócenie procesu, powrót do naturalnej płodności wymaga jednak zaawansowanej i poważnej operacji chirurgicznej, której rezultat nie może być zagwarantowany[12].

Podobnie w przypadku wazektomii – odwrócenie, jakkolwiek możliwe, jest drogie i wymaga zaawansowanej i poważnej operacji chirurgicznej, której rezultat nie może być zagwarantowany[12].

Metody inne[edytuj | edytuj kod]

Są to m.in. stosunek przerywany, płukanie pochwy bezpośrednio po stosunku.

Stosunek przerywany, prawidłowo zastosowany, zapewnia skuteczność rzędu po roku stosowania to 96%[10]. Przy użyciu z błędami, czyli np. pośród par niedoświadczonych w stosowaniu tej metody[10] jest to 78% po 1 roku[10]. Dawniej sądzono, że metoda ta jest zupełnie nieskuteczna, gdyż już przed ejakulacją uwalniane są plemniki, ale wyniki badań[13][14][15] wskazują, że preejakulat nie zawiera plemników, chyba że pozostały one w penisie z poprzedniego wytrysku, po którym mężczyzna nie oddawał moczu.

Metody chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Do tej grupy należą wkładki domaciczne z miedzią. Uwalniana z nich miedź gromadzi się w śluzie szyjki macicy oraz w błonie śluzowej macicy (endometrium) i zmienia jej właściwości, upośledzając wędrówkę plemników w kierunku jajowodu, a także zapobiegając zagnieżdżeniu się zarodka. Do metod chemicznych zaliczamy również pierścień antykoncepcyjny, który wbrew pozorom jest chemiczną (nie mechaniczną) metodą antykoncepcyjną – podobnie jak pigułki antykoncepcyjne. Podobny ma także skład: hormony. Zasadnicza różnica polega na tym, że w cyklu wchłaniania się hormonów nie bierze udziału wątroba, przez co nie jest obciążana jak w przypadku tradycyjnych pigułek. To na pewno jedna z istotniejszych zalet pierścienia antykoncepcyjnego. Inną, równie ważną zaletą, jest także to, że nie trzeba codziennie pamiętać o jego przyjmowaniu[16].

Metody hormonalne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tabletka antykoncepcyjna.
Tabletki hormonalne

Polegają na stosowaniu środków hormonalnych, które blokują wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za dojrzewanie komórek jajowych i owulację, a także powodują zmiany w śluzie szyjkowym i błonie śluzowej macicy oraz jajowodów. Stosuje się preparaty jednoskładnikowe, zawierające gestageny lub dwuskładnikowe, zawierające gestageny, octakalioestriol i etynyloestradiol.

Preparaty jednoskładnikowe[edytuj | edytuj kod]

Jednoskładnikowe środki antykoncepcyjne zawierają tylko gestageny i występują w formie tabletek, zastrzyków, które należy powtarzać co trzy miesiące oraz metod polegających na wszczepianiu implantów z hormonem lub przyklejaniu na skórę plastrów, wydzielających do wnętrza organizmu odpowiednie dawki środka.

Działanie antykoncepcyjne tych środków polega głównie na hamowaniu wydzielania przez przysadkę mózgową lutropiny, co z kolei uniemożliwia owulację oraz wpływa na zmniejszenie przepuszczalności śluzu szyjkowego dla plemników[1].

Najczęściej stosowane w hormonalnych środkach antykoncepcyjnych gestageny to: dezogestrel, lewonorgestrel, drospirenon, gestoden, norelgestromin.

