Ustrój polityczny Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska

Ustrój polityczny Rzeczypospolitej Polskiej (Trzeciej Rzeczypospolitej[1]) określony jest Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej uchwaloną przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 roku. Zgodnie z jej treścią Rzeczpospolita Polska jest republiką parlamentarną i realizuje zasady suwerenności narodu, niepodległości i suwerenności państwa, demokratycznego państwa prawnego, społeczeństwa obywatelskiego, trójpodziału władzy, pluralizmu, praworządności, społecznej gospodarki rynkowej oraz przyrodzonej godności człowieka. Rzeczpospolita określona jest także jako państwo unitarne.

Władzę sprawują:

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

W rozwoju współczesnego konstytucjonalizmu w Polsce ważnym elementem było ustanowienie nowego ładu ustrojowego po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Tymczasowym rozwiązaniem w pierwszych latach była Uchwała Sejmu Ustawodawczego z dnia 20 lutego 1919 r. w sprawie powierzenia Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa (tzw. Mała Konstytucja z 1919). Już po dwóch latach Sejm Ustawodawczy uchwalił Ustawę z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej (tzw. Konstytucja marcowa)[2]. Przyjęła ona m.in. zasadę suwerenności narodu, podziału władzy i ochrony praw obywatelskich[2]. Wprowadziła także system parlamentarny z dwuizbowym parlamentem, w którym Sejm otrzymał znacznie większe uprawnienia od Senatu[2][3]. Znacznie słabsza była pozycja Prezydenta, wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe, oraz rządu, pozostającego w silnej zależności od Sejmu[2]. Pierwszą istotną zmianą ustrojową była Ustawa zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z 17 marca 1921 r. (tzw. Nowela sierpniowa) z 2 sierpnia 1926, która ograniczyła część uprawnień Sejmu i wzmocniła rolę Prezydenta[4]. Kolejnym krokiem na drodze przemian ustrojowych wprowadzanych przez rządzącą od 1926 sanację było uchwalenie nowej ustawy zasadniczej – Ustawy konstytucyjnej z 23 IV 1935 roku (tzw. Konstytucja kwietniowa)[4]. Zakładała ona autorytarny model sprawowania władzy, w którym szczególną pozycję zajmował wybierany przez Zgromadzenie Elektorów Prezydent Rzeczypospolitej[4]. Był on zwolniony z odpowiedzialności politycznej i konstytucyjnej oraz powoływał rząd odpowiedzialny politycznie przed Sejmem[4]. O marginalizacji roli parlamentu przesądził nowy system wyborczy, znacznie ograniczający możliwości opozycji[5].

Polska Ludowa[edytuj | edytuj kod]

W końcowej fazie II wojny światowej faktyczną władzę na ustanowionym w nowych granicach obszarze Polski przejęły organy powołane przez polskich komunistów współpracujących z ZSRR. Pierwszym wyznacznikiem ram nowego ustroju był ustalony w Moskwie manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, który de facto delegalizował Konstytucję kwietniową, przywracając jednocześnie moc obowiązującą Konstytucji marcowej. Tymczasowo ustanowił także Krajową Radę Narodową[5], jako organ parlamentarny oraz odmawiał legalności Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej znajdującemu się na emigracji. W 1947 zorganizowano wybory, które wyłoniły skład Sejmu Ustawodawczego[5]. Dokładnie miesiąc po wyborach uchwalił on Ustawę Konstytucyjną z dnia 19 lutego 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej (tzw. mała Konstytucja z 1947)[5]. Nawiązywała ona treścią do części postanowień Konstytucji marcowej, wprowadziła także Radę Państwa[5]. Formalnie ustanowiony został model zbliżony do parlamentarno-gabinetowego, jednak w rzeczywistości realną władzę sprawował aparat Polskiej Partii Robotniczej (od 1948 Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej)[6], podporządkowany dyrektywom sowieckim[5].

W okresie stalinizmu trwały prace nad nową ustawą zasadniczą, wzorowaną na Konstytucji Związku Radzieckiego z 1936[5]. Efektem przygotowań była Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r.[5]. Odrzuciła ona naczelne zasady Konstytucji marcowej, zerwała z podziałem władzy i dokonała silnej centralizacji[5]. Zniesiony też został urząd Prezydenta, a najwyższą władzę przyznano Sejmowi[7][8]. Funkcję głowy państwa przejął organ kolegialny – Rada Państwa[7]. Nowa konstytucja z założenia miała mieć charakter bardziej polityczny, niż prawny[7]. Nie istniały żadne organy ani procedury mające przestrzegać jej nadrzędności[7]. O osłabieniu roli tego dokumentu przesądziła także praktyka jego stosowania, gdyż w rzeczywistości prawa i wolności jednostki nie były przestrzegane, a realną władzę sprawowało kierownictwo PZPR[7]. Część zaistniałych zjawisk została sformalizowana w roku 1976, gdy wprowadzono nowelizację zawierającą artykuły o przewodniej roli PZPR oraz przyjaźni i współpracy ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich[9]. W marcu 1982 kolejną nowelizacją wprowadzono przepisy o Trybunale Konstytucyjnym i Trybunale Stanu, jednak kompetencje przyznane tym organom były ograniczone[9]. Podobnie było z pozostałymi nowymi instytucjami – Naczelnym Sądem Administracyjnym (1980) i Rzecznikiem Praw Obywatelskich (1987)[9].

Transformacja ustrojowa[edytuj | edytuj kod]

Perspektywa zmian ustrojowych zarysowała się w związku z rozpoczęciem rokowań przedstawicieli władz z przywódcami podziemnej "Solidarności" w okolicznościach zapaści gospodarczej i narastającego niezadowolenia społecznego[9]. Na mocy porozumień Okrągłego Stołu doszło do uchwalenia nowelizacji Konstytucji PRL (tzw. noweli kwietniowej)[9]. Na jej mocy przywrócono Senat oraz urząd Prezydenta, obdarzony znacznymi kompetencjami[10]. Uchwalono także nową ordynację wyborczą[11][12], według której 4 czerwca 1989 odbyły się wybory, częściowo wolne do Sejmu i całkowicie do Senatu[10]. 19 lipca 1989 Zgromadzenie Narodowe wybrało gen. Wojciecha Jaruzelskiego na urząd Prezydenta Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Sejm pozostawał wówczas najwyższym organem władzy państwowej, a rola Senatu sprowadzała się do funkcji ustawodawczej[10]. Prezydent korzystał ze swych uprawnień w dość ograniczonym zakresie, co oznaczało jednoznaczne przesunięcie głównego ośrodka decyzyjnego w państwie do Sejmu[13]. Wraz z rozwojem sytuacji politycznej w Polsce i całym bloku wschodnim zaistniały okoliczności sprzyjające podjęciu prac nad nową konstytucją[13]. Ustalono, że prace będą trwały dwutorowo – jednocześnie nad szybkimi zmianami w obowiązującej ustawie zasadniczej oraz przygotowaniem nowego aktu[13]. Istotnym momentem stało się uchwalenie Ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (tzw. noweli grudniowej), która całkowicie zmieniła I rozdział obowiązującej konstytucji, wprowadziła nowe zasady funkcjonowania państwa oraz w symboliczny sposób zerwała z dotychczasowym modelem tzw. demokracji ludowej[13].

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: III Rzeczpospolita.
Prezydent Lech Wałęsa

W marcu 1990 roku kolejna nowelizacja konstytucji pozwoliła na utworzenie nowego systemu samorządu terytorialnego[13]. W związku z dalszymi przemianami politycznymi gotowość ustąpienia z urzędu zadeklarował gen. Jaruzelski[13]. 27 września dokonano zatem kolejnych zmian w ustawie zasadniczej, które przewidywały wybór prezydenta w wyborach powszechnych[13] oraz skracały jego kadencję z sześciu do pięciu lat[14]. W 1991 Sejm podjął decyzję o samorozwiązaniu, skutkiem czego były pierwsze od czasu zakończenia II wojny światowej demokratyczne i całkowicie wolne wybory parlamentarne[14]. Izby w nowym składzie podjęły decyzję o powołaniu Komisji Konstytucyjnej (na mocy Ustawy Konstytucyjnej z 23 kwietnia 1992 roku o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) oraz przygotowaniu aktu tymczasowego[14]. Efektem prac nad nim stała się Ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (tzw. mała Konstytucja z 1992)[14].

Mała Konstytucja stworzyła model wykorzystujący rozwiązania parlamentaryzmu zracjonalizowanego oraz systemu prezydenckiego[15]. Przewidywała ona udział parlamentu w kreowaniu rządu oraz odpowiedzialność polityczną rządu przed parlamentem[15]. Z drugiej strony silne uprawnienia miał wyłaniany w powszechnych wyborach prezydent (od 1990 Lech Wałęsa), który poza licznymi kompetencjami w zakresie polityki zagranicznej, obronności i bezpieczeństwa państwa, uzyskał także bezpośredni wpływ na wybór ministrów spraw wewnętrznych, obrony narodowej i spraw zagranicznych (tzw. resorty prezydenckie)[15].

