Antykoncepcja
Antykoncepcja (anty- + łac. conceptio "poczęcie") – metody i techniki zapobiegające zapłodnieniu. Tą nazwą określa się także środki, które przeciwdziałają trwałemu zagnieżdżeniu się embrionu ludzkiego[1] wewnątrz macicy, czym powodują jego obumarcie.
Antykoncepcja bywa opisywana jako element kontroli narodzin[2], w której ramach stosuję się również aborcję[3] i środki zapobiegające zagnieżdżeniu się zapłodnionej komórki jajowej. Sterylizacja, wazektomia i zastrzyki ubezpładniające mogą być zaliczane do metod antykoncepcyjnych albo być traktowane jako inne metody kontroli urodzin.
Antykoncepcja nie zawsze jest stosowana (w tym niepoprawnie stosowana) i bywa także zawodna, co skutkuje rocznie ok. 40%, czyli ponad 80 milionami nieplanowanych ciąż[4] (w USA i Wielkiej Brytanii 40% z nich jest niechcianych[5][6]). Efektem tego jest ponad 40 milionów aborcji rocznie[4] i wydatki budżetowe w samych Stanach Zjednoczonych rzędu 4,7-6,2 mld USD (łączne wydatki to 9,6-12,6 mld USD)[7].
Spis treści |
Metody antykoncepcji[edytuj]
Metody antykoncepcyjne nie wymagają od partnerów przestrzegania okresów abstynencji seksualnej, są uznawane przez WHO za metody antykoncepcyjne sensu stricto. Ich przeznaczenie, działanie, budowa są bardzo zróżnicowane. Zasadniczo dzielą się na metody mechaniczne, hormonalne, wkładki domaciczne, metody chirurgiczne oraz inne.
Metody utrudniające poczęcie[edytuj]
Metody te zmniejszają prawdopodobieństwo poczęcia i nie powodują śmierci zarodka.
Naturalne planowanie rodziny[edytuj]
Uznawanie Metod naturalnych za antykoncepcję zależy od przyjętej jej definicji. WHO zalicza NPR do metod antykoncepcji[8]. Przegląd systematyczny z 2007 roku wykazał, że skuteczność średnia metod objawowo-termicznych to 80-87%, a skuteczność przy przestrzeganiu wszystkich zaleceń danej metody to 97-98%[9]; dla metody Billingsów wartości te wynoszą odpowiednio 78% i 97%[10].
Metody mechaniczne[edytuj]
Polegają na mechanicznym blokowaniu, za pomocą izolujących błon gumowych, możliwości wniknięcia spermy do macicy i niedopuszczeniu do zapłodnienia. Do metod tych zalicza się prezerwatywę, kapturek dopochwowy. Wadą metod mechanicznych jest konieczność "zainstalowania" ich bezpośrednio przed albo nawet w trakcie stosunku. Ich zaletą jest natomiast możliwość natychmiastowego użycia bez wstępnych skomplikowanych zabiegów, brak wymogu lekarskiej konsultacji oraz zmniejszenie ryzyka zakażenia niektórymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. W celu uzyskania lepszej skuteczności zaleca się łączenie metod mechanicznych z chemicznymi. Prezerwatywy są zwykle już fabrycznie pokrywane środkiem plemnikobójczym. W przypadku kapturka (diafragmy), środki plemnikobójcze należy zakupić osobno.
Spermicydy[edytuj]
Preparaty te unieszkodliwiają plemniki, pozbawiając je możliwości ruchu. Środki te stosuje się tuż (do 10-15 minut) przed stosunkiem, wprowadzając je do pochwy bezpośrednio w postaci globulek lub w postaci żelu, pianki, maści wraz z mechanicznymi środkami antykoncepcyjnymi. Już od starożytności jako nośnika płynnych środków chemicznych (np. roztworu octu) używano gąbek. Metody chemiczne nie zapobiegają zakażeniom chorobami roznoszonymi drogą płciową i stwarzają ryzyko uczuleń.
