Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
1.09.1939: Żołnierze niemieccy przy agresji na granicy Polski w Sopocie – symboliczne łamanie suwerenności

Okupacja niemiecka ziem polskich 1939–1945[1] – system policyjno-wojskowej[2] administracji niemieckiej wprowadzony na terytorium państwowym Rzeczypospolitej Polskiej, zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez III Rzeszę w dniu 1 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-sowieckiego układu o przyjaźni i granicy z dnia 28 września 1939 (będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939).

Początki niemieckiej okupacji w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Ksiądz-zakładnik wśród zakładników przed egzekucją, Bydgoszcz – wrzesień 1939
Rozstrzelanie Polaków po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Bydgoszczy, 9.09.1939
 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

Tymczasowa administracja na okupowanych obszarach[edytuj | edytuj kod]

W wyniku przegranej przez Polskę wojny obronnej Niemcy zajęły terytorium o powierzchni 188 000 km. kw. (48,2% obszaru II RP) oraz ok. 22 mln ludności (ok. 63% ludności II RP). 1 września, zaraz po rozpoczęciu wojny, na mocy ustawy Reichstagu do Rzeszy włączono Wolne Miasto Gdańsk. Tymczasowo (formalnie od 3 do 25 października) władzę w okupowanej przez Niemców Polsce sprawowało Naczelne Dowództwo na Wschodzie (Ober-Ost) na czele którego stali: gen. płk Walther von Brauchitsch; gen.płk. Gerd von Rundstedt; od 20 X gen. Johannes Blaskowitz, zaś szefem cywilnej administracji od 13 września 1939 był Hans Frank.

Koncepcje polskiego „państwa szczątkowego”[edytuj | edytuj kod]

Początkowo władze niemieckie rozważały różne plany dotyczące przyszłości polskich ziem okupowanych przez Niemcy, w tym m.in. powołanie marionetkowego polskiego „państwa szczątkowego” (niem.: Reststaat) pomiędzy granicami wschodnimi Rzeszy z 1914 roku a nową zachodnią granicą ZSRR na Bugu. 29 września 1939 Adolf Hitler wyraził chęć podziału okupowanych przez Niemcy polskich obszarów na trzy części:

1. obszar między Wisłą a Bugiem (Lubelszczyzna) – przeznaczony dla Żydów przesiedlanych z innych obszarów polskich, a także z Rzeszy Niemieckiej

2. nad dotychczasową granicą polsko-niemiecką pas germanizacji i kolonizacji

3. pomiędzy nimi polska „państwowość”

Sugestie powołania nowego państwa polskiego na niemieckich warunkach Hitler zawarł też w swoim przemówieniu z 6 października 1939[3], zaś w rozmowie z włoskim ministrem spraw zagranicznych Galeazzo Ciano 1 października 1939 stwierdził że między polskimi ziemiami wcielonymi do Rzeszy a Lubelszczyzną (która miała stanowić obszar dla Żydów) może powstać autonomiczny „Reststaat” o cechach zbliżonych do Protektoratu Czech i Moraw – lecz warunkiem jest zawarcie pokoju z Niemcami przez Wielką Brytanię i Francję.

W listopadzie 1939 – już po powstaniu Generalnego Gubernatorstwa i wcieleniu zachodnich ziem polskich do Rzeszy – baron William de Ropp, przedstawiciel brytyjskich kół skłonnych do kompromisu z Niemcami, uzyskał od przedstawiciela niemieckiego MSZ informację o planach powołania takiego tworu państwowego na obszarze b. Królestwa Kongresowego[4].

Ostatecznie jednak wobec niemożliwości zakwestionowania legalności władz polskich na emigracji, braku zgody rządów Wielkiej Brytanii i Francji na niemieckich warunkach, sprzeciwu ZSRR wobec koncepcji odrodzenia choćby szczątkowego polskiego państwa[potrzebne źródło], oraz braku w Polsce polityków i środowisk chcących kolaborować z Niemcami (z wyjątkiem Władysława Studnickiego którego oferty współpracy Niemcy odrzucili), Niemcy z tych planów zrezygnowali.

