Nowy Żmigród

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Współrzędne: 49°36'27" N 21°31'30" E49.6075 21.525 (Nowy Żmigród)

Nowy Żmigród

Herb Nowego Żmigrodu

49° 36' 27'' N
21° 31' 30'' E

Liczba
mieszkańców (2006)
• liczba ludności

1800

Strefa numeracyjna
(do 2005)

Kod pocztowy

38-230

Tablice rejestracyjne

RJS

Położenie na mapie Polski

Nowy Żmigród

Ten artykuł dotyczy wsi na Podkarpaciu. Zobacz też: miasto na Dolnym Śląsku.

Nowy Żmigród – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Nowy Żmigród.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy Nowy Żmigród.

Spis treści

1 Położenie
2 Historia
- 2.1 II wojna światowa w Nowym Żmigrodzie
3 Ludzie związani z Nowym Żmigrodem
4 Atrakcje turystyczne
- 4.1 Synagogi
5 Zobacz też
6 Linki zewnętrzne

[edytuj] Położenie

Miejscowość ta położona jest na Podkarpaciu, w powiecie Jasielskim, przy ujściu potoku Głojsce do rzeki Wisłoka w równinie wzniesienie 313 m.n.p. Zasłonięty od południa i północy oblesionymi wzgórzami. Stąd wychodzą drogi w sześciu kierunkach; na płn. zach. do Osieka, na zachód do Gorlic, na wschód do Dukli, na południe do Krempnej i na Słowację, na wschód do Sanoka i w Bieszczady i na północ do Jasła. Liczy ok. 1,4 tysiąca mieszkańców. Dawniej posiadał prawa miejskie nadane w 1625 roku.

[edytuj] Historia

Ziemie te zamieszkiwało plemię – czy raczej związek plemion – Lędzian, tworzących protopaństwo, które w IX wieku dostało się pod nieokreśloną bliżej zależność Wielkich Moraw. Po upływie wieku pod panowanie Czech, a potem Wiślan. I tak jeszcze w IX wieku tereny Nowego Żmigrodu stały się nadgraniczną dzielnicą ponadplemiennego państwa Wiślan. O Lędzianach świadczą nazwy miejscowości np. Łężyny, dawniej Lędziny, lub też nazwiska tu często spotykane.

Prace wykopaliskowe świadczą, że była tu osada w X w.

Nowy Żmigród w okresie średniowiecza posiadał ratusz. Przy granicy diecezji krakowskiej mieszkała tu, głównie ludność polska, która broniła się przed wpływami Rusinów. Przed uformowaniem się wczesnofeudalnego państwa polskiego, tereny Żmigrodu, należały do Wiślan i znajdowały się w pobliżu pogranicza osadnictwa dwu różnych grup słowiańskich: zachodniej i wschodniej. Rzeka Wisłok, a nie Wisłoka, była granicą między Polską piastowską i Rusią halicką. Obszary na wschód od rzeki Wisłok, zostały zagarnięte przez Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na ziemiach zachodnich Lędzian. W IX wieku tereny Nowego Żmigrodu stały się nadgraniczną dzielnicą ponadplemiennego państwa Wiślan. Stanowiły naturalną granicę między państwem polskim a Węgrami. Od 1031 do 1340 roku tereny Nowego Żmigrodu graniczyły z Rusią Kijowską.

Z terenów nadwiślańskich – z doliny Dunajca, Białej, Wisłoki, zaczęli przybywać pierwsi osadnicy. Początkowo ziemie Beskidu Niskiego, porośnięte dziewiczymi lasami, były w całości własnością polskiego króla, a od XI wieku rozpoczęły się nadania na rzecz klasztorów, biskupstw i świeckich feudałów.

Od XIII wieku tereny Nowego Żmigrodu zaczęli zasiedlać Wołosi – pasterskie ludy bałkańskie, zakładając wsie na prawie wołoskim, dostosowanym do pasterskiego trybu życia.Wieś Nowy Żmigród jako osadę odnotowano w 1277 roku, a jej zalążkiem był istniejący tu wcześniej gród W 1305 r. w sfałszowanym dokumencie pojawia się Albert ze Żmigrodu jako wojewoda krakowski a był wojewodą sandomierskim. Istnieje wzmianka o mieście z 1305 roku, kiedy stanowiło własność rodu Bogoriów,np.Wojciecha Bogorii ze Żmigrodu – (1274-1316), (szlachcica), z rycerskiego rodu, syna Piotra z Bogorii i Skotnik - wojewody sandomierskiego (1306 -1316} a potem dziedzicem był Mikołaj Stadnicki ze Żmigrodu h. Drużyna (ok. 1446-1490) kasztelan przemyski, wojewoda bełski

