Bolesław Kontrym

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bolesław Kontrym
Żmudzin
Bolesław Kontrym
major major
Data i miejsce urodzenia 27 sierpnia 1898
Zaturce
Data i miejsce śmierci 2 stycznia 1953
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 19151917 (armia carska)
19181922 (RKKA)
19221924 (Wojsko Polskie)
19241939 (PP)
19391947 (PSZ i AK)
Stanowiska d-ca: 82. pp, 28. pbryg. 10 DP, z-ca komendanta pow. PP, nacz. Urzędu Śledczego KW PP, kier. Wydziału Śledczego KW PP, d-ca kompanii w: Oddziale Zapasowym 2. DSP, III bat. Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich,
8. Bryg. Kadrowej Strzelców, szef Centrali Służby Śledczej,
z-ca Komendanta Gł. PKB,
z-ca d-cy IX Batalionu Strzelców Flandryjskich
Główne wojny i bitwy II wojna światowa:
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (trzykrotnie) Krzyż Wojenny (Francja) Gwiazda za wojnę 1939-1945 Gwiazda za Francję i Niemcy Medal Wojny 1939-1945 Order Czerwonego Sztandaru Order Czerwonego Sztandaru Order Czerwonego Sztandaru

Bolesław Kontrym, ps. Żmudzin, Biały, Bielski, Cichocki (ur. 27 sierpnia 1898 w Zaturcach, zm. 2 stycznia 1953 w Warszawie) – oficer Policji Państwowej w II Rzeczypospolitej, major Wojska Polskiego, cichociemny, żołnierz Armii Krajowej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 27 sierpnia 1898 r. w Zaturcach, pow. Łuck na Wołyniu jako syn Władysława Kontryma – pułkownika armii rosyjskiej i Aldony Cichockiej. Pradziadek i dziadek walczyli w obu polskich powstaniach niepodległościowych. W domu rodzinnym był wychowywany w atmosferze patriotycznej i w kulcie walk niepodległościowych. Od 1909 r. uczył się w Korpusie Kadetów w Jarosławiu nad Wołgą w Rosji. Naukę przerwał w marcu 1915 r., wstępując na ochotnika do armii rosyjskiej.

Początkowo służył w 106. p.p., a po ukończeniu przyspieszonego kursu szkoły chorążych w Saratowie (sierpień – grudzień 1915 r.) objął dowództwo plutonu w składzie 250 p.p. Od czerwca 1916 r. służył jako adiutant III batalionu w 127. p.p., a od sierpnia 1917 r. był dowódcą oddziału konnych zwiadowców w 660 p.p. Otrzymał wówczas stopień porucznika. Następnie przeszedł do oddziałów polskich formujących się w Rosji.

Od stycznia 1918 r. służył w 5 pułku ułanów II Korpusu Polskiego. Po rozbrojeniu korpusu pod Kaniowem w maju 1918 r. dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł w czerwcu tego roku i przez Wiatkę, gdzie przebywała rodzina, usiłował przedostać się do polskich wojsk do Murmańska. W październiku 1918 r. został jednak aresztowany przez bolszewików i wcielony do Armii Czerwonej.

Dowodził 82 p.p. i 28 podbrygadą 10 DP. W lutym 1921 r. otrzymał przydział na studia do Akademii Sztabu Generalnego w Moskwie jako dowódca brygady (kombrig)[1]. Jednocześnie od lutego 1922 r. nawiązał kontakt z attaché wojskowym przy Poselstwie RP, płk. Romualdem Wolikowskim, dostarczając mu liczne informacje o charakterze wywiadowczym. Wobec zagrożenia ze strony radzieckiego kontrwywiadu sfingował własną śmierć i nielegalnie przekroczył granicę z Polską.