Jednocześnie swoją pracę rozpoczęła Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego[16]. Łącznie wpłynęło do niej siedem projektów nowej konstytucji[16]. 16 stycznia 1997 roku przyjęto sprawozdanie w formie tekstu jednolitego[16]. Głównymi kwestiami spornymi było ustalenie roli prezydenta[16], określenie pozycji Kościoła[17] oraz kształt systemu społeczno-gospodarczego[17].

Konstytucja[edytuj | edytuj kod]

Polska Konstytucja została uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 roku[17]. 25 maja została zatwierdzona w referendum konstytucyjnym, a w życie weszła 17 października 1997[17]. Jednocześnie swoją moc straciła Ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (mała Konstytucja) i Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej[18]. Do tej pory Konstytucja została znowelizowana dwukrotnie – w 2006 w związku z wprowadzeniem w Polsce procedury Europejskiego Nakazu Aresztowania[19] oraz w 2009 – ograniczono wówczas możliwość kandydowania do Sejmu i Senatu wobec osób skazanych prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego[20].

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja składa się z preambuły[21] i 243 artykułów zawartych w 13 rozdziałach. Zostały one ujęte w następującej strukturze[22]:

  1. Rzeczpospolita
  2. Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela
  3. Źródła prawa
  4. Sejm i Senat
  5. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
  6. Rada Ministrów i administracja rządowa
  7. Samorząd terytorialny
  8. Sądy i trybunały
  9. Organy kontroli państwowej i ochrony prawa
  10. Finanse publiczne
  11. Stany nadzwyczajne
  12. Zmiana Konstytucji
  13. Przepisy przejściowe i końcowe

Zasady[edytuj | edytuj kod]

Do podstawowych zasad polskiej Konstytucji zalicza się[23]:

Procedura zmiany[edytuj | edytuj kod]

Procedurę zmiany Konstytucji określa Rozdział XII[33]. Projekt ustawy nowelizującej ustawę zasadniczą przedłożyć mogą[34]:

  • 1/5 ustawowej liczby posłów;
  • Senat;
  • Prezydent Rzeczypospolitej.

Aby zmiana weszła w życie, stosowną uchwałę muszą przyjąć obie izby parlamentu[35] – Sejm większością 2/3 głosów w obecności minimum połowy ustawowej liczby posłów oraz Senat większością bezwzględną w obecności minimum połowy ustawowej liczby senatorów[36]. Następnie uchwaloną ustawę podpisuje Prezydent Rzeczypospolitej i zarządza jej publikację w Dzienniku Ustaw[37]. W przypadku zmian artykułów z rozdziałów I, II lub XII, podmioty mające prawo inicjatywy ustawodawczej w przypadku zmiany Konstytucji, mają prawo wystąpić z żądaniem przeprowadzenia referendum zatwierdzającego. Akceptacja zmian wymaga większości głosów za i nie jest obarczona wymogiem progu frekwencji[38].

Władza ustawodawcza[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja wyraźnie określa Sejm i Senat jako organy właściwe do sprawowania władzy ustawodawczej[39]. Polski parlament jest zatem dwuizbowy, gdzie izbą niższą jest Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, wyższą zaś Senat Rzeczypospolitej Polskiej. Obie izby wybierane są na 4-letnią kadencję, która rozpoczyna się z dniem pierwszego posiedzenia Sejmu i trwa do dnia poprzedzającego dzień zebrania się nowego Sejmu[40] i obradują w trybie permanentnym[41]. Konstrukcja parlamentu nie przyjęła zasady równouprawnienia izb – silniejsza pozycja przyznana jest Sejmowi[42]. Wspólnie obradujące izby stanowią Zgromadzenie Narodowe[42]. Stanowiska posła i senatora są niepołączalne[43]. Konstytucja określa posłów i senatorów jako przedstawicieli Narodu, niezwiązanych żadnymi instrukcjami[44]. Ponadto od dnia wyborów przysługuje im immunitet[45] oraz nietykalność osobista[46].

Organizacja parlamentu[edytuj | edytuj kod]

Organizacja wewnętrzna izb określona jest w odrębnych regulaminach. Organami kierowniczymi Sejmu i Senatu są Marszałek Sejmu i Senatu oraz Prezydium Sejmu i Senatu. Organem o charakterze polityczno doradczym jest Konwent Seniorów. Obie mają własne kancelarie o charakterze administracyjno-urzędniczym. Organami pomocniczymi są sejmowe i senackie komisje oraz powoływani przez izby sekretarze. W ramach struktur organizacji pracy posłów i senatorów tworzy się kluby parlamentarne, koła poselskie oraz zespoły[47].

Sejm[edytuj | edytuj kod]

Budynek Sejmu
Sala Posiedzeń Sejmu
Ławy rządowe w Sali Posiedzeń Sejmu
Information icon.svg Osobny artykuł: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Sejm liczy 460 posłów wybieranych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i proporcjonalnych, w głosowaniu tajnym[48]. Sejm zajmuje ważną pozycję w zakresie sprawowania funkcji ustrojodawczej, czego wyrazem jest jego pozycja w procesie zmiany konstytucji[33]. Ponadto przypisane mu są funkcje następujące:

  • ustawodawcza – decydująca rola w uchwalaniu ustaw[49];
  • kontrolna – w odniesieniu do Rady Ministrów jest to wyłączne prawo Sejmu[50];
    • prawo żądania informacji od ministrów i kierowników naczelnych organów administracji rządowej[51];
    • prawo żądania wysłuchania w postaci dezyderatów i opinii[51];
    • możliwość powoływania komisji śledczych[52];
    • procedura interpelacji[52] i zapytań[53];
    • kontrola nad realizacją budżetu i uchwalanie absolutorium[54];
    • na wniosek Prezesa Rady Ministrów ma prawo rozwiązać organ stanowiący samorządu terytorialnego, w przypadku rażącego naruszenia konstytucji lub ustaw[55];
  • kreacyjna;
    • powoływanie[56] i wyrażanie wotum nieufności wobec Rady Ministrów[57];
    • wyrażanie wotum nieufności wobec poszczególnych ministrów[58];
    • wybór składu Trybunału Konstytucyjnego[59];
    • wybór składu Trybunału Stanu[60][61];
    • wybór prezesa Najwyższej Izby Kontroli za zgodą Senatu[62];
    • wybór Rzecznika Praw Obywatelskich za zgodą Senatu[63];
    • wybór Rzecznika Praw Dziecka za zgodą Senatu[64];
    • wybór dwóch spośród pięciu członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji[65];
    • wybór prezesa Narodowego Banku Polskiego[66] oraz 1/3 składu Rady Polityki Pieniężnej[67];
    • wybór czterech członków Krajowej Rady Sądownictwa[68];
    • wybór[69] Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej za zgodą Senatu[70];
    • wybór Generalnego Inspektora Danych Osobowych za zgodą Senatu[71].

Ponadto Sejm:

  • decyduje o stanie wojny i pokoju[72];
  • wyraża zgodę na ratyfikację umów międzynarodowych o szczególnym znaczeniu dla państwa[73];
  • ma prawo uchylić bezwzględną większością głosów rozporządzenie Prezydenta wprowadzające stan wojenny[74];
  • wyraża zgodę na przedłużenie stanu klęski żywiołowej[75];
  • wyraża zgodę na przedłużenie stanu wyjątkowego[76];
  • współdziała z Radą Ministrów w zakresie spraw związanych z członkostwem w Unii Europejskiej[77].

W pracy o charakterze urzędniczym, organizacyjno-technicznym i doradczym Sejm wspierany jest przez apolityczyny i działający permanentnie urząd – Kancelarię Sejmu[47].

Skrócenie kadencji[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Skrócenie kadencji Sejmu.

Kadencja Sejmu może zostać skrócona w trzech wypadkach:

  • na drodze uchwały Sejmu podjętej większością minimum 2/3 ustawowej liczby posłów[78];
  • zarządzeniem Prezydenta w razie nieudzielenia przez Sejm wotum zaufania nowej Radzie Ministrów[79] (obligatoryjne skrócenie kadencji);
  • zarządzeniem Prezydenta w przypadku nieuchwalenia ustawy budżetowej w ciągu 4 miesięcy od dnia przedstawienia Sejmowi jej projektu[80] (fakultatywne skrócenie kadencji).

Skrócenie kadencji Sejmu oznacza automatyczne skrócenie kadencji Senatu i przyspieszone wybory parlamentarne[78]. Zasadniczo nie istnieje możliwość wydłużenia kadencji izb – jedynym dopuszczalnym wyjątkiem jest sytuacja stanu nadzwyczajnego[81].