Podział obszarów okupowanych[edytuj | edytuj kod]

8 października 1939, dekretem kanclerza Rzeszy, Adolfa Hitlera, do Niemiec zostały włączone: Pomorze, województwo poznańskie, część województwa łódzkiego z Łodzią, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, zachodnie powiaty województwa krakowskiego, północna część województwa warszawskiego oraz Suwalszczyzna. Anektowano około 93 tys. km² zamieszkane przez około 10 mln osób, w tym ok. 600 tys. Niemców.

12 października 1939 na mocy dekretu kanclerza Rzeszy o administracji okupowanych ziem polskich niewcielonych do Rzeszy, utworzono Generalne Gubernatorstwo z Hansem Frankiem jako generalnym gubernatorem. W skład GG weszły: część województwa warszawskiego z Warszawą, część województwa łódzkiego, województwo kieleckie, lubelskie, reszta województwa krakowskiego oraz część województwa lwowskiego. Na mocy umowy niemiecko-słowackiej z 21 listopada 1939 do Słowacji wcielono 52 gminy o powierzchni 700 km². Obszar GG liczył 96 tys. km² z 12 mln ludności.

Na mocy układu o przyjaźni i granicy zawartego między Niemcami i ZSRR 28 września 1939, 200 tys. km² wschodnich terenów Rzeczypospolitej Polskiej wraz z 13 mln ludności znalazło się pod okupacją sowiecką.

22 czerwca 1941, po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej, do Rzeszy włączono Okręg Białystok obejmujący ok. 31 tys. km² z 1,6 mln ludności. Do GG włączono tereny województwa lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego – tworzące odtąd Dystrykt Galicja. Tym samym obszar GG powiększył się do 145 tys. km² zamieszkanych przez blisko 17 mln osób. W 1941, po zajęciu całego terytorium przedwojennej II Rzeczypospolitej, pozostałe jej tereny włączono do Komisariatu Rzeszy Ukraina i Komisariatu Rzeszy Wschód.

Ziemie polskie anektowane przez III Rzeszę[edytuj | edytuj kod]

Polityka niemiecka na ziemiach włączonych do Rzeszy ukierunkowana była na ich zupełną germanizację. Cel ten zamierzano uzyskać poprzez zniemczenie części ludności, którą uznano za odpowiednią pod względem rasowym, oraz zmuszaniem części obywateli polskich do podpisywania niemieckiej listy narodowościowej, tzw. Volkslisty. Pozostałą ludność polską zamierzano wytępić lub wysiedlić do Generalnego Gubernatorstwa. W latach 1939–1940, wysiedlono do GG ok. 750 000 Polaków z terenów Śląska, Wielkopolski i Pomorza. Celom eksterminacyjnym służyły obozy. W końcu sierpnia 1939 utworzono obóz policyjny w Stutthofie (przeznaczonych początkowo dla mieszkańców Gdańska i Pomorza narodowości polskiej). Pod koniec 1939 dla Polaków utworzono także obozy w Skalmierzycach, Potulicach, Poznaniu, Łodzi, Działdowie, Toruniu i Inowrocławiu. W miejsce Polaków zmuszonych do opuszczenia tych terenów osiedlano kolonistów niemieckich, oraz Niemców Bałtyckich ewakuowanych z państw bałtyckich 1939/1940 r. Stosowano także konfiskatę majątku, oraz wywózki do pracy przymusowej w głąb Rzeszy.

20 listopada 1939 zagarnięte ziemie polskie zostały włączone w niemiecki system walutowy. Z wyjątkiem Gdańska i ziemi cieszyńskiej utrzymano granicę policyjną między Rzeszą a ziemiami wcielonymi. W celu realizacji niemieckiej polityki narodowościowej wprowadzono specjalną organizację administracji i sądownictwa. Polskie organy sądownicze administracyjne i samorządowe zostały zlikwidowane.