Służba w Straży Granicznej i Policji Państwowej[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Polski w grudniu 1922 r. został zweryfikowany w stopniu porucznika. Od czerwca 1923 r. był dowódcą plutonu w II batalionie Straży Granicznej. Podczas jego służby w miejscowości Rubieżowicze w powiecie stołpeckim jeden z jego podwładnych został uprowadzony za granicę ZSRR i uwięziony w Mińsku. W odwecie Kontrym porwał całą załogę sowieckiego posterunku granicznego i zadzwonił do sowieckiego dowództwa w Mińsku oferując wymianę, która wkrótce nastąpiła. W lipcu 1924 r., gdy ochronę granic przejął Korpus Ochrony Pogranicza, przeszedł do Policji Państwowej (PP), gdzie otrzymał stopień aspiranta. Od 1925 r. sprawował stanowisko kierownika Ekspozytury Okręgowego Urzędu Śledczego Policji Politycznej w Stołpcach, a następnie w Baranowiczach.

Po ukończeniu 6-miesięcznego kursu oficerów PP w Poznaniu (1926–1927) był kolejno zastępcą komendanta powiatowego PP w Słonimie, od roku 1929 komendantem posterunku, a następnie zastępcą komendanta powiatowego kolejno w Szczuczynie, Nowogródku i od 1932 r. w Brześciu nad Bugiem już w stopniu podkomisarza. W 1934 r. został zastępcą naczelnika Urzędu Śledczego Komendy Wojewódzkiej PP w Lublinie, a w roku 1935 – naczelnikiem Urzędu Śledczego PP w Białymstoku (z przerwą od sierpnia do września 1937 r., kiedy odbywał kurs w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu). Od początku roku 1939 sprawował funkcję kierownika Wydziału Śledczego Komendy Wojewódzkiej PP w Wilnie w stopniu komisarza. Jego działalność polegała m.in. na rozpracowywaniu antypaństwowych organizacji, przede wszystkim komunistycznej agentury, która była na tych terenach szczególnie rozbudowana i niebezpieczna.

Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie[edytuj | edytuj kod]

W czasie kampanii wrześniowej został wysłany jako kurier z Wilna do Zaleszczyk z pakietem poczty dyplomatycznej ze Sztokholmu dla rządu RP, po czym powrócił do Wilna. 19 września został internowany po przekroczeniu granicy litewskiej i osadzony w obozie w Kołatowie pod Kownem. W październiku zbiegł z obozu i przez Rygę oraz Tallinn przybył do Sztokholmu. Następnie przez Bergen w Norwegii i Wielką Brytanię dotarł do odtworzonego Wojska Polskiego we Francji.

Od grudnia 1939 dowodził kompanią w Oddziale Zapasowym 2. Dywizji Strzelców Pieszych, a od marca 1940 kompanią w III batalionie Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. W składzie Brygady uczestniczył w walkach pod Narwikiem (maj-czerwiec 1940). Po ewakuacji do Francji kierował działem paszportowo-wizowym placówki ewakuacyjnej żołnierzy polskich w Marsylii, podległej Wydziałowi Wojskowemu Konsulatu RP w Tuluzie.

W październiku 1940 przedostał się przez Portugalię do Wielkiej Brytanii. Od grudnia tego roku sprawował tam funkcję dowódcy kompanii w 8. Brygadzie Kadrowej Strzelców, a od stycznia 1941 – dowódcy plutonu i p.o. dowódcy kompanii w 1. Brygadzie Strzelców. We wrześniu tego roku został przydzielony do III batalionu w 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej.

Służba w Armii Krajowej[edytuj | edytuj kod]

W ramach tej jednostki zgłosił się do zrzutu do kraju. Został zaprzysiężony w kwietniu 1942 r. na rotę Armii Krajowej i przeszedł przeszkolenie cichociemnych. Zrzucono go do kraju w nocy z 1 na 2 września 1942 r. w ramach operacji lotniczej "Smallpox". W końcu września został przydzielony do organizacji sabotażowo-dywersyjnej pod kryptonimem "Wachlarz".