Preparaty dwuskładnikowe[edytuj | edytuj kod]

Zawarty w tych preparatach estragenowo-gestagenowych etynyloestradiol hamuje wydzielanie FSH, uniemożliwiając dojrzewanie pęcherzyków Graffa i tym samym komórek jajowych. Natomiast gestageny hamują owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej. Zmieniają też śluz szyjki macicy, utrudniając wnikanie plemników do dróg rodnych kobiety. W ten sposób hormonalne środki antykoncepcyjne uniemożliwiają zapłodnienie i powstanie zarodka. Dodatkowo, nawet jeśli by doszło do zapłodnienia, to składniki tabletek antykoncepcyjnych, działając razem, mogą uniemożliwić zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy i spowodować obumarcie zarodka, choć scenariusz taki jest bardzo mało prawdopodobny i nie jest postulowanym mechanizmem działania preparatów tego typu.

Metody hormonalne przeznaczone dla kobiet są bardzo skuteczne, a niebezpieczeństwo wywołania skutków ubocznych, spowodowanych ingerencją w system hormonalny kobiety, zwłaszcza przez pigułki jest minimalne. Warunkiem skuteczności jest ich systematyczne przyjmowanie (zgodnie z instrukcją) w celu utrzymania potrzebnego stężenia hormonów. Skuteczność tych metod zależy ściśle od systematyczności w stosowaniu. Wymienione metody mogą być nieskuteczne w związku z niektórymi chorobami i zażywaniem niektórych leków.

Środki hormonalne mogą wywoływać u kobiet stany zapalne pochwy, wzrost ryzyka zakażeń grzybiczych i bakteryjnych, powstania zakrzepów i zatorów (ciąża zwiększa to ryzyko 60-krotnie[17]), rozwinięcia się ciąży pozamacicznej[18], ale zmniejszają prawdopodobieństwo zachorowania na raka jajnika i raka trzonu macicy[19].

Oprócz gestagenów jedynym obecnie stosowanym składnikiem estrogennym w tabletkach dwuskładnikowych jest etynyloestradiol.

Antykoncepcja hormonalna dla mężczyzn[edytuj | edytuj kod]

Trwają intensywne prace nad stworzeniem hormonalnych środków antykoncepcyjnych dla mężczyzn. Problem jest złożony, gdyż istnieje niebezpieczeństwo wywołania feminizacji, a oprócz zahamowania samej produkcji plemników należy także unieczynnić plemniki już wyprodukowane[20].

Skuteczność[edytuj | edytuj kod]

Dane dotyczą odsetku ciąż (rozumianej jako zaczynającą się po zagnieżdżeniu się zarodka) po 1 roku stosowania danej metody:

Metoda antykoncepcyjna[10] Skuteczność przy pełnym stosowaniu wszystkich zaleceń (w %) Skuteczność przy typowym użyciu (w %)
Implanon (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,95 99,95
Sterylizacja mężczyzny 99,9 99,85
Wkładka domaciczna Mirena (LNg) 99,8 99,8
Depo-Provera (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,8 94
Tabletka antykoncepcyjna dwuskładnikowa 99,7 91 (wartość zaniżona)
Evra Patch (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91
NuvaRing (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91
Metody rozpoznawania płodności – Metoda objawowo-termiczna 99,6
Sterylizacja kobiety 99,5 99,5
Tabletka antykoncepcyjna jednoskładnikowa 99,49 91 (wartość zawyżona)
Wkładka domaciczna ParaGard (copper T) 99,4 99,2
Prezerwatywy męskie 98 82
Metody rozpoznawania płodności – Metoda owulacji (Billingsów) 97
Stosunek przerywany 96 78
Metody rozpoznawania płodności 76
Prezerwatywy żeńskie 95 79
Metody rozpoznawania płodności – Kalendarzyk 95
Diafragma 94 88
Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która nie rodziła) 91 88
Spermicydy 82 72
Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która już rodziła) 80 76
Brak antykoncepcji 15 15

