Operacja wiślańsko-odrzańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Operacja wiślańsko-odrzańska
II wojna światowa, front wschodni
Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png
Front wschodni od stycznia do maja 1945 roku
Czas 12 stycznia – luty 1945
Miejsce zachodnia Polska i wschodnie Niemcy
Terytorium Polska, III Rzesza
Przyczyna ofensywa radziecka 1945 roku
Wynik decydujące zwycięstwo ZSRR i Polski
Strony konfliktu
 ZSRR
 Polska
 III Rzesza
Dowódcy
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Iwan Koniew
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Gieorgij Żukow
III Rzesza Georg-Hans Reinhardt
III Rzesza Lothar Rendulic
III Rzesza Walter Weiss
III Rzesza Josef Harpe
III Rzesza Ferdinand Schörner
Siły
2 200 000 żołnierzy
36 000 dział i moździerzy
6 460 czołgów i dział pancernych
4 772 samoloty[1]
400 000 żołnierzy
4 000 dział i moździerzy
1 000 czołgów i dział pancernych
400 samolotów[1]
Straty
43 476 zabitych lub zaginionych
150 715 rannych i chorych[2]
150 000 pojmanych[3]
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Operacja wiślańsko-odrzańska – operacja zaczepna Armii Czerwonej w ramach ofensywy przeciwko wojskom hitlerowskich Niemiec, przeprowadzona od 12 stycznia 1945 roku z linii Wisły i zakończona w lutym na linii Odry.

Radzieckie plany ofensywy[edytuj | edytuj kod]

Radziecki Sztab Generalny zdecydował się wykonać uderzenie w kierunku Berlina siłami 1., 2., 3 Frontu Białoruskiego oraz siłami 1 Frontu Ukraińskiego. Plan kampanii na rok 1945, został zatwierdzony przez radziecki Sztab Generalny w listopadzie 1944 roku.

Plan kampanii 1945 roku składał się z dwóch etapów, bez pauzy operacyjnej. Pierwszy etap miał trwać 15 dni, wojska nacierające miały zająć miasta Bydgoszcz, Poznań i Wrocław. W czasie trwania drugiego etapu wojska radzieckie i oddziały Wojska Polskiego, miały sforsować Odrę i doprowadzić do zdobycia Berlina. Drugi etap miał trwać 30 dni. W ciągu 45 dni wojska głównego zgrupowania uderzeniowego Armii Czerwonej miały wykonać marsz bojowy na odległość 700 kilometrów.

Alianci zachodni, mając kłopoty z powstrzymaniem nacierających wojsk niemieckich w Ardenach, zwrócili się o pomoc do Rosjan z prośbą o przyśpieszenie swojej ofensywy na froncie wschodnim, by odciążyć walczące na zachodzie wojska.

Niemieckie plany obrony[edytuj | edytuj kod]

Już na początku 1944 szef sztabu Oberkommando des Heeres, gen. Heinz Guderian, zaczął kreślić niemieckie plany obrony na terenie między Wisłą i Odrą. Miał to być szereg ufortyfikowanych linii obronnych:

Ważnym elementem wszystkich tych linii miały być dawne umocnione miasta-twierdze rozbudowane o otaczające je nowe rejony umocnione. W doktrynie tej Guderian zakładał, że nawet odcięta twierdza angażuje więcej sił wroga, niż żołnierze stanowiący jej obsadę. Poznań, w związku ze swym położeniem w centrum „linii c” w prostej linii między Warszawą, pod którą stykały się dwa najpotężniejsze fronty radzieckie, a Berlinem, miał stanowić główny element tego pasa umocnień. Na komendanta twierdzy 25 września 1944 wyznaczono generała majora Heinza Deindela.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

W walkach brały udział jednostki 1 Frontu Białoruskiego oraz 1 Frontu Ukraińskiego, w skład tego pierwszego wchodziły polskie oddziały, 1. oraz 2 Armia WP z1 Korpusem Pancernym. Niemcy bronili się siłami Grupy Armii „A” oraz „Środek”.

Rosjanie przyjęli taktykę, która umożliwiała im sporą przewagę tak w sprzęcie, jak i w ludziach. Nie wdawali się w ciężkie boje i przewlekłe walki, silniejsze zgrupowania przeciwnika okrążano prąc dalej na zachód i licząc na ich poddanie się, wynikające z beznadziejnej sytuacji, bądź powolną likwidację w późniejszym terminie.

W wyniku przeprowadzonych działań wyzwolono zachodnią część Polski oraz opanowano ziemie niemieckie po Odrę.