Metody chirurgiczne[edytuj]
Polegają na podwiązaniu/przecięciu jajowodów u kobiet, a nasieniowodów u mężczyzn. Sterylizacja jest jedną z najskuteczniejszych metod antykoncepcyjnych, jednak i ona nie zapewnia 100% skuteczności, zanotowano bowiem przypadki samoistnego udrożnienia podwiązanych przewodów. W przypadku mężczyzn staje się skuteczna dopiero po kilku tygodniach od zabiegu. Wskaźnik Perla wynosi dla mężczyzn 0,1, dla kobiet 0,5. Wadą jest też niska odwracalność metody – powrót do płodności następuje jedynie w ok. 70% przypadków.
Metody inne[edytuj]
Są to m.in. stosunek przerywany, płukanie pochwy bezpośrednio po stosunku, a także tzw. karezza. Płukanie pochwy jest bardzo zawodne, a więc nie nadaje się do bezpiecznego stosowania. Stosunek przerywany jest bardziej skuteczną metodą antykoncepcji. Dawniej sądzono, że metoda ta jest zupełnie nieskuteczna, gdyż już przed ejakulacją uwalniane są plemniki, ale wyniki badań[11][12][13] wskazują, że preejakulat nie zawiera plemników, chyba że pozostały one w penisie z poprzedniego wytrysku, po którym mężczyzna nie oddawał moczu. Brak danych na temat wskaźnika Pearla w przypadku karezzy.
Metody utrudniające zagnieżdżenie się poczętego zarodka w macicy[edytuj]
Metody te powodują obumarcie poczętego zarodka z powodu zmian fizjologicznych w drogach rodnych kobiety. Niektóre z tych metod wpływają też hamująco na owulację, zmniejszając szansę poczęcia.
Metody chemiczne[edytuj]
Do tej grupy należą wkładki domaciczne z miedzią. Uwalniana z nich miedź gromadzi się w śluzie szyjki macicy oraz w błonie śluzowej macicy (endometrium) i zmienia jej właściwości, zapobiegając zagnieżdżeniu się zarodka.
Metody hormonalne[edytuj]
Polegają na stosowaniu środków hormonalnych, które blokują wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za dojrzewanie komórek jajowych i owulację, a także powodują zmiany w śluzie szyjkowym i błonie śluzowej macicy oraz jajowodów. Stosuje się preparaty jednoskładnikowe, zawierające gestageny lub dwuskładnikowe, zawierające gestageny, octakalioestriol i etynyloestradiol.
Preparaty jednoskładnikowe[edytuj]
Jednoskładnikowe środki antykoncepcyjne zawierają tylko gestageny i występują w formie tabletek, zastrzyków, które należy powtarzać co trzy miesiące oraz metod polegających na wszczepianiu implantów z hormonem lub przyklejaniu na skórę plastrów, wydzielających do wnętrza organizmu odpowiednie dawki środka.
Działanie antykoncepcyjne tych środków polega głównie na zmienianiu właściwości śluzu w szyjce macicy i utrudnianiu wnikania plemników do dróg rodnych kobiety. Hormony te hamują również owulację, ale tylko u 70% kobiet (tabletki tego typu są zatem mniej skuteczne od dwuskładnikowych). Jeśli jednak dojdzie do zapłodnienia, gestageny utrudniają zagnieżdżanie się zarodka w macicy, gdyż zmieniona jest struktura błony śluzowej macicy. Takie działanie wszystkich tabletek, plastrów, zastrzyków oraz pozostałych preparatów jednoskładnikowych jest więc przyczyną śmierci zarodka[14][15].
Preparatami jednoskładnikowymi są również środki nazywane antykoncepcją postkoitalną oraz hormonalne wkładki domaciczne zapobiegające zagnieżdżeniu się zarodka w macicy.
Preparaty dwuskładnikowe[edytuj]
Zawarty w tych preparatach estragenowo-gestagenowych etynyloestradiol hamuje wydzielanie FSH, uniemożliwiając dojrzewanie pęcherzyków Graffa i tym samym komórek jajowych. Natomiast gestageny (również obecne w tabletkach) hamują owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej. Zmieniają też śluz szyjki macicy, utrudniając wnikanie plemników do dróg rodnych kobiety. W ten sposób hormonalne środki antykoncepcyjne uniemożliwiają zapłodnienie i powstanie zarodka. Dodatkowo, nawet jeśli by doszło do zapłodnienia, to składniki tabletek antykoncepcyjnych, działając razem, mogą uniemożliwić zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy i spowodować obumarcie zarodka.