Po aresztowaniu przez Niemców kpt. Alfreda Paczkowskiego ps. "Wania" 20 listopada 1942 r. objął w grudniu dowodzenie III odcinkiem. Wspólnie z por. Janem Piwnikiem ps. "Ponury" zorganizował 18 stycznia 1943 r. słynną akcję odbicia więźniów z więzienia niemieckiego w Pińsku. Po przekazaniu w lutym 1943 r. do Kedywu aktywów III odcinka w następnym miesiącu został na krótko szefem Kedywu Okręgu Brześć AK. Oddelegowany do dyspozycji Delegatury Rządu RP na Kraj z przydziałem do Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa był szefem Centrali Służby Śledczej i zastępcą Komendanta (inspektora) Głównego PKB, ppłk Mariana Kozielewskiego, a następnie Stanisława Tabisza. Jednocześnie od czerwca 1943 r. pełnił funkcję dowódcy oddziału dyspozycyjnego pod kryptonimem "Podkowa" – "Sztafeta", którego zadaniem była ochrona lokali i aparatu Delegatury Rządu. Na jego czele wykonał 25 akcji likwidacyjnych na agentach i konfidentach.

Udział w powstaniu warszawskim[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca Bolesława Kontryma na ul. Kredytowej w Warszawie, gdzie w czasie powstania warszawskiego mieściło się jego stanowisko dowodzenia

Po wybuchu powstania warszawskiego został dowódcą 4. kompanii w Zgrupowaniu AK pod dowództwem mjr. Włodzimierza Zawadzkiego ps. "Bartkiewicz" i dowódcą odcinka taktycznego w podobwodzie Śródmieście-Północ: Królewska – Kredytowa – pl. Małachowskiego. Podczas walk został czterokrotnie ranny: 1 lub 2 sierpnia na pl. Dąbrowskiego, 4 sierpnia w czasie szturmu, którym dowodził, na budynek PAST-y przy ul. Zielnej 37/39, 5 września podczas walk o gmach Gimnazjum im. Mikołaja Reja i 27 września w czasie bombardowania przez Niemców ul. Królewskiej.

Z chwilą utworzenia 20 września 1944 Warszawskiego Korpusu AK został mianowany dowódcą III batalionu 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei. Za zasługi w walkach otrzymał awans do stopnia majora.

Służba wojskowa na Zachodzie[edytuj | edytuj kod]

Po kapitulacji oddziałów powstańczych 2 października 1944 przebywał w obozach jenieckich kolejno: w Lamsdorf (Łambinowice k. Opola), Fallingbostel, Bergen-Belsen, Gross-Born i Sandbostel, skąd zbiegł w końcu kwietnia 1945. Przedostał się do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Od maja 1945 był dowódcą 1 kompanii, a od września zastępcą dowódcy 9 Batalionu Strzelców Flandryjskich w składzie 1 Dywizji Pancernej pod dowództwem gen. Stanisława Maczka. 11 czerwca 1946 został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem z 1 stycznia 1945 w korpusie oficerów piechoty.

Powrót do kraju, areszt, proces, stracenie[edytuj | edytuj kod]

Na decyzję powrotu Bolesława Kontryma do kraju miało zapewne wpływ także nieoczekiwane odnalezienie się starszego brata – Konstantego Kontryma, o którym rodzina nie miała żadnych informacji od czasu swojej ucieczki z ZSRR do Polski w grudniu 1922 r. Konstanty Kontrym znalazł się w Warszawie jako generał Wojska Polskiego (armii gen. Berlinga), skierowany tam z Armii Czerwonej. Konstanty gwarantował Bolesławowi bezpieczeństwo po powrocie do Polski. W zaświadczeniu Ośrodka Demobilizacyjnego nr 2 w Niemczech podano, iż major Bolesław Kontrym został skreślony ze stanu ewidencyjnego Polskich Sił Zbrojnych poza krajem w dniu 16 maja 1947 r. celem repatriacji do Polski.

