György Ligeti

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

György Sándor Ligeti [ˈɟørɟ ˈliɡɛti] (ur. 28 maja 1923 w Dicsőszentmártonie, obecnie Târnăveni, Siedmiogród, zm. 12 czerwca 2006 w Wiedniu) – kompozytor węgierski pochodzenia żydowskiego, również obywatel Austrii. Uznawany za jednego z czołowych kompozytorów muzyki współczesnej XX w. W powszechnej świadomości znany przede wszystkim jako twórca utworów, które (we fragmentach) zostały wykorzystane jako muzyka do filmu Kubricka 2001: Odyseja kosmiczna (zob. Muzyka filmowa)

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Ligeti był synem okulistki i bankiera - doktora ekonomii. Ojciec został zamordowany w 1944 roku w KZ Bergen-Belsen, a jego młodszy brat Gábor w KZ Mauthausen-Gusen, zaś matka przeżyła KZ Auschwitz-Birkenau.

Ligeti uczęszczał do węgierskiej szkoły podstawowej, a następnie rumuńskiego gimnazjum. Od 1936 roku otrzymywał lekcje fortepianu. Po maturze w 1941 roku chciał studiować fizykę i matematykę, jednakże z powodu żydowskiego pochodzenia nie został przyjęty. Ligeti rozpoczął więc naukę teorii muzyki u Veressa, Járdányia, Bárdosa i Farkasa, jak również gry na organach w konserwatorium w Klausenburgu, a następnie w Budapeszcie. W roku 1944 musiał przerwać naukę, gdyż został powołany przez armię węgierską do prac pomocniczych. Krótko po tym Ligeti dostał się do sowieckiej niewoli. Zdołał jednak, korzystając z zamieszania wywołanego bombardowaniem, zbiec z obozu jenieckiego. Po wojnie kontynuował studia muzyczne, ukończywszy je w 1949 roku. Następnie pracował przez rok jako etnomuzykolog rumuńskiej muzyki ludowej, po czym udał się do Budapesztu, gdzie wykładał harmonię, kontrapunkt i analizę muzyczną w konserwatorium.

Emigracja 1956[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania węgierskiego w 1956 roku, uciekł w grudniu wraz ze swą przyszłą żoną Verą Spitz do Wiednia i uzyskał obywatelstwo austriackie.

W Kolonii pracował w studiu muzyki elektronicznej, tam też spotkał ważnych przedstawicieli awangardy – kompozytorów Stockhausena i Koeniga – pionierów muzyki elektronicznej.

Ligeti przebywał od 1969 do 1972 roku w Berlinie, będąc w latach 1969−1970 stypendystą DAAD. Od 1972 do 1992 roku był członkiem berlińskiej Akademie der Künste (zachodniej). Również od roku 1972 miał status „Composer in Residence“ na Stanford University w Kalifornii pisząc tam m.in. dzieło orkiestrowe: San Francisco Polyphony. Z pracą na Stanford University łączyła sie też sława i uznanie. W latach 1973−1989 wykładał kompozycję na Hochschule für Musik und Theater Hamburg (Wyższa szkoła muzyczna i teatralna w Hamburgu). Następnie udał się do Wiednia, gdzie przebywał do śmierci w dniu 12 czerwca 2006.

Wybór dzieł[edytuj | edytuj kod]

  • 1951−1953 Musica ricercata na fortepian
  • 1953 6 Bagateli na kwintet dęty
  • 1957 Glissandi (kompozycja elektroakustyczna)
  • 1959 Apparitions (kompozycja elektroakustyczna)
  • 1961 Atmosphères na orkiestrę symfoniczną
  • 1962 Poème symphonique na 100 metronomów
  • 1962 Volumina na organy
  • 1962 – 1965 Aventures i Nouvelles Aventures na 3 głosy i 7 instrumentów
  • 1963 – 1965 Requiem na sopran, mezzosopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną
  • 1966 Lux aeterna na 16 głosów solowych
  • 1966 Koncert wiolonczelowy
  • 1967 Lontano na orkiestrę symfoniczną
  • 1967 – 1969 Ramifications na orkiestrę smyczkową lub 12 inst. smyczkowych
  • 1969 – 1970 Koncert kameralny na 13 intrumentów
  • 1968 Kwartet smyczkowy Nr 2
  • 1968 Kwintet dęty Nr 2
  • 1971 Melodie na orkiestrę
  • 1973 Clocks and Clouds na chór żeński i orkiestrę
  • 1974 San Francisco Polyphony na orkiestrę symfoniczną
  • 1976 Monument / Autoportret trzy utwory na dwa fortepiany
  • 1978 Le Grand Macabre, opera
  • 1983 Magyar Etüdök, do wierszy Sándor Weöres
  • 1985 – 1988 Koncert fortepianowy
  • 1985 – 2001 trzy tomy etiud na fortepian
  • 1992 Koncert skrzypcowy
  • 1993 Nonsense Madrigals

Nagrody (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Muzyka Ligetiego w filmach (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Utwory Ligetiego odkryte zostały dla filmu przez Stanleya Kubricka.[1] Wykorzystał je w trzech swoich filmach, ponadto pojawiały się w filmach innych reżyserów.

Przypisy

  1. Podczas poszukiwania muzyki do Odysei kosmicznej: "pewnego sierpniowego dnia 1967 roku Christiane Kubrick usłyszała w radiu Requiem György Ligetiego. Nazwisko kompozytora znane było wówczas jedynie w kręgu entuzjastów awangardy, ale dotarcie do nagrań jego utworów nie było trudne. Intuicja żony sprawdziła się i zafascynowany nimi Kubrick wykorzystał w filmie prawie pół godziny muzyki Ligetiego, wybierając ją z Requiem (Kyrie), Lux aeterna, Atmosphères oraz Aventures." Zrobił to bez wiedzy kompozytora, który po pewnym czasie wystąpił przeciwko niemu na drogę sądową, domagając się zapłaty. D. Gwizdalanka Uszy szeroko otwarte, "Ruch Muzyczny" 2014 nr 5