Wzmianki; m.in. Andrzeja de Vercilis – kanonika wrocławskiego, który po soborze w latach 1311-1312 zbierał na tych ziemiach fundusze na wyprawę krzyżową, oraz dokumenty papieża Jana XXII (1321 r.) i Jana Długosza (1326 r.) piszącego już o kościele w Nowym Żmigrodzie świadczą, że miejscowośc ta istniała jeszcze przed lokacją na prawie magdeburskim. W 1326 r. Nowy Żmigród jako miasto zapisane zostało w spisie kościołów (Theiner Monument I, 228). Wymieniono tu parafię in antiqua Smigrod, czyli Nowy Żmigród na ziemiach Polski. W 1331 roku (jak wynika z niżej przedstawionego dokumentu), gród ten nazywał się Żmigród. Lokowany był za panowania Kazimierza Wielkiego na szlaku z Sandomierza przez Karpaty na Węgry, na prawie magdeburskim z polską nazwą Żmigród. Był to stary gród przygraniczny, przy którym pobierano cło. Ludność która zasiedlała te tereny była przeważnie polska. Wzmianki te o Żmigrodzie pochodzą z 1331 roku, kiedy to Jan XXII ze względu na dużą tu ilość wiernych, daje zezwolenie dla polskiego prowincjała oo. Dominikanów na założenie klasztoru w Nowym Żmigrodzie. Przyczynę powstania klasztoru, papież podał w dokumencie erekcyjnym wydanym w Awinionie, w którym proszono go; "aby pozwolił w twierdzy Żmigrodzie, na krańcach diecezji krakowskiej, ku granicom schizmatyckich Rusinów, którzy mieszkają tuż bezpośrednio poza diecezją krakowską, założyć klasztor oo. dominikanów, dla wielkiej ilości wiernych tam mieszkających, z powodu sąsiedztwa ze schizmatykami, ze względu na ich zbawienie, celem pouczenia ich o wierze katolickiej".

W 1332 r. Władysław Łokietek na zjeździe w Wiślicy wydaje przywilej dla Nowego Żmigrodu, aby kupcy nie omijali tego grodu. Prawo miejskie ustanowił w 1332 r. Władysław Łokietek.Kazimierz Wielki nadał takie prawo dla Nowego Żmigrodu w 1345 r.

Przed rokiem 1340 granica państwowa między państwem piastowskim Kazimierza Wielkiego, a księstwem halickim przebiegała przez krótki czas na rzece Wisłok. Z aktu wydanego w 1345 r. dla Sącza dowiadujemy się, że trakt handlowy na Ruś prowadził z Sącza na Biecz Żmigród i Sanok. Dokument z 1345 r. podaje, że wsie Głojsce, Kopytowa, Łubno leżą na terytorium Żmigrodu. W akcie z 1359 r. wspomniano cło królewskie ze Żmigrodu.

Ruś Halicka została przyłączona do Polski przez Królową Jadwigę, ale tereny Nowego Żmigrodu nie należały wtedy do Rusi Halickiej, (którą nie należy mylić z Rosją, czy Ukrainą). Dlatego w Nowym Żmigrodzie, jak i też w okolicach, nie ma tak wielu Łemków, jak niektórzy próbują wmawiać, czy mylnie uzasadniać.

W XIV w. ród Wojszyków zaczął rozwijać w okolicy swoje posiadłości -latyfundium, które przeszły w ręce Stadnickich.

Jan Długosz w XV w. podaje, że Ńowy Żmigród posiadał już kościół parafialny. Dziedzicami miasta w XV w. byli jan h. Drużyna oraz Jan i Czesław z Wojczy h. Powała a także wg Długosza; Jan i Jakub Sieniawa z Sieniawy. Ze Złotej Księgi wynika, że w Nowym Żmigrodzie 1438 r. istniał zamek, który wraz ze Żmigrodem otrzymał Przybysław. Po jego zgonie majątek przeszedł na siostrę Katarzynę, która wyszła za mąż za Mikołaja ze Stadnik a potem w 1436? r. za Krzesława Wojczyka, którego synowie współdziedziczyli ze Stadnickimi te dobra. W 1467 r. Jan Kobyleński został pozwany przez Mikołaja i Katarzynę Stadnickich oraz Jana i Krzesława Wojszyków, rodzeństwo przyrodnie niepodzielone, dziedziców Żmigrodu o to, że nie chce z nimi dokonać rozgraniczenia i usypania kopców między ich posiadłościami: Siedliskami, Lisią Górą (dziś Łysa Góra) a należącymi do niego: Makowiskami, Leszczyną, Draganową i Głoścami (dziś Głojsce).