Do Polski wrócił w 17 maja 1947 r.[2]. W sierpniu komisja Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjna dla byłych funkcjonariuszy Policji Państwowej wystawiła mu zaświadczenie zezwalające na pracę w służbie państwowej. Został szefem działu administracyjno-gospodarczego w Centralnym Zarządzie Państwowego Przemysłu Fermentacyjnego.

Przez cały czas Bolesław Kontrym był śledzony przez Informację Wojskową. Jego inwigilację zlecił sam szef IW – płk Dymitr Wozniesienski. Teczkę założono mu już 15 marca 1947 r., czyli cztery miesiące przed powrotem do kraju. Inwigilacja skończyła się aresztowaniem. 13 października 1948 r. "Żmudzin" został wywołany z pracy pod pretekstem spotkania służbowego i wywieziony pod Warszawę do tajnej willi MBP “Spacer” w Miedzeszynie[3][4].

Postanowienie o aresztowaniu Naczelna Prokuratura Wojskowa wydała 15 października 1948 r., czyli dwa dni po aresztowaniu.

Poufną informację, że Bolesław został aresztowany, przekazał rodzinie brat Konstanty, który kilka dni później dostał polecenie bezzwłocznego stawienia się w Moskwie. Razem z Konstantym Kontrymem z Polski musiała wyjechać jego żona i adoptowany syn. Po latach do rodziny w Polsce dotarła wiadomość, że gen. Konstanty Kontrym zmarł w szpitalu w Moskwie przy skomplikowanym zabiegu chirurgicznym.

W Miedzeszynie przez prawie rok, do 8 września 1949 r., major Kontrym poddawany był wyrafinowanym torturom. Przeprowadzał je Edmund Kwasek, który jest podpisany pod 23 protokołowanymi przesłuchaniami[4]. Domagano się przede wszystkim ujawnienia polskich wywiadowców działających przed wojną w KPP[3].

Rodzina o jego losie dowiedziała się oficjalnie w 1952 r., już po wyroku, gdy dostała pierwsze kartki z więzienia na Rakowieckiej[3].

Po prawie 4-letnim ciężkim śledztwie (tortury) mjr Bolesław Kontrym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z 26 czerwca 1952 r., zatwierdzonym przez Sąd Najwyższy 9 października, został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano prawdopodobnie 2 lub 20 stycznia[5]1953. Miejsce pochówku nie jest znane, co nasuwa wątpliwości odnośnie ostatecznych losów Kontryma. Syn Władysław Kontryma utrzymuje, że prawdopodobne jest przekazanie ojca władzom ZSRR. Świadczyć o tym mogą aluzje w listach do rodziny oraz niewyjaśnione uchybienia proceduralne związane z rzekomym wykonaniem wyroku. Na uwagę zasługuje również notatka w archiwach radzieckich, w której stwierdza się poddanie Bolesława Kontryma represjom w ZSRR w latach 1948–1953.

Symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie w Kwaterze "Na Łączce".

Pośmiertnie został uniewinniony i zrehabilitowany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z 3 grudnia 1957 r. Ten sam Sąd Wojewódzki m.st. Warszawy, który pięć lat wcześniej skazał "Żmudzina" na śmierć, tym razem stwierdził, że: „do roku 1939 wykonując swoje obowiązki służbowe nie popełnił przestępstw, które mu przypisał poprzedni wyrok. Jeśli chodzi o drugi zarzut dotyczący działalności w okresie okupacji niemieckiej, to część świadków obciążających go w czasie procesu w 1952 r., obecnie zeznała, że byli wówczas terroryzowani przez pracowników UB. Przed sądem odwołali swoje zeznania i w swoich procesach rehabilitacyjnych także zostali uniewinnieni”. W uzasadnieniu wyroku sąd stwierdził, że Bolesław Kontrym dzielnie, mężnie walczył z okupantem i był jednym z najodważniejszych członków Armii Krajowej. Uniewinnienie stanowi Dlań akt pełnej rehabilitacji i przywraca mu honor i cześć, a Jego Rodzinie moralną satysfakcję.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca oficerów i podoficerów policji państwowej II RP – cichociemnych żołnierzy AK na Pałacu Mostowskich w Warszawie
Skwer mjr. Bolesława Kontryma „Żmudzina” w Warszawie