W ramach operacji przeprowadzono:

Następnie wojska radzieckie przeszły do forsowania Odry i szturmu na Berlin (operacja berlińska).

Działania 1 Frontu Białoruskiego[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Łodzi pozdrawiają czołgistów Armii Czerwonej podczas wkraczania do miasta. Pojazd widoczny na zdjęciu to działo samobieżne ISU-122, zdjęcie wykonano 19 stycznia 1945 roku
Defilada 1. Armii Wojska Polskiego na ulicy Marszałkowskiej w wyzwolonej Warszawie, 19 stycznia 1945 roku

1 Front Białoruski marszałka Gieorgija Żukowa miał rozbić warszawsko-radomskie zgrupowanie nieprzyjaciela, przełamać obronę niemieckiej 9 Armii Polowej, wyzwolić Warszawę i głównymi siłami osiągnąć rubież: Piotrówek, Żychlin, Łódź, nacierając w ogólnym kierunku na Poznań. Zgodnie z dyrektywą dowódcy frontu związki operacyjne miały wykonać trzy uderzenia: główne, z przyczółka magnuszewskiego w kierunku na BiałobrzegiSkierniewiceKutno; drugie, z przyczółka puławskiego w kierunku Radomia i Łodzi; pomocnicze, z rejonu JabłonnyLegionowa i spod Warszawy, które miało za zadanie likwidację niemieckiego przyczółka w widłach Wisły i Bugonarwi oraz oskrzydlenie Warszawy od północnego zachodu. Spośród związków operacyjnych, rozpoczynających natarcie z przyczółka puławskiego, główne zadanie otrzymała 69. Armia gen. Władimira Kołpakczi. Jej celem było przełamanie obrony nad Wisłą i natarcie na kierunku: ZwoleńRadomTomaszów MazowieckiŁódź. Na południe od 69 Armii nacierać miała 33. Armia gen. Wiaczesława Cwietajewa, wykonująca główne uderzenie w kierunku na Szydłowiec i Skarżysko-Kamienne.

14 stycznia z przyczółka warecko-magnuszewskiego uderzyła radziecka 61 Armia dowodzona przez gen. płk. Pawła Biełowa. Nacierała w kierunku Warki, Grójca i Grodziska, zaś w kierunku Warszawy ruszyły wojska 1 Armii WP. 15 stycznia 47 Armia przeprawiła się przez Wisłę w rejonie Modlina i nacierała w kierunku tego miasta i Błonia, z zamiarem połączenia się z 61 Armią. Pierwszego dnia ofensywy wojska radzieckie przełamały pozycje wroga na froncie o długości 500 kilometrów. 18 stycznia po wyzwoleniu Warszawy 1 Armia WP ruszyła do natarcia w kierunku Pomorza.

Fronty 1. i 2 Białoruski działały rozbieżnie. Dla obrony, jednostki polskie zostały skierowane i działały na prawym skrzydle 1 Frontu Białoruskiego. Generał Popławski podzielił siły polskie na dwa ugrupowania. Zgrupowanie ubezpieczające tworzyły 3. i 6 Dywizja Piechoty, 2 Brygada Artylerii Haubic i 1 Pułk Moździerzy, reszta sił tworzyła trzon uderzeniowy. 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte została włączona w skład 50 Brygady Pancernej pułkownika Czeriapkina.

19 stycznia jednostki polskie poruszały się w kierunku Bydgoszczy, wzdłuż lewego brzegu Wisły, drogą na Sochaczew, Gostynin i Brześć Kujawski. 1 Armia WP, współdziałała z oddziałami 47 Armii i 2 Armii Pancernej Gwardii. 20 stycznia odbyła się próba zdobycia Poznania z marszu, oddziały armii radzieckiej zaczęły przekraczać dawną granicę niemiecko-polską. Dowództwo wojsk niemieckich dostrzegło zbliżającą się klęskę, przygotowując obronę na głównych węzłach drogowych oraz w miastach. W dniach od 24 stycznia do 23 lutego rozegrała się bitwa o Poznań. 25 stycznia na rozkaz Józefa Stalina została przeprowadzona próba zdobycia przyczółku na zachodnim brzegu rzeki Odry na kierunku berlińskim. Żukow powierzył dokonania 150 km rajdu za linie wroga 1. i 2 Armii Pancernej Gwardii. Głównym celem wypadu było zdezorganizowanie obrony niemieckiej i przecięcie dróg odwrotu rozbitym jednostkom Wehrmachtu w stronę Berlina. 27 stycznia z armii wydzielono po jednym korpusie piechoty, w celu wzmocnienia jednostek pancernych nacierających w kierunku Kostrzyna. 28 stycznia 2 Armia Pancerna Gwardii przełamała pozycje umocnione Wału Pomorskiego na odcinku OsiecznoDrawiny i kontynuowała marsz w kierunku Odry. Na szpicy posuwał się 1 Korpus Zmechanizowany Gwardii. 31 stycznia w rejonie Kienitza przeprawiły się przez Odrę jednostki 1. Armii Pancernej Gwardii. Napotkały one opór ze strony wojsk niemieckich na pozycji Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego.