Metodami nieuwzględnionymi w powyższym zestawieniu są nieodwracalne histerektomia i sterylizacja histeroskopijna (obie mają 100% skuteczności)[21] oraz odwracalne wypełnienie nasieniowodu plemnikobójczym żelem (w pierwszych testach również nie doszło do zapłodnienia)[22]. Ze 100-procentową skutecznością testy na zwierzętach przeszła tabletka blokująca produkcję plemników[23]. Trwają badania nad zatrzymaniem jej ultradźwiękami[24] i blokowaniem genów[25]. Metaanaliza badań przeprowadzonych przez WHO na ok. 7000 kobiet wykazała, że skuteczność lewonorgestrelu jako antykoncepcji awaryjnej po jednym stosunku to 98,4-99,3% (w zależności od czasu, który upłynął od stosunku)[26]. Tabletka z największą dawką (dostępna na rynku poza Polską) działa wzięta do 5 dni po stosunku, a jej skuteczność wynosi 99,09%[27].

Skuteczność antykoncepcji można wyrazić za pomocą wskaźnika Pearla, choć m.in. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)[11] czy American Congress of Obstetricians and Gynecologists[28] odeszły od jego stosowania, na rzecz wyrażania skuteczności w procentach.

Medyczne kryteria wyboru metody antykoncepcji[edytuj | edytuj kod]

Do oceny metod antykoncepcji stosuje się następujące kryteria medyczne:

  • skuteczność,
  • odwracalność,
  • bezpieczeństwo,
  • akceptacja,
  • korzyści pozaantykoncepcyjne[29].

Przyczyny stosowania antykoncepcji[edytuj | edytuj kod]

Antykoncepcja jest stosowana z jednego lub kilku powodów:

  • wiekowych – zbyt młody lub zbyt zaawansowany wiek kobiety lub mężczyzny;
  • ekonomicznych – brak środków do utrzymania zadowalającego statusu materialnego rodziny;
  • zdrowotnych – duże prawdopodobieństwo pogorszenia stanu zdrowia kobiety;
  • genetycznych – duże prawdopodobieństwo obciążenia dziecka nieuleczalną wadą genetyczną;
  • światopoglądowych – nieplanowanie posiadania potomstwa;
  • obyczajowych – poza małżeństwem;
  • innych.

Skutki powszechności antykoncepcji[edytuj | edytuj kod]

Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA) promuje i finansuje promocję antykoncepcji (birth control), gdyż jej stosowanie zmniejsza tempo przyrostu liczby ludności świata, co polepszy dostępność żywności (m.in. wody) oraz stan zasobów naturalnych[30][31][32][33]. Ponadto stosowanie antykoncepcji wspiera autonomię kobiet, polepsza ich zdrowie i pomaga poszczególnym społecznościom[34] m.in. poprzez zapobieganie niechcianym ciążom, które prowadzą w krajach rozwijających się do nielegalnej, czyli niebezpiecznej aborcji[35].

Za sprawą rozpowszechnienia antykoncepcji zmniejszyła się liczba zgonów ciężarnych o 44%, a gdyby wszystkie kobiety chcące antykoncepcji ją stosowały, to spadek ten wynosiłby 73%[36]. Poprzez wydłużanie czasu pomiędzy kolejnymi ciążami antykoncepcja poprawia zdrowie kobiety i szansę na przeżycie u dzieci[37]. Ciąże nastolatek wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wcześniactwa, niskiej masy urodzeniowej i śmiertelnością niemowląt oraz matek[38][39], a odczekanie do 18 roku życia na urodzenie dziecka poprawia zdrowie jego i jego matki[40].

Planowania rodziny (czyli planowanie poczęcia dziecka, stosowanie antykoncepcji i aborcji oraz edukacja seksualna) to jedno z najbardziej opłacalnych przedsięwzięć poprawiających zdrowie, gdyż zmniejsza ono liczbę niechcianych dzieci i chorych na choroby weneryczne[41]. Kupowanie środków antykoncepcyjnych powoduje wzrost ekonomiczny, gdyż zmniejsza liczbę dzieci i zużycie deficytowych surowców, a zwiększa liczbę pracujących kobiet[42][43]. W przypadku kobiet ich zarobki, majątek, BMI ich oraz ich dzieci polepszają się dzięki dostępowi do antykoncepcji[42].