Najczęściej stosowane w hormonalnych środkach antykoncepcyjnych gestageny to: Dezogestrel, Lewonorgestrel, Drospirenon, Gestoden, Norelgestromin.
Metody hormonalne przeznaczone dla kobiet są bardzo skuteczne, a niebezpieczeństwo wywołania skutków ubocznych, spowodowanych ingerencją w system hormonalny kobiety, zwłaszcza przez pigułki jest minimalne. Warunkiem skuteczności jest ich systematyczne połykanie (zgodnie z instrukcją) w celu utrzymania potrzebnego stężenia hormonów. Skuteczność tych metod zależy ściśle od systematyczności w stosowaniu. Wymienione metody mogą być nieskuteczne w związku z niektórymi chorobami i zażywaniem specyficznych leków.
Środki hormonalne mogą wywoływać u kobiet stany zapalne pochwy, wzrost ryzyka zakażeń grzybiczych i bakteryjnych, powstania zakrzepów i zatorów (ciąża zwiększa to ryzyko 60-krotnie[16]), rozwinięcia się ciąży pozamacicznej[17], ale zmniejszają prawdopodobieństwo zachorowania na raka jajnika i raka trzonu macicy[18].
Trwają intensywne prace nad stworzeniem hormonalnych środków antykoncepcyjnych dla mężczyzn. Problem jest złożony, gdyż istnieje niebezpieczeństwo wywołania feminizacji, a oprócz zahamowania samej produkcji plemników należy także unieczynnić plemniki już wyprodukowane[19].
Skuteczność[edytuj]
Skuteczność antykoncepcji można wyrazić za pomocą wskaźnika Pearla, choć m.in. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)[8] czy American Congress of Obstetricians and Gynecologists[20] odeszły od jego stosowania, na rzecz wyrażania skuteczności w procentach. Taką metodę przyjęto też w przeglądzie systematycznym z 2007 roku[21]:
| Metoda antykoncepcyjna | Skuteczność przy pełnym stosowaniu wszystkich zaleceń (w %) | Skuteczność przy typowym użyciu (w %) |
|---|---|---|
| Implanon (hormonalny jednoskładnikowy P) | 99,95 | 99,95 |
| Sterylizacja mężczyzny | 99,9 | 99,85 |
| Wkładka domaciczna (IUD) typu Mirena | 99,8 | 99,8 |
| Tabletki dwuskładnikowe E+P | 99,7 | 92 |
| Tabletki jednoskładnikowe P | 99,7 | 92 |
| Evra Patch (hormonalny dwuskładnikowy E+P) | 99,7 | 92 |
| NuvaRing (hormonalny dwuskładnikowy E+P) | 99,7 | 92 |
| Sterylizacja kobiety | 99,5 | 99,5 |
| Wkładka domaciczna (IUD) typu ParaGard | 99,4 | 99,2 |
| Depo-Provera (hormonalny jednoskładnikowy P) | 99,7 | 97 |
| Prezerwatywy męskie | 98 | 85 |
| Naturalne planowanie rodziny | 95-98[9] (w zależności od metody) | 75 |
| Stosunek przerywany | 96 | 73 |
| Prezerwatywy żeńskie | 95 | 79 |
| Diafragma | 94 | 84 |
| Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która nie rodziła) | 91 | 84 |
| Spermicydy | 82 | 71 |
| Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która już rodziła) | 80 | 68 |
| Brak antykoncepcji | 15 | 15 |
Metodami nieuwzględnionymi w powyższym zestawieniu są nieodwracalne histerektomia i sterylizacja histeroskopijna (obie mają 100% skuteczności)[22] oraz odwracalne wypełnienie nasieniowodu plemnikobójczym żelem (w pierwszych testach również nie doszło do zapłodnienia)[23]. Ze 100-procentową skutecznością testy na zwierzętach przeszła tabletka blokująca produkcję plemników[24]. Trwają badania nad zatrzymaniem jej ultradźwiękami[25] i blokowaniem genów[26].
Medyczne kryteria wyboru metody antykoncepcji[edytuj]
Do oceny metod antykoncepcji stosuje się następujące kryteria medyczne:
- skuteczność,
- odwracalność,
- bezpieczeństwo,
- akceptacja,
- korzyści poza-antykoncepcyjne[27].