2 lutego opór niemiecki został złamany; 11 Korpus Zmechanizowany przeprawił się po lodzie na drugi brzeg rzeki. Rozpoczęły się walki o utrzymanie przyczółku na Odrze. Od 3 lutego do 30 marca toczyły się walki o zdobycie Kostrzyna nad Odrą; miasto uległo zniszczeniu w 90%. Od 15 do 18 lutego rozgrywały się walki o Stargard Szczeciński związane z operacją „Sonnenwende”.

Działania 1 Frontu Ukraińskiego[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Operacja sandomiersko-śląska.

1 Frontem Ukraińskim dowodził marszałek Iwan S. Koniew, który ściśle współpracował ze skrzydłami sąsiednich frontów, a były to: lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego i prawe skrzydło 4 Frontu Ukraińskiego.

Koniew ruszył swoimi oddziałami w dwóch kierunkach. Na pierwszym kierunku ruszał w stronę KielcRadomskaCzęstochowyWrocławia. Na drugim kierunku ruszał w stronę Krakowa i Zagłębia Śląsko–Dąbrowskiego.

W rejonie Kielc i Chęcin radziecka 4 Armia Pancerna generała Leluszenki rozgromiła jednostki Grupy Armii „A”.

15 stycznia 1945 roku Armia Czerwona wyzwoliła Kielce. 17 stycznia oddziały 5 Armii Gwardi i 52 Armii wyzwoliły Radomsko i Częstochowę (Chochriakow). 18 stycznia jednostki 5. Armii Gwardi i 4 Armii Pancernej wyzwoliły Piotrków Trybunalski, 19 stycznia Armia Czerwona wyzwoliła Kraków, Łódź i około 600 innych małych miejscowości.

Po zdobyciu Częstochowy, działająca na tym odcinku frontu 3. Armia Pancerna Gwardii generała Rybałki zmieniła kierunek natarcia z zachodniego na południowo-zachodni, w kierunku Opola i Olesna, w celu oskrzydlenia 17 Armii gen. Schulzego na terenie okręgu przemysłowego.

18 stycznia walki trwały w rejonach miejscowości: Cykarzew, Kamyk Stary, Kroczyce, Poraj, Szarlejka, Żarki, Kłobuck, Krzepice, Ogrodzieniec, Ostrowy, Rększowice, Truskolasy, Włodowice i Wieluń.

Oddziały 52 Armii gen. Korotiejewa, pomiędzy Kluczborkiem a Olesną, przekroczyły dawną granicę polsko-niemiecką.

20 stycznia Armia Czerwona wyzwoliła Lubliniec. 21 stycznia Rosjanie zdobyli Byczynę, Dobrodzień, Gorzów Śląski, Kluczbork, Zawiercie, Olesno, Komorzno, Jakubowice, Krzywiznę, Bąków, Gronowice, Chudobę, Rodawie, Myślinę, Kostów, Biskupice, Żędowice, Kolonowskie, Zawadzkie i jeszcze około 250 innych miejscowości. 22 stycznia zdobyto Głuszyce, Kowalowice, Bukowę Śląską, Chwalęcice, Domaszowice, Karłowice, Ładzę, Brynicę, Łubniany, Jełową, Świercze, Grzodziec, Wierzbicę Górną, Smardy, Wołczyn, Laskowice, Strzelce Opolskie i Tarnowskie Góry. 23 stycznia zdobyto Ujazd Śląski, Toszek, Chechło, Grodzisko, Olszową, Czarnowąsy, Popielów Stary, Biadacz, Chróścice i 200 innych miejscowości. 24 stycznia Armia Czerwona zdobyła Opole, Gliwice i Chrzanów. 28 stycznia wyzwolono Katowice, Siemianowice Śląskie, Chorzów oraz zdobyto Bytom i Mikołów. 30 stycznia zdobyto 100 miejscowości, m.in. Bierawę, Sośnicowice, Stanice, Kędzierzyn, Dziergowice, Kuźnię Raciborską i Wielopole.