Antykoncepcja a religie[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie ze stanowiskami przywódców poszczególnych Kościołów stosowanie antykoncepcji może być dopuszczalne, częściowo dopuszczalne lub niedopuszczalne.

Kościół katolicki[edytuj | edytuj kod]

Kościół katolicki dopuszcza wyłącznie metody polegające na korzystaniu z okresów niepłodności, gdy rodzina nie jest gotowa na przyjęcie potomstwa[44], odrzucając wszelkie inne jako sprzeczne z wyznawaną przez ten Kościół koncepcją osoby i płciowości ludzkiej. Jan Paweł II pisał, że antykoncepcja sztuczna jest sprzeczna z pełną prawdą aktu płciowego jako właściwego wyrazu miłości małżeńskiej[45]. W encyklice Casti connubii Piusa XI antykoncepcja została zdefiniowana wyraźnie jako grzech ciężki, skutkujący wiecznym potępieniem[46].

Stosowanie metod nie pozwalających zagnieździć się zarodkowi w macicy wchodzi w zakres grzechu aborcji. Należy zwrócić uwagę, że Kodeks Prawa Kanonicznego oraz Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, w przypadku spowodowania śmierci embrionu przewidują karę ekskomuniki[47][48][49].

Metody które mogą prowadzić do śmierci embrionu (czyli grzechu aborcji w Kościele katolickim) to np.:

  • plastry antykoncepcyjne, zawierające środki hormonalne[50]
  • IUD stosowana jako antykoncepcja awaryjna po części zapobiega implantacji zarodka[51][52][53]
  • prezerwatywy nasączone środkiem wczesnoporonnym

Odsetki udanych ciąż (rozumianych jako zaczynających się od zagnieżdżenia zarodka) są takie same w przypadku kobiet w przeszłości używających antykoncepcję hormonalną (antykoncepcja ustna, wkładki domaciczne, implanty, zastrzyki antykoncepcyjne) co u kobiet tego nie robiących[54]. Obecnie panuje konsensus, że wkładka domaciczna (używana nie jako antykoncepcja awaryjna) jedynie niszczy plemniki i komórki jajowe, nie wpływając na zygotę czy zarodek[55]. Efektu poronnego nie mają również jedno- i dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne zażywane przed ciążą i podczas niej[56], a także antykoncepcja awaryjna (które nie utrudnia również implantacji zarodka)[57][58].

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP[edytuj | edytuj kod]

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce samą dyskusję o "dozwolonych" lub "niedozwolonych" środkach i metodach antykoncepcji uważa za bezprzedmiotową, ponieważ nie ma ona uzasadnienia w Piśmie Świętym. Kościół nie sprzeciwia się więc stosowaniu dowolnych metod zapobiegania ciąży we współżyciu małżeńskim, przeciwnie - postrzega to jako świadome macierzyństwo, a niekiedy jako element ochrony zdrowia kobiety. Sprzeciwia się jedynie środkom wczesnoporonnym, ponieważ uznaje to za formę aborcji[59].

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy uznają że Biblia nie nakazuje chrześcijanom wydawania na świat dzieci – nakaz ten dotyczył jedynie pierwszej pary ludzkiej oraz rodziny Noego[60]. Za niedopuszczalne uważają stosowanie tych metod kontroli narodzin, mających na celu zniszczenie zarodka już powstałego (aborcja, środki wczesnoporonne)[61]. Wszystkie inne metody antykoncepcyjne są według nich dopuszczalne[62].