Senat[edytuj | edytuj kod]

Budynek Senatu
Posiedzenie Senatu (2014)

Senat liczy 100 senatorów wybieranych w wyborach powszechnych i bezpośrednich, w głosowaniu tajnym[82]. Szczególna rola przypada Senatowi w procesie zmiany konstytucji, gdyż wymóg jego zgody na uchwalenie ustawy zmieniającej konstytucję oznacza w tym wypadku jego równouprawnienie z Sejmem[33]. Poza tym kompetencje Senatu są znacznie węższe niż kompetencje Sejmu. W procedurze ustawodawczej, po uchwaleniu ustawy przez Sejm, Senat może przyjąć ją bez zmian, wnieść poprawki lub też odrzucić[83]. Uchwałę Senatu w tej sprawie może jednak odrzucić Sejm, przy zachowaniu wymogu bezwzględnej większości głosów oraz przy zachowaniu kworum[84].

W zakresie funkcji kreacyjnej Senat:

  • wybiera:
    • jednego spośród pięciu członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji[65];
    • 1/3 składu Rady Polityki Pieniężnej[67];
    • członków Krajowej Rady Sądownictwa[68];
  • wyraża zgodę na wybór przez Sejm:
    • Prezesa Najwyższej Izby Kontroli[62];
    • Rzecznika Praw Obywatelskich[63];
    • Rzecznika Praw Dziecka[64];
    • Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej[70];
    • Generalnego Inspektora Danych Osobowych[71].

Zgromadzenie Narodowe[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Bronisław Komorowski wygłaszający orędzie przed Zgromadzeniem Narodowym (4 czerwca 2014)
Information icon.svg Osobny artykuł: Zgromadzenie Narodowe w Polsce.

Szczególną formą obrad izb parlamentu jest wspólne posiedzenie posłów i senatorów w postaci Zgromadzenia Narodowego, obradujące pod przewodnictwem Marszałka Sejmu, lub w jego zastępstwie Marszałka Senatu[85]. Kompetencje przyznane tej instytucji w Konstytucji z 1997 roku są ograniczone i dotyczą wyłącznie kwestii związanych z osobą Prezydenta[86].

Zgromadzenie Narodowe:

  • przyjmuje przysięgę od nowego Prezydenta[87];
  • większością minimum 2/3 głosów może stwierdzić trwałą niezdolność Prezydenta do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia[88];
  • większością minimum 2/3 głosów na wniosek 140 członków może postawić Prezydenta przed Trybunałem Stanu[89], co jednocześnie skutkuje zawieszeniem sprawowania urzędu przez Prezydenta[90];
  • może być odbiorcą orędzia Prezydenta – jednak bez możliwości debatowania nad orędziem[91].

Inicjatywa ustawodawcza[edytuj | edytuj kod]

Podmioty, którym przysługuje inicjatywa ustawodawcza są w Konstytucji wyraźnie wyodrębnione[92]. Należą do nich:

  • posłowie – Regulamin Sejmu ustala liczbę posłów na 15 oraz przyznaje to prawo komisjom sejmowym[93];
  • Senat;
  • Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej;
  • Rada Ministrów;
  • grupa 100 tysięcy obywateli, mająca prawo głosu w wyborach do Sejmu (tzw. obywatelska inicjatywa ustawodawcza).

Inicjatywa ustawodawcza ograniczona jest w dwóch wypadkach:

  • uchwalanie budżetu – zarówno w przypadku ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, jak i zaciąganiu długu publicznego lub udzielaniu gwarancji finansowych przez państwo, wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Radzie Ministrów[94];
  • zmiana Konstytucji – prawo inicjatywy ustawodawczej przyznano 1/5 ustawowej liczby posłów, Senatowi oraz Prezydentowi[34].

Władza wykonawcza[edytuj | edytuj kod]

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Proporzec Prezydenta Rzeczypospolitej

Podstawowe znaczenie i charakter urzędu Prezydenta określa Konstytucja w art. 126. Jest on najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej[95]. Ponadto czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium[96]. Zasady i zakres wykonywania jego zadań określone są przez Konstytucję i ustawy[97]. Prezydent jest przede wszystkim jednym z dwóch głównych, obok Rady Ministrów, organem władzy wykonawczej[98]. Jego pozycję ustrojową określić można według sześciu naczelnych zasad[99]:

  • dualizm egzekutywy z domniemaniem kompetencji w sprawach polityki państwa na rzecz Rady Ministrów[100];
  • funkcja arbitra w modelu zracjonalizowanego parlamentaryzmu[101];
  • silna legitymacja demokratyczna związana z wyborem Prezydenta przez Naród[102];
  • kadencyjność urzędu i tylko jednokrotna możliwość powtórnego wyboru[103];
  • brak ponoszenia odpowiedzialności politycznej przed parlamentem, przy jednoczesnym ponoszeniu odpowiedzialności konstytucyjnej w wypadku naruszenia prawa[104] oraz ograniczenie niezależności Prezydenta w związku z instytucją kontrasygnaty[105];
  • zasada incompatibilitas – zapewnienie niezależności Prezydenta poprzez niepołączalność urzędów i funkcji[106].

Prezydent obejmuje swój urząd po złożeniu uroczystej przysięgi przez Zgromadzeniem Narodowym. Jej treść jest następująca[87]:

Obejmując z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji, będę strzegł niezłomnie godności Narodu, niepodległości i bezpieczeństwa państwa, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem.

— Art. 130 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Przysięgę można złożyć z dodaniem zdania:

Tak mi dopomóż Bóg.

— Art. 130 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Funkcje[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Bronisław Komorowski

Do prerogatyw, czyli wyłącznych uprawnień Prezydenta, zwolnionych z wymogu kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów[107], zalicza się[108]:

  • zarządzanie wyborów do Sejmu i Senatu;
  • zwoływanie pierwszego posiedzenia obu izb;
  • inicjatywę ustawodawczą;
  • zarządzanie referendum ogólnokrajowego;
  • podpisywanie ustaw[109];
  • zarządzanie ogłaszania ustaw lub umów międzynarodowych w Dzienniku Ustaw;
  • zwracanie się z orędziem do Sejmu, Senatu lub Zgromadzenia Narodowego;
  • składanie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego;
  • składanie wniosku do Najwyższej Izby Kontroli;
  • desygnowanie i powoływanie Prezesa Rady Ministrów;
  • przyjmowanie dymisji Rady Ministrów oraz powierzanie jej tymczasowego pełnienia obowiązków;
  • składanie wniosku do Sejmu o pociągnięcie członka Rady Ministrów do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu;
  • odwoływanie ministrów, którym Sejm wyraził wotum nieufności;
  • zwoływanie Rady Gabinetowej;
  • nadawanie orderów i odznaczeń;
  • powoływanie sędziów;
  • prawo łaski – zakazane jednak w przypadku skazanych przez Trybunał Stanu[110];
  • nadawanie obywatelstwa i wyrażanie zgody na jego zrzeczenie się;
  • powoływanie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego;
  • powoływanie Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego;
  • powoływanie Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego;
  • powoływanie Prokuratora Generalnego;
  • składanie wniosku do Sejmu o powołanie Prezesa Narodowego Banku Polskiego;
  • powoływanie członków Rady Polityki Pieniężnej;
  • powoływanie i odwoływanie członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego;
  • powoływanie członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;
  • nadawanie statutu Kancelarii Prezydenta oraz powoływanie i odwoływanie jej Szefa;
  • wydawanie zarządzeń o charakterze wewnętrznym;
  • zrzeczenie się urzędu.

Do istotnych i typowych dla systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej uprawnień Prezydenta zalicza się weto ustawodawcze[111], którego odrzucenie przez Sejm wymaga 3/5 głosów[112], inicjatywę ustawodawczą[92], możliwość kierowania ustaw do Trybunału Konstytucyjnego[113], możliwość skrócenia kadencji Sejmu w razie nieuchwalenia budżetu w określonym terminie[80] oraz zarządzanie referendum, choć to ostatnie wymaga zgody Senatu[114].

Ponadto Prezydent Rzeczypospolitej reprezentuje państwo w stosunkach zewnętrznych. Z racji tej funkcji ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe[115] (przy czym może wnioskować do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ich treści z Konstytucją[116]), mianuje i odwołuje przedstawicieli RP w innych państwach oraz przy organizacjach międzynarodowych, a także przyjmuje listy uwierzytelniające od przedstawicieli dyplomatycznych państw obcych i organizacji międzynarodowych[115]. Poza tym w sprawach polityki zagranicznej zobowiązany jest do współdziałania z Radą Ministrów oraz właściwym ministrem[117].