W 1474 roku pobliskie wsie padły ofiarą najazdu węgierskiego. Oddziały zaciężne Tomasza Tarczaya z Lipian, utworzywszy sobie na dwa lata, do 1476 r., bazę w zdobytym Nowym Żmigrodzie. Plądrowały okolicę, paląc nawet krośnieńskie przedmieścia. W 1522 r. był olbrzymi pożar Żmigrodu i Zygmunt I na prośbę dziedziców Andrzeja Stadnickiego i Czesława Wojszyka zwolnił miasto od podatków na 12 lat. W 1545 r. uzyskał dla miasta prawo na jarmarki i połączył beneficium Nowego ze Starym Żmigrodem. Andrzej Stadnicki zm. w 1551 r.h. Drużyna, (s. Mikołaja, podkomorzy przemyski, kasztelan sanocki), miał okoliczne wioski i Krempną . Potem dziedziczył jego syn Mikołaj. W 1577 roku jak podają lustratorzy miasto spłonęło powtórnie.

Znaczne nasilenie osadnictwa Wołochów nastąpiło w XVI w., co spowodowało ponowne lokacje na prawie wołoskim, wsi wcześniej lokowanych na prawie niemieckim. Wzajemne przenikanie różnych narodowości, kultur, religii i gospodarki przyczyniło się do powstania odrębnej grupy etnicznej Łemków wyznania greckokatolickiego. W późniejszym okresie część Łemków przeszła na prawosławie, stąd widoczne w krajobrazie beskidzkim cerkwie oprócz greckokatolickich, cerkwie prawosławne. W 1603 roku Andrzej Stadnicki odnowił Klasztor Dominikański.

XVI-XVII w. był okresem rozkwitu gospodarczego Nowego Żmigrodu. Rozkwit ten i bogactwo przyciągały na tereny Nowego Żmigrodu oprócz kupców i bandy węgierskich rabusiów zwanych "tołhajami". Napadali oni na handlarzy przemierzających słynny trakt winny z Węgier do Polski. Prawa miejskie nadane zostały w 1625 roku. Kościół parafialny w Nowym Żmigrodzie pw. św. Piotra i Pawła, wybudowany pierwotnie w XVI wieku, a kilkakrotnie odbudowywany, m. in. w roku 1643.

Potop szwedzki (1655-1660 r.) zakończył okres dobrobytu. O tym, że ludność potrafiła przeciwstawić się różnowiercom ze Szwecji i stanąć po stronie króla Jana Kazimierza, świadczy fakt jego trasy, która omijała Jasło, a przebiegała z Biecz a przez Nowy Żmigród do Dukli i Krosna. W pierwszych dniach stycznia 1656 roku król Jan Kazimierz przybywa do Nowego Żmigrodu owacyjnie witany przez mieszkańców. Wiele zniszczeń przyniósł też najazd księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego w 1657 roku na Nowy Żmigród. W 1694 r. po pożarze pozostały w Żmigrodzie z wielu budowli tylko nagie mury. W styczniu 1770 r. w ramach Konfederacji barskiej w (1768-1772 r.) działały tu oddziały Skotnickiego i Karola Radziwiłła -(dziedzica Żmigrodu), w których byli nie tylko Polacy, ale i Łemkowie. 21 lipca 1770 r.), na przełęczy Majdan koło Bartnego i pod Żmigrodem doszło do starć Konfederatów z wojskami rosyjskimi. W Nowym Żmigrodzie na cmentarzu postawiono im pamiątkowy pomnik, a w południowej części regionu znajdziemy na cmentarzach groby konfederatów i upamiętnia je wzgórze Trzech Krzyży.

W 1775 r. licznie zgromadzona tu szlachta witała wracającego z zagranicy ks. Karola Radziwiłła

Po Stadnickich dziedziczyli te dobra Wiśniowieccy i w końcu XVIII w. Radziwiłlowie, w XIX w.Bobowscy i Józef Zubrzycki.

W czasie zaborów zaborcy zlikwidowali klasztor Dominikanów w Żmigrodzie oraz zastosowali represje względem księży za cesarza Józefa II, tzw. józefizm. W 1843 r. znowu pożar nzniszczył część Żmigrodu w tym i kościół.