Przyczyny stosowania antykoncepcji[edytuj]
Antykoncepcja jest stosowana z jednego lub kilku powodów:
- wiekowych – zbyt młody lub zbyt zaawansowany wiek kobiety lub mężczyzny;
- ekonomicznych – brak środków do utrzymania zadowalającego statusu materialnego rodziny;
- zdrowotnych – duże prawdopodobieństwo pogorszenia stanu zdrowia kobiety;
- genetycznych – duże prawdopodobieństwo obciążenia dziecka nieuleczalną wadą genetyczną;
- światopoglądowych – nieplanowanie posiadania potomstwa;
- obyczajowych – poza małżeństwem;
- innych.
Skutki powszechności antykoncepcji[edytuj]
Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA) promuje i finansuje promocję antykoncepci (birth control), gdyż jej stosowanie zmniejsza tempo przyrostu liczby ludności świata, co polepszy dostępność żywności (m.in. wody) oraz stan zasobów naturalnych[28][29][30][31]. Ponadto stosowanie antykoncepcji wspiera autonomię kobiet, polepsza ich zdrowie i pomaga poszczególnym społecznościom[32] m.in. poprzez zapobieganie niechcianym ciążom, które prowadzą w krajach rozwijających się do nielegalnej, czyli niebezpiecznej aborcji[33].
Za sprawą rozpowszechnienia antykoncepcji zmniejszyła się liczba zgonów ciężarnych o 44%, a gdyby wszystkie kobiety chcące antykoncepcji ją stosowały, to spadek ten wynosiłby 73%[34]. Poprzez wydłużanie czasu pomiędzy kolejnymi ciążami antykoncepcja poprawia zdrowie kobiety i szansę na przeżycie u dzieci[35]. Ciąże nastolatek wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wcześniactwa, niskiej masy urodzeniowej i śmiertelnością niemowląt oraz matek[36][37], a odczekanie do 18 roku życia na urodzenie dziecka poprawia zdrowie jego i jego matki[38].
Planowania rodziny (czyli planowanie poczęcia dziecka, stosowanie antykoncepcji i aborcji oraz edukacja seksualna) to jedno z najbardziej opłacalnych przedsięwzięć poprawiających zdrowie, gdyż zmniejsza ono liczbę niechcianych dzieci i chorych na choroby weneryczne[39]. Kupowanie środków antykoncepcyjnych powoduje wzrost ekonomiczny, gdyż zmniejsza liczbę dzieci i zużycie deficytowych surowców, a zwiększa liczbę pracujących kobiet[40][41]. W przypadku kobiet ich zarobki, majątek, BMI ich oraz ich dzieci polepszają się dzięki dostępowi do antykoncepcji[40].
Antykoncepcja a religie[edytuj]
Zgodnie ze stanowiskami przywódców poszczególnych Kościołów stosowanie antykoncepcji może być dopuszczalne, częściowo dopuszczalne lub niedopuszczalne.
Kościół katolicki[edytuj]
Kościół katolicki dopuszcza wyłącznie metody polegające na korzystaniu z okresów niepłodności, gdy rodzina nie jest gotowa na przyjęcie potomstwa[42], odrzucając wszelkie inne jako sprzeczne z wyznawaną przez ten Kościół koncepcją osoby i płciowości ludzkiej. Jan Paweł II pisał, że antykoncepcja sztuczna jest sprzeczna z pełną prawdą aktu płciowego jako właściwego wyrazu miłości małżeńskiej[43].
Stosowanie metod nie pozwalających zagnieździć się zarodkowi w macicy wchodzi w zakres grzechu aborcji. Należy zwrócić uwagę, że Kodeks Prawa Kanonicznego oraz Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, w przypadku spowodowania śmierci embrionu przewidują karę ekskomuniki[44][45][46].