Jako najwyższy zwierzchnik Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej[118] Prezydent sprawuje zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi na czas pokoju i za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej[119]. Ponadto mianuje Szefa Sztabu Generalnego oraz – na czas określony – dowódców poszczególnych rodzajów Sił Zbrojnych[120]. Na wniosek Ministra Obrony Narodowej nadaje także określone ustawowo stopnie wojskowe[121]. Kompetencją Prezydenta w zakresie zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi przewidzianą na czas wojny jest mianowanie Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, co czyni na wniosek Prezesa Rady Ministrów[122]. Ponadto w razie bezpośredniego zagrożenia państwa z zewnątrz Prezydent, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, zarządza mobilizację i użycie Sił Zbrojnych[123]. W zakresie bezpieczeństwa państwa organem doradczym jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego[124].

Uprawnieniem Prezydenta RP w zakresie oddziaływania na rząd jest możliwość zwoływania Rady Gabinetowej, czyli Rady Ministrów obradującej pod przewodnictwem Prezydenta, która nie ma jednak kompetencji Rady Ministrów[125]. Ponadto Prezydent ma ograniczone kompetencje prawodawcze w postaci wydawania rozporządzeń i zarządzeń[126].

Rada Ministrów i administracja rządowa[edytuj | edytuj kod]

Radę Ministrów[127] tworzy Prezes Rady Ministrów wraz z podległymi mu ministrami[128]. Zarówno Prezes jak i wiceprezesi również mogą pełnić funkcje ministerialne[129]. Konstytucja wyróżnia dwa rodzaje ministrów – kierujących działami administracji rządowej[130] oraz ministrów-członków Rady Ministrów, czyli przewodniczących określonych komitetów[131]. Koordynacją prac zajmuje się urząd w postaci Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, którego szef pochodzi z nominacji Prezesa Rady Ministrów. Z kolei jednostką pilnującą przebiegu prac legislacyjnych jest Rządowe Centrum Legislacji[132].

Powoływanie[edytuj | edytuj kod]

Początkowo inicjatywa w procedurze powoływania Rady Ministrów należy do Prezydenta. Desygnuje on Prezesa Rady Ministrów, który przedstawia propozycję składu nowej Rady. W ciągu 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu lub dymisji poprzedniej Rady Ministrów nowo powołana Rada Ministrów składa przysięgę przed Prezydentem[133]. Jej treść jest następująca:

Obejmując urząd Prezesa Rady Ministrów (wiceprezesa Rady Ministrów, ministra), uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji i innym prawom Rzeczypospolitej Polskiej, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem.

— Art. 151 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Przysięgę można złożyć z dodaniem zdania:

Tak mi dopomóż Bóg.

— Art. 151 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Następnie w ciągu 14 dni od powołania przez Prezydenta, Prezes Rady Ministrów przedstawia w Sejmie exposé oraz zwraca się do Izby z wnioskiem o wotum zaufania. Przegłosowanie tego wniosku wymaga uzyskania bezwzględnej większości głosów przy zachowaniu co najmniej połowy ustawowej liczby posłów[134]. Fiasko powołania nowej Rady Ministrów w tym trybie sprawia, że inicjatywę przejmuje Sejm. Wybiera on wówczas Prezesa Rady Ministrów i proponowany przez niego skład Rady oraz zatwierdza swój wybór bezwzględną większością głosów przy zachowaniu kworum. Następnie Prezydent powołuje wyłonioną w ten sposób Radę Ministrów i odbiera od niej przysięgę[135]. Niepowodzenie tego trybu skutkuje powrotem inicjatywy do Prezydenta – procedura jest wówczas analogiczna jak na początku, jednak uzyskanie wotum zaufania od Sejmu wymaga zwykłej większości głosów[136]. Nieuzyskanie wotum zaufania oznacza skrócenie kadencji Sejmu i przedterminowe wybory parlamentarne[79].

Funkcje[edytuj | edytuj kod]

Prezes Rady Ministrów Donald Tusk
Budynek Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

Rada Ministrów jest konstytucyjnym organem władzy wykonawczej w Polsce[137]. Prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną[138], należą do niej wszelkie sprawy polityki państwa niezastrzeżone dla innych organów państwowych lub samorządowych[100].

Do naczelnych zadań Rady Ministrów zalicza się[139]:

  • kierowanie administracją rządową[140];
  • zapewnienie wykonywania ustaw;
  • wydawanie rozporządzeń;
  • koordynację i kontrolę prac administracji rządowej;
  • ochronę interesów Skarbu Państwa;
  • uchwalanie projektu ustawy budżetowej;
  • nadzór nad realizacją budżetu, uchwalanie zamknięcia rachunków państwowych oraz sprawozdania z wykonania budżetu;
  • zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego oraz porządku publicznego;
  • zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego;
  • sprawowanie kierownictwa w stosunkach z innymi państwami oraz organizacjami międzynarodowymi;
  • zawieranie umów międzynarodowych wymagających ratyfikacji oraz zatwierdzanie i wypowiadanie pozostałych;
  • sprawowanie ogólnego kierownictwa w zakresie obronności kraju;
  • określanie organizacji i trybu własnej pracy.

Szczególną pozycję w Radzie Ministrów zajmuje jej Prezes, potocznie określany premierem. Do jego podstawowych zadań należą[141]:

  • reprezentowanie Rady Ministrów;
  • kierowanie jej pracami;
  • wydawanie rozporządzeń;
  • zapewnienie wykonywania polityki Rady Ministrów oraz określenie sposobów jej realizacji;
  • koordynacja i kontrola prac członków Rady Ministrów;
  • nadzór nad samorządem terytorialnym;
  • służbowe zwierzchnictwo nad pracownikami administracji rządowej.

Odpowiedzialność[edytuj | edytuj kod]

Członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem odpowiedzialność polityczną solidarną[142] oraz indywidualną[143]. Istotnym uprawnieniem Sejmu w tym zakresie jest możliwość zastosowania procedury konstruktywnego wotum nieufności. Polega ona zgłoszeniu przez minimum 46 posłów wniosku o wotum nieufności wobec Rady Ministrów wraz z jednoczesnym imiennym wskazaniem kandydata na nowego Prezesa Rady Ministrów. Poparcie tego wniosku przez większość ustawowej liczby posłów skutkuje dymisją Rady Ministrów i powołaniem przez Prezydenta wskazanego przez Sejm nowego Prezesa Rady Ministrów[144]. Innym ważnym uprawnieniem Sejmu w tym zakresie jest możliwość wyrażenia wotum nieufności pojedynczemu ministrowi. Wniosek taki zgłasza minimum 69 posłów, zaś jego poparcie wymaga zwykłej większości głosów i powoduje odwołanie ministra przez Prezydenta[58]. Ponadto w każdej chwili Prezes Rady Ministrów może zwrócić się do Sejmu o udzielenie Radzie Ministrów wotum zaufania – następuje ono większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów[145]. Poza tym zarówno Prezes, jak i członkowie Rady Ministrów ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu[146].

Dymisja[edytuj | edytuj kod]

Rada Ministrów powoływana jest bezterminowo, a zakończenie jej funkcjonowania zawsze przybiera postać dymisji[147]. Następuje ona w następujących przypadkach[148]:

  • pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu;
  • nieuchwalenie przez Sejm wotum zaufania;
  • wyrażenie przez Sejm wotum nieufności;
  • rezygnacja Prezesa Rady Ministrów – w tym przypadku może jednak nastąpić odmowa przyjęcia dymisji przez Prezydenta[149].

Pojedynczych zmian w składzie Rady Ministrów zawsze dokonuje Prezydent, na wniosek Prezesa Rady Ministrów[150].

Administracja rządowa[edytuj | edytuj kod]

Rozdział VI Konstytucji, oprócz Rady Ministrów, wyróżnia także administrację rządową. Terenowymi przedstawicielami Rady Ministrów w województwachwojewodowie[151] – zwierzchnicy administracji zespolonej. Powołuje ich Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej[152]. Drugą część terenowej administracji rządowej stanowi administracja niezespolona, niezależna od wojewodów i podlegająca centralnym organom administracji[152]. Obsługę urzędów administracji zapewnia korpus służby cywilnej[153], podlegający Prezesowi Rady Ministrów[154].

Władza sądownicza[edytuj | edytuj kod]

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Wraz z trybunałami sądy stanowią część władzy sądowniczej w Polsce[98]. Spośród organów sprawujących wymiar sprawiedliwości wyróżnia się[155]:

  • Sąd Najwyższy;
  • sądy powszechne;
  • sądy administracyjne;
  • sądy wojskowe.