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Antykoncepcja

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Grzegorz H. Bręborowicz: Położnictwo i ginekologia. PZWL, 2005.
  2. Mac E. Hadley, Jon E. Levine, Endocrinology, Pearson Prentice Hall, 2007, ISBN 978-0-13-187606-4
  3. 3,0 3,1 Contraception Editorial September 2008: The Potential of Long-acting Reversible Contraception to Decrease Unintended Pregnancy
  4. Unplanned pregnancies in U.S. at 40 percent
  5. BBC NEWS | Health | 40% of pregnancies 'unplanned'
  6. Unintended Pregnancy and Taxpayer Spending – Monea – 2011 – Perspectives on Sexual and Reproductive Health – Wiley Online Library
  7. Zbigniew Lew Starowicz, Violetta Skrzypulec: Podstawy Seksuologii. PZWL, 2010.
  8. Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 18th revised edition; New York: Ardent Media, Inc.; str. 317
  9. Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 18th revised edition; New York: Ardent Media, Inc.; str. 318
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3638209/
  11. 11,0 11,1 [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs351/en/ WHO | Family planning
  12. 12,0 12,1 Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 18th revised edition; New York: Ardent Media, Inc.; str. 538
  13. Zukerman, Z.; Weiss, DB; Orvieto, R (April 2003). "Short Communication: Does Preejaculatory Penile Secretion Originating from Cowper's Gland Contain Sperm?". Journal of Assisted Reproduction and Genetics 20 (4): 157–159. doi:10.1023/A:1022933320700. PMID 12762415.
  14. Free M, Alexander N (1976). "Male contraception without prescription. A reevaluation of the condom and coitus interruptus" (PDF). Public Health Rep 91 (5): 437–45. PMID 824668. PMC 1440560. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1440560&blobtype=pdf
  15. "Researchers find no sperm in pre-ejaculate fluid". Contraceptive Technology Update 14 (10): 154–156. October 1993. doi:10.1016/j.<a (inactive 2008-07-21). PMID 12286905.
  16. http://www.mowimyjak.pl/styl-zycia/sex/pierscien-antykoncepcyjny-co-to-takiego-jak-go-uzywac,28_60980.html
  17. Chapter 30 – The reproductive system in: Rod Flower; Humphrey P. Rang; Maureen M. Dale; Ritter, James M. (2007). Rang & Dale's pharmacology. Edinburgh: Churchill Livingstone. ISBN 0-443-06911-5.
  18. Antykoncepcja
  19. Eksplozja hormonów 3 w: Vivienne Parry Cała prawda o hormonach, s. 167, Świat Książki, Warszawa 2007 ISBN 978-83-247-0410-1
  20. Janiec Waldemar (red.), Kompendium farmakologii Wydanie II, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3589-9
  21. Birth Control: Surgical Sterilization Symptoms, Causes, Treatment – Hysteroscopic sterilization on MedicineNet
  22. New Male Birth Control Procedure Is 100 Percent Effective, Completely Reversible [STUDY] – International Business Times
  23. Researchers see a male counterpart to 'The Pill' – TwinCities.com
  24. BBC News – Testicular zap 'may stop sperm'
  25. BBC News – Male pill: gene discovery may lead to contraceptive
  26. http://wcsh.org.uk/sites/wcsh.org.uk/files/Piaggio%202011.pdf
  27. The promiscuity pill: £30 tablet that can be taken five days later 'will lead to unsafe sex' | Mail Online
  28. http://www.acog.org/~/media/For%20Patients/faq112.pdf?dmc=1&ts=20120226T1756034481
  29. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji. [dostęp 2011-10-15].
  30. RH4_3.indd
  31. Czy ziemia jest przygotowana na znaczny przyrost liczby ludności?. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. [dostęp 2012-08-01].
  32. Rządowa Rada Ludnościowa: 37 sesja Komisji Ludności i Rozwoju ONZ (pol.). W: Biuletyn 49 [on-line]. 2005. [dostęp 2012-08-01].