Metody które mogą prowadzić do śmierci embrionu (czyli grzechu aborcji w Kościele katolickim) to np.[47]:
- tabletka antykoncepcyjna
- wkładka domaciczna
- plastry i zastrzyki antykoncepcyjne, zawierające środki hormonalne
- metody o działaniu utrudniającym lub uniemożliwiającym implantację zarodka poprzez zmienienie struktury endometrium (błony śluzowej trzonu macicy)
- "pigułka po" (w 2013 roku niemieccy biskupi zezwolili na antykoncepcję awaryjną zgwałconym kobietom, które chcą zapobiec zapłodnieniu[48], co spotkało się z poparciem Papieskiej Akademii Życia[49] oraz szwajcarskich i hiszpańskich biskupów[50])
- prezerwatywy nasączone środkiem wczesnoporonnym
Świadkowie Jehowy[edytuj]
Świadkowie Jehowy uznają że Biblia nie nakazuje chrześcijanom wydawania na świat dzieci – nakaz ten dotyczył jedynie pierwszej pary ludzkiej oraz rodziny Noego[51]. Za niedopuszczalne uważają stosowanie tych metod kontroli narodzin, mających na celu zniszczenie zarodka już powstałego. Wszystkie inne metody antykoncepcyjne są według nich dopuszczalne.
Przypisy
- ↑ Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej: Wyrok Trybunału z dnia 18 października 2011 r.. [dostęp 2011-10-24]. Cytat: „embrionem ludzkim” (...) jest każda ludzka komórka jajowa począwszy od stadium jej zapłodnienia.
- ↑ Mac E. Hadley, Jon E. Levine, Endocrinology, Pearson Prentice Hall, 2007, ISBN 9780131876064
- ↑ Abortion as Birth Control
- ↑ 4,0 4,1 Contraception Editorial September 2008: The Potential of Long-acting Reversible Contraception to Decrease Unintended Pregnancy
- ↑ Unplanned pregnancies in U.S. at 40 percent
- ↑ BBC NEWS | Health | 40% of pregnancies 'unplanned'
- ↑ Unintended Pregnancy and Taxpayer Spending – Monea – 2011 – Perspectives on Sexual and Reproductive Health – Wiley Online Library
- ↑ 8,0 8,1 [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs351/en/ WHO | Family planning
- ↑ 9,0 9,1 Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 19th ed. New York: Ardent Media, Inc.; 2009.; str. 345-346: http://books.google.pl/books?ei=fVFnT668NOSp4gTmvLSoCA&hl=pl&id=txh0LpjjhkoC&dq=Contraceptive+technology%2C+20th+ed.&q=%22users+and+as%22#v=snippet&q=%22users%20and%20as%22&f=false
- ↑ Hatcher R, Trussell J, Stewart F, et al. Contraceptive technology, 19th ed. New York: Ardent Media, Inc.; 2009.; str. 345: http://books.google.pl/books?ei=fVFnT668NOSp4gTmvLSoCA&hl=pl&id=txh0LpjjhkoC&dq=Contraceptive+technology%2C+20th+ed.&q=%22among+perfect+users+and%22#v=snippet&q=%22among%20perfect%20users%20and%22&f=false
- ↑ Zukerman, Z.; Weiss, DB; Orvieto, R (April 2003). "Short Communication: Does Preejaculatory Penile Secretion Originating from Cowper's Gland Contain Sperm?". Journal of Assisted Reproduction and Genetics 20 (4): 157–159. doi:10.1023/A:1022933320700. PMID 12762415.
- ↑ Free M, Alexander N (1976). "Male contraception without prescription. A reevaluation of the condom and coitus interruptus" (PDF). Public Health Rep 91 (5): 437–45. PMID 824668. PMC 1440560. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1440560&blobtype=pdf
- ↑ "Researchers find no sperm in pre-ejaculate fluid". Contraceptive Technology Update 14 (10): 154–156. October 1993. doi:10.1016/j.<a (inactive 2008-07-21). PMID 12286905.
- ↑ Speroff L., Darney P. D., Antykoncepcja, Kraków 2007
- ↑ 7. Mishell D. R., Family Planning, w: Katz V.L., i in., (red.), Comprehensive Gynaecology, Mosby 2007, s. 275-325
- ↑ Chapter 30 – The reproductive system in: Rod Flower; Humphrey P. Rang; Maureen M. Dale; Ritter, James M. (2007). Rang & Dale's pharmacology. Edinburgh: Churchill Livingstone. ISBN 0-443-06911-5.