Administracja i policja[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze niemieccy włamujący się do domu w jednym z miast zachodniej Polski we wrześniu 1939

Tereny wcielone do Rzeszy zostały podzielone pod względem administracyjnym na okręgi:

Okręgi dzieliły się na rejencje, które z kolei podzielone były na powiaty miejskie i wiejskie. Centralnym urzędem Rzeszy dla ziem wcielonych był minister spraw wewnętrznych. Na czele administracji okręgu Rzeszy stał, mianowany przez kanclerza Rzeszy, namiestnik, który jednocześnie był kierownikiem NSDAP. Namiestnicy byli równolegle komisarzami obrony Rzeszy i pełnomocnikami Komisarza Rzeszy dla Umocnienia Niemczyzny. Namiestnikiem okręgu Gdańsk – Prusy Zachodnie został Albert Forster, a Kraju Warty Arthur Greiser.

Na szczeblu rejencji administracją kierował prezes rejencji, który sprawował również kierownictwo NSDAP na swoim terenie. Administracją powiatu wiejskiego kierował starosta, a powiatu miejskiego burmistrz. Byli oni również kierownikami partii.

Władza policyjna w okręgach i prowincjach ziem wcielonych spoczywała w rękach dowódców SS i policji. Funkcje policji były znacznie rozszerzone w porównaniu do terenów „starej” Rzeszy. Było to wynikiem celów niemieckiej polityki dążącej do ujarzmienia i wyniszczenia Polaków. SS i policja realizowały niemieckie założenia wytępienia Żydów oraz sprawowały doraźne sądownictwo wobec wrogów III Rzeszy. Obok policji istniała, składająca się z zamieszkałych w Polsce Niemców, samoobrona niemiecka.

Sądownictwo niemieckie[edytuj | edytuj kod]

Na terenach wcielonych działały sądy powszechne, sądy specjalne i sądy tajne sprawowane przez SS i policję. Na mocy dekretu ministra sprawiedliwości z 26 listopada 1940 powołano Wyższy Sąd Krajowy, który był najwyższą instancją sądową. Instancją niższą był Sąd Krajowy, a najniższą Sąd Powiatowy. W pierwszych dniach okupacji wojskowej powołano sądy specjalne. Utworzono wojenne sądy polowe i wojskowe sądy doraźne. Sądy polowe rozpatrywały sprawy o szpiegostwo i działania partyzanckie. Taki sąd skazał na karę śmierci obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku. Wojskowe sądy doraźne rozpatrywały sprawy wystąpień przeciwko armii niemieckiej i o posiadanie broni. Po zakończeniu działań zbrojnych ich funkcje przejęły, powołane jeszcze w trakcie wojny, cywilne sądy specjalne.

Generalne Gubernatorstwo[edytuj | edytuj kod]

Generalne Gubernatorstwo
 Osobny artykuł: Generalne Gubernatorstwo.

Wbrew prawu międzynarodowemu, zajęte tereny Polski były traktowane jako trwała zdobycz wojenna. W szczególności okupowany teren Generalnego Gubernatorstwa był traktowany praktycznie jak kolonia, dostarczająca niskokwalifikowanej i niewolniczej polskiej siły roboczej na potrzeby gospodarki wojennej III Rzeszy. W tym celu wprowadzono nakaz pracy przymusowej dla Polaków w wieku 18-60 lat, później obniżając granicę wieku do 14 lat. Polscy robotnicy przymusowi z GG (oraz ziem polskich zaanektowanych przez III Rzeszę) pracowali w ciężkich warunkach pobytowych w Rzeszy, zarówno w niemieckim rolnictwie, przemyśle i transporcie, jak również obozach pracy, obozach koncentracyjnych oraz oddziałach Organizacji Todt.