Ponadto na czas wojny Konstytucja dopuszcza powołanie sądów wyjątkowych lub ustanowienie trybu doraźnego[156]. Postępowanie sądowe jest przynajmniej dwuinstancyjne[157]. Naczelnymi ustawami regulującymi działalność wymiaru sprawiedliwości są:

Sędziowie[edytuj | edytuj kod]

Sędziów powołuje Prezydent, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieokreślony[158]. Nie mogą należeć do partii politycznych ani związków zawodowych[159], są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom[160]. Przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobista[161]. Sędziowie są też nieusuwalni[162], a złożenie ich z urzędu lub zawieszenie wymaga orzeczenia sądu[163]. Udział pozostałych obywateli w wymiarze sprawiedliwości określony jest ustawowo[164] i sprowadza się do stosowania systemu sądu ławniczego w I instancji w sądach powszechnych i wojskowych[165].

Sąd Najwyższy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sąd Najwyższy (Polska).

Sąd Najwyższy (SN) jest organem nadzorczym wobec sądów powszechnych i wojskowych[166]. Na jego czele stoi Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, powoływany na sześcioletnią kadencję przez Prezydenta Rzeczypospolitej, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego[167]. Sąd podzielony jest na cztery izby: Cywilną, Karną, Wojskową oraz Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych[168]. Oprócz Zgromadzenia Ogólnego drugim organem samorządu sędziowskiego jest Kolegium Sądu Najwyższego[168].

Sądownictwo powszechne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sądy powszechne.

Sądownictwo powszechne jest trójszczeblowe[169]. Na jego strukturę składają się sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne[169]. Sądy powszechne orzekają w zakresie prawa karnego, cywilnego, pracy, gospodarczego i rodzinnego[169]. Do 2001 istniały także kolegia ds. wykroczeń, jednak Konstytucja zniosła ich funkcjonowanie[169].

Sądownictwo wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Sądy wojskowe są sądami karnymi, orzekającymi przede wszystkim w sprawach przestępstw popełnianych przez żołnierzy czynnej służby wojskowej[170]. Strukturę sądownictwa wojskowego stanowią sądy garnizonowe i wojskowe sądy okręgowe[170]. Jako II instancja lub sąd kasacyjny występuje Izba Wojskowa Sądu Najwyższego[170].

Sądownictwo administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Sądownictwo administracyjne istniało już w II Rzeczypospolitej, zniesiono je jednak po II wojnie światowej[171]. Jego stopniowe przywracanie rozpoczęło się w 1980 roku, wraz z utworzeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA)[171]. Obecna Konstytucja wprowadziła zasadę dwuinstancyjności, co zaowocowało utworzeniem wojewódzkich sądów administracyjnych orzekających w I instancji. Sądy administracyjne zajmują się kontrolą legalności decyzji administracyjnych zarówno wobec władzy rządowej, jak i samorządowej[172]. Prezesa NSA powołuje Prezydent na sześcioletnią kadencję, spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego[173].

Krajowa Rada Sądownictwa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Krajowa Rada Sądownictwa.

Krajowa Rada Sądownictwa jest organem powołanym w celu ochrony niezależności sądów i niezawisłości sędziów[174]. Składa wnioski do Prezydenta o powoływanie sędziów[158]. Ma prawo występowania do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach zgodności aktów normatywnych z ustawą zasadniczą w zakresie dotyczącym sądownictwa[175]. W skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodzą[68]: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, osoba powoływana przez Prezydenta, 15 sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych, czterech posłów i dwóch senatorów. Kadencja członków wybranych trwa cztery lata[176]. Przewodniczący i dwóch jego zastępców wybierani są spośród członków Rady[177].

Trybunały[edytuj | edytuj kod]

Trybunał Konstytucyjny[edytuj | edytuj kod]

Budynek Trybunału Konstytucyjnego
Sala rozpraw Trybunału Konstytucyjnego
Information icon.svg Osobny artykuł: Trybunał Konstytucyjny.
Historia[edytuj | edytuj kod]

Sądowa kontrola zgodności ustaw z konstytucją w Polsce jest zjawiskiem nowym. Dominująca w Europie Środkowo-Wschodniej przed II wojną światową francuska doktryna konstytucjonalizmu stała na straży obrony praw parlamentu, a sądową kontrolę efektów jego prac uznawała za naruszenie tychże praw. W związku z tym Konstytucja marcowa nie stworzyła organu o takiej kompetencji, a trwające w latach 20. prace w tym zakresie nie przyniosły rezultatów. Podobnie Konstytucja kwietniowa nie wniosła w tej dziedzinie żadnych nowych rozwiązań. Z kolei po zakończeniu II wojny światowej w Polsce, podobnie jak w pozostałych krajach bloku wschodniego dominowała doktryna sowiecka, która procedury sądowego badania konstytucyjności ustaw uznawała za wytwór konstytucjonalizmu burżuazyjnego. Pierwsze propozycje powołania takowego organu pojawiły się w latach 70., jednak swój wyraz znalazły one dopiero w noweli konstytucyjnej z 26 marca 1982 roku. Stosowna ustawa uchwalona została 29 kwietnia 1985 roku[178]. Początkowo władza Trybunału Konstytucyjnego (TK) była silnie ograniczona, przewidziano np. możliwość odrzucania jego wyroków przez Sejm. W latach 90. orzecznictwo Trybunału stanowiło istotne uzupełnienie luk i wątpliwości konstytucyjnych zaistniałych w polskim systemie politycznym w związku z brakiem nowej konstytucji. Obecna pozycja Trybunału uregulowana jest Konstytucją z 1997 oraz Ustawą z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym[179].

Pozycja ustrojowa i rola[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Trybunał Konstytucyjny stanowi część władzy sądowniczej[98]. Jego orzeczenia mają moc obowiązującą i są ostateczne[180]. Zapadają większością głosów[181] i wchodzą w życie z dniem ich ogłoszenia[182]. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach następujących[183]:

  • zgodność ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją;
  • zgodność ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagały zgody wyrażonej ustawowo;
  • zgodność przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami;
  • skarga konstytucyjna;
  • rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi organami państwa[184];
  • rozpatrywanie pytań prawnych skierowanych od sądów[185];
  • rozstrzyganie o przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej na wniosek Marszałka Sejmu i powierzanie Marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej[186];
  • zgodność celów lub działalności partii politycznych z Konstytucją[187].
Skład[edytuj | edytuj kod]

W skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi 15 sędziów. Pochodzą oni z wyboru indywidualnego, którego dokonuje Sejm. Również dziewięcioletnia kadencja każdego z nich jest indywidualna. Ponowny wybór na sędziego Trybunału jest niemożliwy[59]. Prezes i Wiceprezes Trybunału powoływani są przez Prezydenta spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego[188]. Sędziowie Trybunału są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji[189], nie mają prawa przynależności do partii politycznych ani związków zawodowych[190]. Podobnie jak innym sędziom przysługuje im immunitet[191].

Trybunał Stanu[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Trybunał Stanu.
Historia[edytuj | edytuj kod]

W polskiej tradycji ustrojowej procedura odpowiedzialności konstytucyjnej przewidziana była w obu konstytucjach okresu międzywojennego. Obie ustawy zasadnicze zakładały utworzenie oddzielnej instytucji sądowej w postaci Trybunału Stanu (TS). Istnienie tego organu przewidywała również mała Konstytucja z 1947, jednak z braku stosownych ustaw Trybunał nie powstał. Z kolei Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w ogóle jego kwestię pomijała. Ponowne powołanie Trybunału Stanu nastąpiło dopiero po noweli konstytucyjnej z 26 marca 1982 oraz uchwaleniu Ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu[192]. Skuteczność funkcjonowania Trybunału Stanu budzi jednak liczne wątpliwości, gdyż przeważnie postępowania dotyczą osób już niepiastujących urząd, w ciągu całej swej działalności swoje zakończenie przed Trybunałem znalazła jedynie afera alkoholowa[193].

Pozycja ustrojowa i rola[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu stanowi część władzy sądowniczej[98]. Odpowiedzialność przed nim ponosi się za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania[146]. Dotyczy to osób piastujących następujące funkcje[146]:

  • Prezydent Rzeczypospolitej;
  • Prezes Rady Ministrów i członkowie Rady Ministrów;
  • Prezes Narodowego Banku Polskiego;
  • Prezes Najwyższej Izby Kontroli;
  • członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;
  • osób, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem;
  • Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych.

Orzekane kary uregulowane są ustawowo[194]. Ustawa o Trybunale Stanu przewiduje[195]:

  • utratę czynnego i biernego prawa wyborczego;
  • zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych i organizacjach społecznych;
  • utratę wszystkich lub niektórych orderów, odznaczeń i tytułów honorowych;
  • utratę zajmowanego stanowiska, z którego pełnieniem związana jest odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu,
  • za przestępstwa i przestępstwa skarbowe – kary przewidziane w ustawach.

Ponadto odpowiedzialność ponosić mogą posłowie i senatorowie za prowadzenie działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego lub za nabywanie tego majątku – w obu wypadkach Trybunał może orzec o utracie mandatu[196].