- ↑ Antykoncepcja
- ↑ Eksplozja hormonów 3 w: Vivienne Parry Cała prawda o hormonach, s. 167, Świat Książki, Warszawa 2007 ISBN 978-83-247-0410-1
- ↑ Janiec Waldemar (red.), Kompendium farmakologii Wydanie II, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3589-9
- ↑ http://www.acog.org/~/media/For%20Patients/faq112.pdf?dmc=1&ts=20120226T1756034481
- ↑ Table of Contraceptive Efficacy
- ↑ Birth Control: Surgical Sterilization Symptoms, Causes, Treatment – Hysteroscopic sterilization on MedicineNet
- ↑ New Male Birth Control Procedure Is 100 Percent Effective, Completely Reversible [STUDY] – International Business Times
- ↑ Researchers see a male counterpart to 'The Pill' – TwinCities.com
- ↑ BBC News – Testicular zap 'may stop sperm'
- ↑ BBC News – Male pill: gene discovery may lead to contraceptive
- ↑ Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ RH4_3.indd
- ↑ Czy ziemia jest przygotowana na znaczny przyrost liczby ludności?. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. [dostęp 2012-08-01].
- ↑ Rządowa Rada Ludnościowa: 37 sesja Komisji Ludności i Rozwoju ONZ (pol.). W: Biuletyn 49 [on-line]. 2005. [dostęp 2012-08-01].
- ↑ Raport UNFPA: "Sytuacja Ludności Świata 2004. Konsensus kairski – ocena po dziesięciu latach: ludność, zdrowie reprodukcyjne i globalne działania na rzecz zwalczania ubóstwa.". [dostęp 2012-08-01].
- ↑ WHO | Family planning
- ↑ National laws and unsafe abortion: the... [Reprod Health Matters. 2004] – PubMed – NCBI
- ↑ Maternal deaths averted by contraceptive use: an analysis of 172 countries : The Lancet
- ↑ Contraception and health : The Lancet
- ↑ Pregnancy in adolescents. [Adolesc Med State Art Rev. 2012] – PubMed – NCBI
- ↑ Contraception for primary care pro... [Adolesc Med State Art Rev. 2012] – PubMed – NCBI
- ↑ ESD Project: Spacing Messages
- ↑ Family Planning and the Burden of Unintended Pregnancies
- ↑ 40,0 40,1 The economic consequences of reproductive health and family planning : The Lancet
- ↑ Slowing population growth for wellbeing and development : The Lancet
- ↑ Paweł VI: Encyklika "Humanae vitae" – O zasadach moralnych w dziedzinie przekazywania życia ludzkiego (pol.). opoka.org.pl. [dostęp 2011-10-24]. Cytat: Jeśli więc istnieją słuszne powody dla wprowadzenia przerw między kolejnymi urodzeniami dzieci, wynikające bądź z warunków fizycznych czy psychicznych małżonków, bądź z okoliczności zewnętrznych, Kościół naucza, że wolno wówczas małżonkom uwzględniać naturalną cykliczność właściwą funkcjom rozrodczym i podejmować stosunki małżeńskie tylko w okresach niepłodności, regulując w ten sposób ilość poczęć, bez łamania zasad moralnych, które dopiero co wyłożyliśmy.
- ↑ http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_25031995_evangelium-vitae_pl.html – Evangelium Vitae, p. 13
- ↑ [1] – Instrukcja Dignitas personae dotycząca niektórych problemów bioetycznych, str. 13
- ↑ [2] – Kodeks Prawa Kanonicznego, Kan. 1398 §2
- ↑ [3] – Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, Kan. 1450 §2
- ↑ Czy my także zabiliśmy swoje dziecko? – Kosciol.pl
- ↑ http://wiadomosci.onet.pl/swiat/niemieccy-biskupi-zezwalaja-na-pigulke-po,1,5427013,wiadomosc.html
- ↑ http://www.fronda.pl/a/decyzja-niemieckich-biskupow-jest-wzorem-do-nasladowania-zapewnia-przewodniczacy-papieskiej-akademii-zycia,26416.html
- ↑ http://www.lifesitenews.com/news/swiss-bishops-approve-morning-after-pill-in-cases-of-rape
- ↑ Czy antykoncepcja jest sprzeczna z zasadami Bożymi?. JW.org. [dostęp 10 maja 2013].
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Portal edukacyjny nt. antykoncepcji www.antykoncepcja.pl
- Eugeniusz Siwik: Antykoncepcja. Planowanie rodziny u progu XXI w.
- Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji. [dostęp 2011-10-15].
- Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji. [dostęp 2011-10-15].
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