W jesieni 1863 r. 18-letni chłopcy ze Żmigrodu,i z okolic uciekają z domu; m.in. Michał Siwiński wraz z kolegami Arteckim i Kollerem i wstępują do oddziału powstańczego, liczącego ok. 1000 osób (głównie złożonego b.żołnierzy austriackich), z komendantem Chruściakiewiczem. Dowodzić nimi miał Zygmunt Jordan. Żmigrodzianie przedostają się przez granicę do zaboru rosyjskiego i walczą w powstaniu styczniowym, a potem dostają się do niewoli rosyjskiej. Na cmentarzu w Nowym Żmigrodzie pochowany jest pochodzący z Harklowej, powstaniec i długoletni zesłaniec – katorżnik Jan Siwiński. W 1878 r. - odbyło się wydzielenie ze Starostwa krośnieńskiego Sądu Powiatowego w Żmigrodzie i przydzielenie go do Starostwa jasielskiego.

W czasie I wojny światowej toczyły się tu walki. Te tereny zdobywali raz Rosjanie a raz Austriacy. Kwatera z I wojny światowej znajduje się w centrum cmentarza komunalnego.

[edytuj] II wojna światowa w Nowym Żmigrodzie

W czasie II wojny światowej i walk wrześniowych w 1939 r. słabo powiodło się 2 Batalionowi KOP z 2 Brygady Górskiej majora Jerzego Dembowskiego, wycofującemu się wzdłuż szosy Gorlice-Nowy Żmigród. Posiadał nieuzbrojoną kompanią roboczą i ewakuowanych cywilów, dlatego poniósł duże straty. Wielu żołnierzy dostało się do niewoli, reszta po wielogodzinnej walce, odchodząc w kierunku północno-wschodnim, przybyła pod Jasło o świcie 8 września 1939 r.. Działa tu Placówka AK Żmigród Zimorodek z dcą sierżantem Józefem Przybyłowskim Zdzisławem .

25 kwietnia 1943 r. gestapowiec Wilhelm Schuhmacher na cmentarz do Nowego Żmigrodu sprowadził 16 kalekich Łemków, Romów, Żydów i ich rozstrzelał. Na wiosnę 1943 r. opracował Eugeniusz Morawski Jur z Walaszkiem Szczygłem szczegółowy plan likwidacji obsady posterunków w Nowym Żmigrodzie. Patrole AK Antoniego Zawadzkiego Teresy urządzały różne akcje, np. zlikwidowały ukraińskiego komendanta posterunku w Krempnej. 20 kwietnia 1943 r. wykonano wyrok na niebezpiecznym konfidencie gestapo winnym śmierci kilku Polaków w N. Żmigrodzie. 20 maja 1943 r.- Patrol dyw. Franciszka Płonki Kubackiego powstrzymał przed nieograniczonym rekwirowaniem bydła, napadając na samochód starosty krośnieńskiego F. Heinischa i kierownika krośnieńskiej rzeźni, jadących na spęd bydła kontyngentowanego. Zabrano im samochód i broń. W ramch Akcji Burza patrol por. Edwarda Krajewskiego 10/11 sierpnia 1944r. zniszczył most drogowy nad Iwielką w Tokach i czołg. 17 sierpnia 1944r. zaatakowano Niemców, którzy zginęli . Wieźli na furmance sprzęt i broń.

W Hałbowie, przy drodze do Krempnej, opodal przystanku PKS Hałbów, (między Kątami a Krempną), na południe od Nowego Żmigrodu, w pobliżu przełęczy w lesie, znajduje się cmentarz z mogiłami. W lipcu 1942 r. hitlerowscy oprawcy zamordowali ok. 1260 Polaków, głównie żydowskiego pochodzenia, z Nowego Żmigrodu i przywiezionych z Łodzi. O tym tragicznym wydarzeniu informuje tablica na pomniku w miejscu zbrodni. W lecie 1942 roku Niemcy część Żydów z Nowego Żmigrodu wymordowali na miejscu, ok. 500 wywieźli do obozu pracy w Płaszowie, część rozstrzelali w lesie pod Hałbowem na miejscowym kirkucie, a pozostałych deportowali do obozu zagłady w Bełżcu. Trzy dni później na polanie w Przeczycy, Niemcy rozstrzelali większość Żydów z getta w Jodłowej. W 1944 r. Patrol Suskiego zaatakował pod górą Hałbów; Niemców zdobywając broń.

Michał Sałustowicz -Starosta Jasielski w sprawozdaniu z dnia 15 września 1945 r. napisał; "Łysa Góra, Makowiska, Nienaszów i Nowy Żmigród zniszczone w prawie 100%, a na polach leży około 10 000 trupów żołnierzy i osób cywilnych zabitych w czasie o przełamanie frontu, a pola zaminowane."kościół, który był bogato wyposażony w dzieła sztuki został zniszczony w czasie ostatniej wojny, a najcenniejsze przedmioty wywieźli hitlerowcy. Zniszczeniu uległ również piękny Rynek z drewnianymi domami z podcieniami.