W maju 2005 r. jego imieniem nazwano w Warszawie skwer przy zbiegu ulic Świętokrzyskiej i Zielnej, niedaleko budynku PASTy. Pamiątkowa tablica ku czci Bolesława Kontryma znajduje się również na fasadzie Pałacu Mostowskich, kiedyś siedziby warszawskiej milicji, dziś Komendy Stołecznej Policji. W rocznicę śmierci mjr. Bolesława Kontryma – 2 stycznia – odbywają się tu poświęcone mu uroczystości .

W 2011 roku spektakl Teatru TV "Kontrym" według scenariusza Marka Pruchniewskiego, którego premiera miała miejsce 7 listopada 2011 r., otrzymał Grand Prix na festiwalu Dwa Teatry w Sopocie. W rolę Bolesława Kontryma wcielił się Jan Frycz.

W lewej nawie kościoła św. Jacka przy ul. Freta w Warszawie odsłonięto w 1980 roku tablicę Pamięci żołnierzy Armii Krajowej, cichociemnych – spadochroniarzy z Anglii i Włoch, poległych za niepodległość Polski. Wśród wymienionych 110 poległych cichociemnych jest Bolesław Kontrym.

Tablica w kościele św. Jacka w Warszawie, upamiętniająca poległych cichociemnych, w tym Bolesława Kontryma

Nawiązania w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W powieści Piotra Gibowskiego Asymetria. Rosyjska ruletka jednym z bohaterów jest Bolesław Kontrym, który jako agent polskiego wywiadu tworzy i szkoli "wojskówkę" komunistycznej partii wspierającej Lwa Trockiego w walce o władze ze Stalinem. Postać Kontryma pojawia się także w powieści Legion Elżbiety Cherezińskiej.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tadeusz M. Płużański Nieugięty policjant Rzeczypospolitej
  2. Witold Pasek: "Żmudzin" Bolesław Kontrym 1898-1953. Oficyna Wydawnicza "Rytm", 2007, s. 74, seria: Biblioteka Armii Krajowej. ISBN 978-83-7399-181-1.
  3. 3,0 3,1 3,2 Tadeusz Płużański: „Żmudzin" zgładzony przez komunistów. niezalezna.pl, 12 sierpnia 2013.
  4. 4,0 4,1 Tadeusz Płużański: Dwóch panów K. – krwawi komunistyczni kaci. Bibuła, 26 maja 2010.
  5. Karta więzienna mówi o 20, CZZK podało w 1983 r. datę 2 stycznia. Tak M. Szejnert, str. 95.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Z. Cydzikowa, I. Makowska – Mjr Bolesław Kontrym „Żmudzin”, „Biały”, 1898–1953, Warszawa 1995
  • J. R. Kubiak – Tajemnice więzienia mokotowskiego...
  • A.K. Kunert – Mjr Bolesław Kontrym „Żmudzin” 1898–1953, „Polska Zbrojna” 1990, nr 13
  • T. Swat – Niewinnie Straceni 1945–56, Fundacja Ochrony Zabytków, Warszawa 1991
  • M. Szejnert – Śród żywych duchów, ANEKS, Londyn 1990
  • Teczki więźniów 1953, Kontrym Bolesław, AIPN
  • J. Tucholski – Cichociemni..., według indeksu
  • Tragedia „Żmudzina”. Bolesław Kontrym (1898–1953) [w:] Czarne plamy, Warszawa 1989, s. 80–91
  • Straceni w Więzieniu mokotowskim
  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.2. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 93–95. ISBN 83-211-0758-3.