Kolumna radzeckich czołgów podczas operacji wiślańsko-odrzańskiej

4 i 8 lutego ruszyły kolejne natarcia w kierunku zachodnim spod Oławy i Opola. Zdobyto 60 miejscowości (Grodków, Lewin Brzeski, Oława) i oskrzydlono Wrocław od południa i południowego zachodu (wyzwolono wtedy wiele miejscowości w pobliżu Oławy i Strzelina). Mimo zaciętych walk i reorganizacji wojsk niemieckich (obronę wschodniej części miasta pozostawiono załodze twierdzy, kierując inne oddziały w kierunku miejsc, gdzie toczyły się potyczki) Rosjanie parli wzdłuż szosy NysaGrodków, dochodząc na 14 km na północ od Nysy. 8 lutego ruszył do natarcia odcinek – przyczółek ścinawski wojsk rosyjskich w kierunku Nysy Łużyckiej. 4., 13. i 52 Armia parły szybko na zachód, a 3 Armia Pancerna zmieniła swój odcinek działań i skierowała się na południe, w kierunki Legnicy i Prochowic; tam wspomogła ją w bojach 6 Armia gen. Głuzdowskiego. 9 lutego zdobyto Legnicę i mimo sprowadzenia przez Niemców posiłków z zachodu, natarcie Rosjan rozwinęło się na głębokość 60 km w pozycjach obronnych wojsk niemieckich. 11 lutego szturm Rosjan spod Oławy na zachód od miasta ruszył w okolicach Sobociska, Swojkowa i Węgier. Po dniu zaciekłych walki i zepchnięciu niemieckiej 269 Dywizji Piechoty w kierunku Sobótki nastąpiło zamknięcie pierścienia wokół „Festung Breslau”. Pozostała tylko linia kolejowa WrocławZiębice i to ona była w swoim 8 km pasie szerokości jedyną droga łączącą garnizon twierdzy z resztą wojsk niemieckich. Ten wąski odcinek był miejscem zaciętych walk Rosjan z niemiecką 19 Dywizją Pancerną, której ów pas udało się poszerzyć, ale jedynie na krótko, bowiem skomplikowana sytuacja Niemców, a dokładnie 17 Dywizji Piechoty generała Sachsenheimera w rejonie Środy Śląskiej zmusiła 19 DPanc na pośpieszenie jej z pomocą.

Information icon.svg Osobny artykuł: Oblężenie Wrocławia (1945).

W tych dniach także mimo ciągłych niemieckich kontrataków Rosjanie opanowali Środę Śląską, Kąty Wrocławskie, Ścinawę, Jaczów, Przemków, Chocianów i wiele innych miast. 16 lutego Wrocław został definitywnie okrążony bez braku możliwości połączenia się z oddziałami zarówno na południu, jak i na zachodzie. Następne dni to następne zdobyte miasta: Zielona Góra, Żary, Świdnica, zaś 18 lutego Rosjanie stanęli nad brzegiem Nysy Łużyckiej.

W międzyczasie północne skrzydło 1 Frontu Ukraińskiego prowadziło uderzenie na Wrocław z kierunku północnego, gdzie z marszu 25 stycznia po zaciekłych walkach w okolicach Sycowa zajęta została Oleśnica. 26 stycznia wojska radzieckie zdobyły Trzebnicę i jeszcze tego samego dnia pierwsze oddziały Armii Czerwonej sforsowały Odrę i okrążyły Ścinawę oraz zaczęły rozbudowywać silny przyczółek, jednocześnie rozpoczynając likwidację załogi Ścinawy. 27 stycznia zdobyto Wołów, Oborniki Śląskie i Brzeg Dolny (miejsce obozu koncentracyjnego Groß-Rosen).