Po roku 1944 rozpoczęły się represje na Ak-owcach, których osadzano w więzieniach i w obozach lub wywożono na Syberię.

Tutaj działali rabini z dynastii sądecko-żmigrodzkiej:

Rrbin Sinai Halberstam (1870-1941), zmarł w okolicach Omska,
Aryeh Leibish Halberstam "drugi rabin żmigrodzki" zmarł w 2007 r.,
"trzeci" działa w Antwerpii.

[edytuj] Ludzie związani z Nowym Żmigrodem

bł. ks. Władysław Findysz ur. 13 grudnia 1907 r. w Krościenku Niżnym, obecnie dzielnica Krosna – zm. 21 sierpnia 1964 r., polski duchowny katolicki, męczennik za wiarę, obrońca Łemków w czasie Akcji Wisła. 19 czerwca 2005 roku beatyfikowany.
Jakub ze Żmigrodu – dzielny obrońca króla W. Łokietki przed wojskami czeskimi w 1292 r. W XIV w. zakonnicy toczyli z nim spór o Cieklin w gm. Dębowiec. Spór ten rozstrzygnął na korzyść klasztoru król Władysław Łokietek w 1319 roku.
Wojciech Bogoria ze Żmigrodu – (1274-1316), (szlachcic), z rycerskiego rodu Bogoriów , był synem Piotra z Bogorii i Skotnik , wojewoda sandomierski (1306 -1316}
Klemens Kmita; (1421) z Nowego Żmigrodu herbu Szreniawa, starosta sanocki z zamku Sobień
Mikołaj Stadnicki ze Żmigrodu h. Drużyna (ok. 1446-1490) kasztelan przemyski, wojewoda bełski
Andrzej Stadnicki zm. w 1551 r.h. Drużyna, s. Mikołaja, podkomorzy przemyski, kasztelan sanocki, miał okoliczne wioski i Krempną , potem objął jego syn Mikołaj.
Marcin Stadnicki z Nowego Żmigrodu, brat Stanisława
Stanisław Stadnicki herbu Szreniawa (ur. ok. 1551 w Żmigrodzie lub Dubiecku, zm. 4 sierpnia 1610 w Tarnowcu) – starosta zygwulski. Był synem Stanisława Mateusza i Barbary ze Zborowskich. Ożeniony z Anną Ziemięcką (z Ziemięcic k. Gliwic), miał z nią trzech synów: Władysława, Zygmunta i Stanisława, oraz jedną córkę – Felicjanę. Został zapamiętany jako awanturnik i sławny warchoł, nazwany "diabłem łańcuckim". Był przeciwnikiem Jana Zamoyskiego. W latach 1606-1607 był jednym z przywódców rokoszu Zebrzydowskiego. Później jednak niespodziewanie zmienił zdanie i uszedł ze swoim wojskiem.
- Teresa Stadnicka z hrabiów na Żmigrodzie, herbu Sreniawa, Ossolinska, Wojewodzina, Wołynska w Rymanowie, "zmarła dn. 6 maja 1776 r. w Zagórzu u OO. Karmelitów pochowana." wg tablicy w kościele w Lesku.
Jan Franciszek Stadnicki h. Szreniawa, ze Żmigrodu, (1656- 1713) chorąży nadworny koronny, od 1697 roku wojewoda wołyński, dziedzic Chrzanowa, syn:Wiktoryna, (zm. ok. 1684) kasztelana przemyskiego brat Józefa Antoniego Stadnickiego (zm. 1736), podstoliego buskiego, kasztelana lubaczowskiego, bełskiego. Miał syna Piotra Konstantego Stadnickiego.
Jan Siwiński (1845-1924) – syn Michała organisty i nauczyciela z Harklowej, bohaterski powstaniec styczniowy z 1863 r., długoletni zesłaniec – katorżnik, po powrocie właściciel dworku w Sadkach, w Mytarce, autor książki "Katorżnik, czyli pamiętnik Sybiraka" (Kraków,1925 r.). Grób jego na cmentarzu w Nowym Żmigrodzie.
ks. prof. Adam Kopyciński , ps.: Dr Gnoti, Dr Gnoi, /1849 - 1914/, wykładowca w Seminarium Duchownego w Tarnowie, teolog, homileta, wielokrotny poseł. Ur. w Żmigrodzie Nowym 24 XII 1849 r.