O postawieniu przed Trybunałem Stanu decydować mogą[195]:

  • Zgromadzenie Narodowe – w odniesieniu do Prezydenta;
  • Senat – w odniesieniu do senatorów;
  • Sejm – w odniesieniu do pozostałych osób.
Skład[edytuj | edytuj kod]

W skład Trybunału Stanu wchodzi przewodniczący, jego dwóch zastępców oraz 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona parlamentarzystów i na okres kadencji Sejmu[61]. Funkcję przewodniczącego z urzędu sprawuje Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego[197]. Jego zastępcy oraz minimum połowa składu powinni mieć kwalifikacje uprawniające do piastowania funkcji sędziego[61]. Członkowie Trybunału są niezawiśli i podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom[198]. Z racji pełnionego urzędu przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobista[199].

Kontrola państwowa i ochrona prawa[edytuj | edytuj kod]

Najwyższa Izba Kontroli[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Najwyższej Izby Kontroli
Information icon.svg Osobny artykuł: Najwyższa Izba Kontroli.

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) określona jest w Konstytucji jako najwyższy organ kontroli państwowej[200]. Organizację i tryb jej działania określa Ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli[201]. Podlega Sejmowi[202] i działa na zasadach kolegialności[203]. Jej naczelnym zadaniem jest kontrola działalności administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych[204]. Ponadto może kontrolować działalność organów samorządowych i komunalnych[205] oraz wszystkich innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie w jakim korzystają one z majątku państwowego lub komunalnego[206]. Ponadto NIK analizuje wykonanie budżetu i polityki pieniężnej, opiniuje absolutorium oraz składa Sejmowi sprawozdania ze swej działalności[207]. Jednostkami organizacyjnymi Najwyższej Izby Kontroli są departamenty i delegatury[201]. Prezes NIK powoływany jest przez Sejm, za zgodą Senatu, na sześcioletnią kadencję[62]. Nie może w tym czasie zajmować innego stanowiska, poza stanowiskiem profesora szkoły wyższej[208], przynależeć do partii politycznych ani związków zawodowych[209]. Z racji piastowanego urzędu przysługuje mu immunitet oraz nietykalność osobista[210].

Rzecznik Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rzecznik Praw Obywatelskich.

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) jest jednoosobowym organem państwowym działającym na mocy Konstytucji[211] oraz Ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich[212]. Jego ustawowym zadaniem jest stanie straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych[212]. Bada także, czy wskutek działania lub zaniechania ze strony państwa nie nastąpiło naruszenie zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej[212]. Rzecznika powołuje Sejm, za zgodą Senatu, na pięcioletnią kadencję[63]. Nie może w tym czasie zajmować innego stanowiska, poza stanowiskiem profesora szkoły wyższej[213]. Nie może być również członkiem partii politycznych ani związków zawodowych[214], w swej działalności jest niezawisły i odpowiada jedynie przed Sejmem[215], któremu też co roku zobowiązany jest składać sprawozdanie ze swej działalności oraz stanu przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela[216]. Z racji pełnionej funkcji przysługuje mu immunitet oraz nietykalność osobista[217]. Ważnym uprawnieniem Rzecznika Praw Obywatelskich jest możliwość składania wniosków do Trybunału Konstytucyjnego[218]. Poza tym Rzecznik interweniuje w związku z wnioskami o pomoc w ochronie praw i wolności, które składać może każdy obywatel[219].

Rzecznik Praw Dziecka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rzecznik Praw Dziecka.

Rzecznik Praw Dziecka (RPD) jest jednoosobowym organem państwowym działającym na mocy Konstytucji[220] oraz Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka[221]. Jego naczelnym zadaniem jest pilnowanie przestrzegania praw dziecka określonych w Konstytucji, Konwencji o prawach dziecka oraz pozostałych przepisach prawa. Powołuje go Sejm, za zgodą Senatu, na pięcioletnią kadencję[221].

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji[edytuj | edytuj kod]

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiTV) jest konstytucyjnym organem stojącym na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji[222]. Jej członkowie nie mogą należeć do partii politycznych ani związków zawodowych[223]. Zgodnie z literą Konstytucji pochodzą oni z wyboru Sejmu, Senatu i Prezydenta[65], jednak szczegółowe regulacje dotyczące tego organu określone są na poziomie ustawowym[224]. Obecnie jej skład tworzy pięciu członków, spośród których dwóch pochodzi z wyboru Sejmu, jeden Senatu i dwóch Prezydenta[224].

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych[edytuj | edytuj kod]

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (GIODO) nie jest wymieniony w Konstytucji, lecz powołany został Ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych[71]. Jest to organ właściwy do spraw ochrony danych osobowych, wybiera go Sejm, za zgodą Senatu, na czteroletnią kadencję[71].

Inne ważne instytucje[edytuj | edytuj kod]

Narodowy Bank Polski[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Narodowego Banku Polskiego
Information icon.svg Osobny artykuł: Narodowy Bank Polski.

Narodowy Bank Polski jest bankiem centralnym państwa[225]. Ma wyłączne prawo emisji pieniądza i odpowiada za jego wartość[225]. Prowadzi także politykę monetarną państwa[225]. Jego konstytucyjnymi organami są[226]:

  • Prezes Narodowego Banku Polskiego – powoływany na wniosek Prezydenta przez Sejm na sześcioletnią kadencję[66], z zakazem przynależności do partii politycznych i związków zawodowych[227];
  • Rada Polityki Pieniężnej (RPP) – w której skład wchodzą: Prezes NBP oraz osoby wyróżniające się wiedzą z zakresu finansów, powoływane na 6 lat, w równej liczbie przez Prezydenta, Sejm i Senat[67]. Na mocy Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 o Narodowym Banku Polskim obecnie RPP ma dziewięciu członków i przewodniczącego, którym jest Prezes NBP[228]. Rada przedstawia Sejmowi coroczne założenia polityki pieniężnej oraz sprawozdania z jej wykonania[229];
  • Zarząd Narodowego Banku Polskiego – Prezes NBP (jako przewodniczący) oraz od sześciu do ośmiu członków zarządu, w tym dwóch wiceprezesów NBP[228].

Instytut Pamięci Narodowej[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Instytut Pamięci Narodowej.

Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN) powstał 19 stycznia 1999 na mocy Ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu[70] i nie jest organem wymienionym w Konstytucji. Jego naczelnymi zadaniami są[70]:

  • archiwizacja i udostępnianie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych w okresie 22 lipca 1944 – 31 lipca 1990 oraz organów bezpieczeństwa III Rzeszy i ZSRR;
  • ściganie przestępstw związanych z działalnością wymienionych służb;
  • ochrona danych osobowych zgromadzonych w archiwach;
  • edukacja publiczna.

Na czele IPN stoi Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wybierany na pięcioletnią kadencję większością 3/5 głosów przez Sejm, za zgodą Senatu, spośród kandydatów wskazanych przez Kolegium Instytutu Pamięci[70].

Podział terytorialny i samorząd[edytuj | edytuj kod]

Mapa administracyjna Polski

Polska jest państwem unitarnym[230], a ustrój jej władzy lokalnej opiera się na dualizmie, gdyż poza agendami administracji rządowej istnieje samorząd terytorialny[231], powołany do zadań publicznych niezastrzeżonych dla innych organów władzy[232]. Jego podstawową jednostkę stanowi gmina[233].

Podział terytorialny Polski uległ zasadniczej przebudowie 1 stycznia 1999 roku, gdy w ramach programu czterech reform koalicyjnego rządu Jerzego Buzka m.in. zredukowano liczbę województw z 49 do 16 oraz utworzono powiaty, wprowadzając tym samym samorząd trójszczeblowy[234]. Wyróżnia się zatem:

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty i województwa) mają osobowość prawną[235] i zapewniony udział w dochodach publicznych[236]. Wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie i przeprowadzane w głosowaniu tajnym[237]. Na obszarze jednostki samorządu istnieje możliwość zorganizowania referendum lokalnego, w którym mieszkańcy mogą decydować o sprawach dotyczących wspólnoty samorządowej, a także odwołać organy władzy samorządowej, pochodzące z wyborów bezpośrednich[238].

Do ustaw, które rozstrzygają o obecnym kształcie ustroju władzy lokalnej, należą[234]:

  • Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym;
  • Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym;
  • Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie województwa;
  • Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 roku – Kodeks wyborczy;
  • Ustawa z dnia 24 lipca 1998 roku o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej;
  • Ustawa z dnia 15 września 2000 roku o referendum lokalnym;
  • Ustawa z dnia 13 listopada 2003 roku o dochodach jednostek samorządu terytorialnego;
  • Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 roku o wojewodzie i administracji rządowej w województwie[239];
  • Ustawa z dnia 20 lutego 2009 roku o funduszu sołeckim[240].