10 lutego po przegrupowaniu, 1 Front Ukraiński przeszedł do pościgu za wojskami niemieckimi, mając za zadanie sforsowanie rzek Bóbr i Kwisa, aby uniemożliwić dowództwu niemieckiemu zorganizowanie kolejnej rubieży obrony. 11 lutego 6 Korpus Zmechanizowany Gwardii, pod dowództwem W. Orłowa (4 Armia Pancerna), osiągnął Bóbr w rejonie Gorzupi Dolnej, sforsował rzekę oraz zdobył przyczółek na zachodnim brzegu Bobru. 12 lutego 10. Korpus Pancerny płk. N. Czuprowa rozpoczął forsowanie Bobru (nieco na północ od Żagania). Radziecka 13 Armia ruszyła w kierunku Żagania, Korpus Zmechanizowany Gwardii powiększył swój przyczółek w rejonie Gorzupia do 8 km szerokości i 4 km głębokości. Wykorzystując to powodzenie, nad rzekę wyszła 13. Armia. 13 lutego 4 Armia Pancerna Gwardii, ze zdobytych przyczółków, ruszyła na Lubsko i Żary i gdy zajęła Bieniowo, 6 Korpus Zmechanizowany Gwardii przedarł się przez Jasień i około 19:00 rozpoczął walki o Lubsko. Radzecki 10 Korpus Pancerny zdobył w godzinach popołudniowych Żary i pozostawiając w mieście 62 BPanc, ruszył w kierunku Nysy Łużyckiej. 14 lutego Rosjanie wyzwolili Lubsko, a 6. Korpus Zmechanizowany Gwardii dotarł do Nysy Łużyckiej, w rejonie Gubina. Do Nysy Łużyckiej dotarły również wojska 10 Korpusu Pancernego. Próba sforsowania rzeki nie powiodła się; wojska przeszły do obrony co stwarzało groźbę odcięcia walczących nad Nysą Łużycką oddziałów pancernych od głównych sił frontu. 18 lutego oddziały 13 Armii wyzwoliły Żagań.

Wehrmacht dostrzegł tę sytuację i postanowiło ją wykorzystać realizując pod Stargardem Szczecińskim operację „Sonnenwende”. Wojska niemieckie zamierzały koncentrycznymi uderzeniami wykonanymi przez XXXX Korpus Pancerny, z północy (spod Krzystkowic), oraz Korpus Pancerny Großdeutschland, z południa (rejon pomiędzy Żarami a Żaganiem), zamknąć wyłom na zachodnim brzegu Bobru, wyprzeć stamtąd wojska radzieckie i odtworzyć na tyłach odciętych oddziałów radzieckich ciągły front obrony.


Siły obu stron[edytuj | edytuj kod]

Siły radzieckie[a][edytuj | edytuj kod]

Siły niemieckie[b][edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Skład w czasie walk w latach 1944–1945.
  2. Stan na 10 stycznia 1945 roku.
  3. Od 25 stycznia 1945 roku Grupa Armii „Północ”.
  4. Od 25 stycznia 1945 roku Grupa Armii „Środek”.
  5. Grupa ta zajmowała pozycje obronne na terenie Słowacji.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • David M. Glantz, Jonathan House: When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler. Lawrence: University Press of Kansas, 1995. ISBN 0-7006-0899-0.
  • Tadeusz Sawicki: Niemieckie wojska lądowe na froncie wschodnim czerwiec 1944-maj 1945 (struktura). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-06556-7.
  • Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974.
  • (ros.) А. Г. Мерников, А. А. Спектор: Всемирная история войн. Минск: 2005.
  • (ros.) Г. К. Жуков: Воспоминания и размышления. T. 2. Moskwa: Олма-Пресс, 2002.
  • (ros.) И. С. Конев: Сорок пятый. Мoskwa: Воениздат, 1970.
  • (ang.) Laurence Rees: Auschwitz. Londyn: BBC books.
  • (ros.) Max Hastings: Armageddon. The Battle for Germany 1944-45. London: Publ. Macmillan.
  • (ang.) Christopher Duffy: Red storm on the Reich: The Soviet March on Germany, 1945. Publ. Routledge, 1991. ISBN 0-415-22829-8.
  • (ang.) Earl F. Ziemke: Battle for Berliend of the n Third Reich.
  • Wiślańsko-odrzańska operacja (pol.). Encyklopedia Interia.pl. [dostęp 2010-05-22].
  • Wiślańsko-odrzańska operacja (pol.). WIEM. [dostęp 2010-05-22].
  • Marek Ziębicki: U kresu okupacji hitlerowskiej – styczeń 1945 r. (cz. I) (pol.). Opoczno.republika.pl. [dostęp 2010-05-22].
  • Edward Pawłowski: Wał Pomorski 1945. Warszawa: 1995.
  • Ryszard Majewski: Waffen – SS. Wrocław: 1983.
  • Janusz Miniewicz: Wał Pomorski. Warszawa: 1997.
  • Zdzisław Stąpor: Berlin 1945. Warszawa: 1980.
  • Andrzej Toczewski: Kostrzyn 1945. Warszawa: 1988.