Eksploatacja gospodarcza w GG realizowana była głównie dzięki rabunkowej gospodarce, zwłaszcza w przemyśle, gdzie systematycznie przeprowadzano grabież substancji przemysłowej i surowców naturalnych. Rolnictwo objęto systemem kontyngentów płodów rolnych, którego nieprzestrzeganie powodowało kary więzienia lub śmierci dla rolników. Brak żywności na rynku spowodował wprowadzenie systemu racjonowania żywności i trwałe niedożywienie całych grup ludnościowych.

Własność państwa polskiego i jego instytucji, mienia obywateli Polskich oraz liczne dzieła sztuki, konfiskowano lub obejmowano zarządem komisarycznym za pomocą specjalnie utworzonych organizacji powierniczych III Rzeszy.

Administracja i policja[edytuj | edytuj kod]

Gengub admin.png

Generalne Gubernatorstwo zostało podzielone na cztery jednostki administracyjne tzw. dystrykty (niem. Distrikt): krakowski, lubelski, radomski, warszawski, oraz od 22 czerwca 1941 (po agresji Niemiec na ZSRR), piąty dystrykt galicyjski. Pozostawiono jedynie polskie gminy i sołectwa. Władze GG dopuściły też działalność polskiej straży pożarnej, PCK i Rady Głównej Opiekuńczej.

Struktura władzy Generalnego Gubernatorstwa miała cechy parapaństwa, zależnego całkowicie od Rzeszy Niemieckiej. Na czele GG stał generalny gubernator Hans Frank (niem. Generalgouverneur), urzędujący w Krakowie. Dotychczasowa stolica Polski Warszawa pełniła tylko funkcję siedziby władz dystryktu warszawskiego. Generalny Gubernator sprawował władzę wydając rozporządzenia i przy pomocy Urzędu Generalnego Gubernatora (niem. Amt des Generalgouverneurs), który 9 grudnia 1940 został przekształcony w rząd Generalnego Gubernatorstwa (niem. Regierung des Generalgouvernements). Na jego czele stał Josef Bühler. Oprócz niemieckich sądów specjalnych, zajmujących się m.in. wydawaniem wyroków śmierci za czyny zabronione rozporządzeniami Hansa Franka (np. dowolnie interpretowane „czyny antyniemieckie”), pozostawiono sądy rozpatrujące sprawy karne i cywilne Polaków.

W Generalnym Gubernatorstwie realizacji celów okupanta służył rozbudowany aparat policyjno-wojskowy, policja bezpieczeństwa obejmowała formacje – Sipo (niem. Sicherheitspolizei), Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei), Kripo (niem. Kriminalpolizei) oraz SD (niem. Sicherheitsdienst). Policję porządkową stanowiła Orpo (niem. Ordnungspolizei). Funkcjonowała także policja graniczna (niem. Grenzpolizei) oraz inne oddziały pomocniczych formacji policyjnych (kolejowe, fabryczne, leśne, pocztowe itd.). Pozostawiono policję polską, tworząc Polską Policję Generalnego Gubernatorstwa (tzw. granatowa policja). Granatowa policja posiadała niewielkie uprawnienia w stosunku do Niemców, pełniąc głównie funkcję porządkowe i bezpieczeństwa.

Terror okupanta[edytuj | edytuj kod]

Zagłada ludności żydowskiej[edytuj | edytuj kod]

Ruch oporu[edytuj | edytuj kod]

Polityka okupacyjna i powszechny terror wymierzony w społeczeństwo, spowodowały szybkie powstanie zorganizowanego oporu. W miarę zaostrzania się działań represyjnych narastał ruch konspiracyjny, powodując powstanie Polskiego Państwa Podziemnego. Ruch oporu prowadził akcje sabotażowe, dywersyjne (zarówno bojową i konspiracyjną), partyzanckie oraz doraźne wystąpienia zbrojne w określonych celach wojskowych.

Straty[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. okupacja niemiecka ziem polskich. Encyklopedia PWN.
  2. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 408. ISBN 83-214-0092-2.
  3. Cz. Madajczyk: Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Warszawa: PWN, 1961, s. 11-14.
  4. Cz. Madajczyk: Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Warszawa: PWN, 1961, s. 23-24.