Wybory i referenda[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wybory w Polsce.

Prawo wyborcze w Polsce uregulowane jest odpowiednimi przepisami zarówno na poziomie konstytucyjnym, jak i ustawowym (w ordynacji wyborczej). Prawo wyboru władz oraz udziału w referendach przysługuje wszystkim obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończyli 18 lat[241] oraz nie są ubezwłasnowolnione bądź pozbawione praw publicznych albo wyborczych[242]. Stałym organem pełniącym m.in. funkcje nadzorczo-organizacyjne oraz rejestrującym kandydatów jest Państwowa Komisja Wyborcza[243].

Wybory parlamentarne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wybory parlamentarne w Polsce.

Konstytucja określa wybory do Sejmu jako powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywające się w głosowaniu tajnym[244], zaś do Senatu jako powszechne, bezpośrednie i odbywające się w głosowaniu tajnym[245]. Bierne prawo wyborcze do izby niższej ustalono na poziomie 21 lat[246], natomiast do izby wyższej 30 lat[247]. W normalnym trybie wybory parlamentarne odbywają się co 4 lata[40], w tym samym dniu wybierany jest skład obu izb. Kandydatów zgłaszać mogą partie polityczne oraz wyborcy[248]. Zakazane jest jednoczesne kandydowanie do Sejmu i Senatu[249]. O ważności przeprowadzonych wyborów orzeka Sąd Najwyższy[250].

W wyborach parlamentarnych przy podziale mandatów od 1993 stosowana jest metoda d'Hondta[251][252]. To samo rozwiązanie przewidywała również Ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego (obecnie Kodeks wyborczy). Przewidziane są też progi wyborcze liczone w skali kraju – 5% dla partii i 8% dla koalicyjnych komitetów wyborczych[252]. Pięcioprocentowy próg występuje także w wyborach do Parlamentu Europejskiego[252].

Wybory prezydenckie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wybory prezydenckie w Polsce.

Prezydent Rzeczypospolitej wybierany jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym[102]. Wybór następuje na pięcioletnią kadencję i może być dokonany ponownie tylko jeden raz[253]. Bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom mającym ukończone 35 lat i posiadających pełne prawa wyborcze do Sejmu[254]. Zgłoszenie kandydatury wymaga także zebrania 100 tysięcy podpisów poparcia[254]. W razie nieuzyskania przez żadnego z kandydatów minimum 50% głosów, po dwóch tygodniach od głosowania przeprowadza się jego drugą turę[255], w której udział bierze dwóch kandydatów z największą liczbą głosów[256]. Ważność wyboru stwierdza Sąd Najwyższy[257].

Referenda[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polskie referenda.

Instytucji referendum nie przewidywała żadna z polskich konstytucji, aż do małej Konstytucji z 1992 roku. Na podstawie jej przepisów zorganizowano liczne referenda lokalne, referendum prywatyzacyjne w 1996 r. oraz referendum konstytucyjne w 1997[258].

Obecna Konstytucja wymienia następujące rodzaje referendów:

  • referendum lokalne – na obszarze jednostki samorządowej w sprawach dotyczących lokalnej wspólnoty[238];
  • referendum ogólnokrajowe – w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa, zarządzane przez Sejm lub Prezydenta za zgodą Senatu, z wymogiem minimum 50% frekwencji[259];
  • referendum w sprawie ratyfikacji umowy międzynarodowej przekazującej część praw suwerennych na rzecz organów międzynarodowych, z wymogiem minimum 50% frekwencji[260];
  • referendum w sprawie zatwierdzenia zmian rozdziałów I, II lub XII Konstytucji[38].

System partyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Partie polityczne Polski.

Nowelizacja Konstytucji PRL uchwalona 29 grudnia 1989 wprowadziła w Polsce pluralizm polityczny. Zerwała także z konstytucyjną hegemonią PZPR w polskim systemie partyjnym[13]. W latach 90. ukształtował się system wielopartyjny, charakteryzujący się, zwłaszcza w początkowym okresie transformacji znacznym rozdrobnieniem. W pierwszych wolnych wyborach po 1989 zwycięska Unia Demokratyczna zdobyła jedynie 12,32% głosów, co przełożyło się na 62 mandaty. Do zmiany sytuacji przyczyniło się wprowadzenie progów wyborczych na poziomie 5% dla partii i 8% dla ugrupowań koalicyjnych. W wyborach w 2001 i 2005 do Sejmu weszło tych samych sześć partii, zaś po przyspieszonych wyborach w 2007 w Sejmie znalazły się już tylko cztery ugrupowania[261], a w Senacie dwa[262]. Obecnie na polskiej scenie politycznej dominuje Platforma Obywatelska i Prawo i Sprawiedliwość, a w Sejmie VI kadencji znajdują się także reprezentanci takich ugrupowań jak: Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polskie Stronnictwo Ludowe, Polska Jest Najważniejsza, Socjaldemokracja Polska oraz Stronnictwo Demokratyczne i Unia Pracy[263].