  33. Raport UNFPA: "Sytuacja Ludności Świata 2004. Konsensus kairski – ocena po dziesięciu latach: ludność, zdrowie reprodukcyjne i globalne działania na rzecz zwalczania ubóstwa.". [dostęp 2012-08-01].
  34. WHO | Family planning
  35. National laws and unsafe abortion: the... [Reprod Health Matters. 2004] – PubMed – NCBI
  36. Maternal deaths averted by contraceptive use: an analysis of 172 countries : The Lancet
  37. Contraception and health : The Lancet
  38. Pregnancy in adolescents. [Adolesc Med State Art Rev. 2012] – PubMed – NCBI
  39. Contraception for primary care pro... [Adolesc Med State Art Rev. 2012] – PubMed – NCBI
  40. ESD Project: Spacing Messages
  41. Family Planning and the Burden of Unintended Pregnancies
  42. 42,0 42,1 The economic consequences of reproductive health and family planning : The Lancet
  43. Slowing population growth for wellbeing and development : The Lancet
  44. Paweł VI: Encyklika "Humanae vitae" – O zasadach moralnych w dziedzinie przekazywania życia ludzkiego (pol.). opoka.org.pl. [dostęp 2011-10-24].  Cytat: Jeśli więc istnieją słuszne powody dla wprowadzenia przerw między kolejnymi urodzeniami dzieci, wynikające bądź z warunków fizycznych czy psychicznych małżonków, bądź z okoliczności zewnętrznych, Kościół naucza, że wolno wówczas małżonkom uwzględniać naturalną cykliczność właściwą funkcjom rozrodczym i podejmować stosunki małżeńskie tylko w okresach niepłodności, regulując w ten sposób ilość poczęć, bez łamania zasad moralnych, które dopiero co wyłożyliśmy.
  45. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_25031995_evangelium-vitae_pl.html – Evangelium Vitae, p. 13
  46. http://www.currenda.diecezja.tarnow.pl/archiwum/2-97/o-4.htm
  47. [1] – Instrukcja Dignitas personae dotycząca niektórych problemów bioetycznych, str. 13
  48. [2] – Kodeks Prawa Kanonicznego, Kan. 1398 §2
  49. [3] – Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, Kan. 1450 §2
  50. Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 18th revised edition; New York: Ardent Media, Inc.; str. 392
  51. Trussell, James; Schwarz, Eleanor Bimla (2011). "Emergency contraception". In Hatcher, Robert A.; Trussell, James; Nelson, Anita L.; Cates, Willard Jr.; Kowal, Deborah; Policar, Michael S. Contraceptive technology (20th revised ed.). New York: Ardent Media. pp. 113–145. ISBN 978-1-59708-004-0. ISSN 0091-9721. OCLC 781956734. s. 121
  52. http://www.fsrh.org/pdfs/CEUguidanceEmergencyContraception11.pdf
  53. Speroff, Leon; Darney, Philip D. (2011). "Special uses of oral contraception: emergency contraception, the progestin-only minipill". A clinical guide for contraception (5th ed.). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. pp. 153–166. ISBN 978-1-60831-610-6. s. 155
  54. Fertility after discontinuation of contracepti... [Contraception. 2011] - PubMed - NCBI
  55. Grimes, David (2007). "Intrauterine Devices (IUDs)". In Hatcher, Robert A., et al. Contraceptive Technology (19th rev. ed.), s. 120
  56. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-3016.2008.00942.x/abstract
  57. http://www.laboratoriosilesia.com/upfiles/sibi/GI1207986.pdf strona 929
  58. http://www.figo.org/files/figo-corp/MOA_FINAL_2011_ENG.pdf
  59. Oświadczenie Kościoła w sprawie ochrony życia. bik.luteranie.pl. [dostęp 2014-07-10].
  60. Czy antykoncepcja jest sprzeczna z zasadami Bożymi?. JW.org. [dostęp 10 maja 2013].
  61. Czy Biblia wypowiada się na temat aborcji?. JW.org. [dostęp 6 lipca 2014].
  62. Czy chrześcijanie mogą stosować antykoncepcję?. JW.org. [dostęp 6 lipca 2014].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.