Obecna Konstytucja gwarantuje wolność tworzenia i działania partii politycznych stosujących metody demokratyczne[264]. Nakazuje też jawność ich finansowania[265]. Zakazane jest natomiast funkcjonowanie partii i organizacji odwołujących się do totalitarnych praktyk nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także nawołujących do nienawiści lub przemocy, bądź zakładających utajnienie swoich struktur lub członkostwa[266]. Zasady dotyczące działania partii określone są w Ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych[267].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Określenie użyte w preambule Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 11. ISBN 978-83-7206-142-3.
  3. Zgodnie z ordynacją wyborczą izba niższa liczyła 444 posłów, zaś izba wyższa 111 senatorów.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 12. ISBN 978-83-7206-142-3.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 13. ISBN 978-83-7206-142-3.
  6. Opozycja będąca warunkiem funkcjonowania systemu parlamentarnego została wyeliminowana w 1947.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 14. ISBN 978-83-7206-142-3.
  8. Senat został zniesiony w związku z referendum ludowym
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 15. ISBN 978-83-7206-142-3.
  10. 10,0 10,1 10,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 16. ISBN 978-83-7206-142-3.
  11. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Ordynacja wyborcza do Senatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1989 r. Nr 19, poz. 103)
  12. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej X kadencji, na lata 1989–1993 (Dz. U. z 1989 r. Nr 19, poz. 102)
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 18. ISBN 978-83-7206-142-3.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 19. ISBN 978-83-7206-142-3.
  15. 15,0 15,1 15,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 23. ISBN 978-83-7206-142-3.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 24. ISBN 978-83-7206-142-3.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 25. ISBN 978-83-7206-142-3.
  18. Art. 242 Konstytucji
  19. Sejm uchwalił zmiany w Konstytucji ws. ENA. gazeta.pl, 2006-09-08. [dostęp 6 lutego 2009].
  20. Ustawa z dnia 7 maja 2009 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2009 r. Nr 114, poz. 946)
  21. Stanowi ona integralną część Konstytucji
  22. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483)
  23. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 52. ISBN 978-83-7206-142-3.
  24. Art. 2 Konstytucji
  25. Art. 4 ust. 1 Konstytucji
  26. Art. 5 Konstytucji
  27. Art. 7 Konstytucji
  28. Art. 10 Konstytucji
  29. Art. 11 Konstytucji
  30. M.in. art. 11, 12 i 16 Konstytucji
  31. Art. 20 Konstytucji
  32. Art. 30 Konstytucji
  33. 33,0 33,1 33,2 Art. 235 Konstytucji
  34. 34,0 34,1 Art. 235 ust. 1 Konstytucji
  35. Art. 235 ust. 2 Konstytucji
  36. Art. 235 ust. 4 Konstytucji
  37. Art. 235 ust. 7 Konstytucji
  38. 38,0 38,1 Art. 235 ust. 6 Konstytucji
  39. Art. 10 ust. 2 i art. 95 ust. 1 Konstytucji
  40. 40,0 40,1 Art. 98 ust. 1 Konstytucji
  41. Art. 109 Konstytucji
  42. 42,0 42,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 193. ISBN 978-83-7206-142-3.
  43. Art. 102 Konstytucji
  44. Art. 104 ust. 1 i art. 108 Konstytucji
  45. Art. 105 ust. 3 i art. 108 Konstytucji
  46. Art. 105 ust. 5 i art. 108 Konstytucji
  47. 47,0 47,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 204. ISBN 978-83-7206-142-3.
  48. Art. 96 Konstytucji
  49. Art. 119-122 Konstytucji
  50. Art. 95 Konstytucji
  51. 51,0 51,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 243. ISBN 978-83-7206-142-3.
  52. 52,0 52,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 244. ISBN 978-83-7206-142-3.
  53. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 247. ISBN 978-83-7206-142-3.
  54. Art. 226 Konstytucji
  55. Art. 171 ust. 3 Konstytucji
  56. Art. 154 i 155 Konstytucji
  57. Art. 158 Konstytucji
  58. 58,0 58,1 Art. 159 Konstytucji
  59. 59,0 59,1 Art. 194 ust. 1 Konstytucji
  60. Poza jego przewodniczącym – prezesem Sądu Najwyższego
  61. 61,0 61,1 61,2 Art. 199 ust. 1 Konstytucji
  62. 62,0 62,1 62,2 Art. 205 ust. 1 Konstytucji
  63. 63,0 63,1 63,2 Art. 209 ust. 1 Konstytucji
  64. 64,0 64,1 Art. 4 Ustawy z 6 stycznia 2000 o Rzeczniku Praw Dziecka
  65. 65,0 65,1 65,2 Art. 214 ust. 1 Konstytucji
  66. 66,0 66,1 Art. 227 ust. 3 Konstytucji
  67. 67,0 67,1 67,2 Art. 227 ust. 5 Konstytucji
  68. 68,0 68,1 68,2 Art. 187 ust. 1 Konstytucji
  69. Wyjątkowy wymóg 3/5 głosów
  70. 70,0 70,1 70,2 70,3 70,4 Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. ipn.gov.pl. [dostęp 1 lutego 2009].
  71. 71,0 71,1 71,2 71,3 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych|data dostępu=4 lutego 2009 (Dz. U. z 1997 r. Nr 133, poz. 883)
  72. Art. 116 Konstytucji
  73. Art. 89 Konstytucji
  74. Art. 231 Konstytucji
  75. Art. 232 Konstytucji
  76. Art. 230 ust. 2 Konstytucji
  77. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 428. ISBN 978-83-7206-142-3.
  78. 78,0 78,1 Art. 98 ust. 3 Konstytucji
  79. 79,0 79,1 Art. 155 ust. 2 Konstytucji
  80. 80,0 80,1 Art. 225 Konstytucji
  81. Art. 228 ust. 7 Konstytucji
  82. Art. 97 Konstytucji
  83. Art. 121 ust. 2 Konstytucji
  84. Art. 121 ust. 3 Konstytucji
  85. Art. 114 ust. 1 Konstytucji
  86. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 195. ISBN 978-83-7206-142-3.
  87. 87,0 87,1 Art. 130 Konstytucji
  88. Art. 131 ust. 2 Konstytucji
  89. Art. 145 ust. 2 Konstytucji
  90. Art. 145 ust. 3 Konstytucji
  91. Art. 140 Konstytucji
  92. 92,0 92,1 Art. 18 Konstytucji
  93. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. – Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. sejm.gov.pl. [dostęp 1 lutego 2009].
  94. Art. 221 Konstytucji
  95. Art. 126 ust. 1 Konstytucji
  96. Art. 126 ust. 2 Konstytucji
  97. Art. 126 ust. 3 Konstytucji
  98. 98,0 98,1 98,2 98,3 Art. 10 ust. 2 Konstytucji
  99. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 252-253. ISBN 978-83-7206-142-3.
  100. 100,0 100,1 Art. 146 ust. 2 Konstytucji
  101. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 252. ISBN 978-83-7206-142-3.
  102. 102,0 102,1 Art. 127 ust. 1 Konstytucji
  103. Art. 127 ust. 2 Konstytucji
  104. Art. 145 Konstytucji
  105. Art. 144 ust. 2 Konstytucji
  106. Art. 132 Konstytucji
  107. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 253. ISBN 978-83-7206-142-3.
  108. Art. 144 ust. 3 Konstytucji
  109. Lub jego odmowę.
  110. Art. 139 Konstytucji
  111. Nie może być ono jednak zastosowane do ustawy budżetowej ani ustawy zmieniającej Konstytucję.
  112. Art. 122 ust. 5 Konstytucji
  113. Art. 122 ust. 3 Konstytucji
  114. Art. 125 ust. 2 Konstytucji
  115. 115,0 115,1 Art. 133 ust. 1 Konstytucji
  116. Art. 133 ust. 2 Konstytucji
  117. Art. 133 ust. 3 Konstytucji
  118. Art. 134 ust. 1 Konstytucji
  119. Art. 134 ust. 2 Konstytucji
  120. Art. 134 ust. 3 Konstytucji
  121. Art. 134 ust. 5 Konstytucji
  122. Art. 134 ust. 4 Konstytucji
  123. Art. 136 Konstytucji
  124. Art. 135 Konstytucji
  125. Art. 141 Konstytucji
  126. Art. 142 Konstytucji
  127. Potocznie określana jako rząd.
  128. Art. 147 ust. 1 Konstytucji
  129. Art. 147 ust. 3 Konstytucji
  130. Art. 149 ust. 1 Konstytucji
  131. Art. 149 ust. 3 Konstytucji
  132. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 286. ISBN 978-83-7206-142-3.
  133. Art. 154 ust. 1 Konstytucji
  134. Art. 154 ust. 2 Konstytucji
  135. Art. 154 ust. 3 Konstytucji
  136. Art. 155 ust. 1 Konstytucji
  137. Art. 10 ust. 1 Konstytucji
  138. Art. 146 ust. 1 Konstytucji
  139. Art. 146 ust. 4 Konstytucji
  140. Art. 146 ust. 3 Konstytucji
  141. Art. 148 Konstytucji
  142. Art. 157 ust. 1 Konstytucji
  143. Art. 157 ust. 2 Konstytucji
  144. Art. 158 ust. 1 Konstytucji
  145. Art. 160 Konstytucji
  146. 146,0 146,1 146,2 Art. 198 ust. 1 Konstytucji
  147. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 273. ISBN 978-83-7206-142-3.
  148. Art. 162 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji
  149. Art. 162 ust. 3 Konstytucji
  150. Art. 161 Konstytucji
  151. Art. 152 Konstytucji
  152. 152,0 152,1 Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (Dz. U. z 2009 r. Nr 31, poz. 206)
  153. Art. 153 ust. 1 Konstytucji
  154. Art. 153 ust. 2 Konstytucji
  155. Art. 175 ust. 1 Konstytucji
  156. Art. 175 ust. 2 Konstytucji
  157. Art. 176 ust. 1 Konstytucji
  158. 158,0 158,1 Art. 179 Konstytucji
  159. Art. 178 ust. 3 Konstytucji
  160. Art. 178 ust. 2 Konstytucji
  161. Art. 181 Konstytucji
  162. Art. 180 ust. 1 Konstytucji
  163. Art. 180 ust. 2 Konstytucji
  164. Art. 182 Konstytucji
  165. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 346. ISBN 978-83-7206-142-3.
  166. Art. 183 ust. 1 Konstytucji
  167. Art. 183 ust. 2 Konstytucji
  168. 168,0 168,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 339. ISBN 978-83-7206-142-3.
  169. 169,0 169,1 169,2 169,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 333. ISBN 978-83-7206-142-3.
  170. 170,0 170,1 170,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 335. ISBN 978-83-7206-142-3.
  171. 171,0 171,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 336. ISBN 978-83-7206-142-3.
  172. Art. 184 Konstytucji
  173. Art. 185 Konstytucji
  174. Art. 186 ust. 1 Konstytucji
  175. Art. 186 ust. 2 Konstytucji
  176. Art. 187 ust. 3 Konstytucji
  177. Art. 187 ust. 2 Konstytucji
  178. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 351. ISBN 978-83-7206-142-3.
  179. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 352. ISBN 978-83-7206-142-3.
  180. Art. 190 ust. 1 Konstytucji
  181. Art. 190 ust. 5 Konstytucji
  182. Art. 190 ust. 3 Konstytucji
  183. Art. 188 Konstytucji
  184. Art. 189 Konstytucji
  185. Art. 193 Konstytucji
  186. Art. 131 ust. 1 Konstytucji
  187. Ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 1997 r. Nr 102, poz. 643)
  188. Art. 194 ust. 2 Konstytucji
  189. Art. 195 ust. 1 Konstytucji
  190. Art. 195 ust. 3 Konstytucji
  191. Art. 196 Konstytucji
  192. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 374. ISBN 978-83-7206-142-3.
  193. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 375. ISBN 978-83-7206-142-3.
  194. Art. 198 ust. 3 Konstytucji
  195. 195,0 195,1 Ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu (Dz. U. z 1982 r. Nr 11, poz. 84)
  196. Art. 107, 108 i 198 ust. 2 Konstytucji
  197. Art. 199 ust. 2 Konstytucji
  198. Art. 199 ust. 3 Konstytucji
  199. Art. 200 Konstytucji
  200. Art. 202 ust. 1 Konstytucji
  201. 201,0 201,1 Ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. z 1995 r. Nr 13, poz. 59
  202. Art. 200 ust. 2 Konstytucji
  203. Art. 200 ust. 3 Konstytucji
  204. Art. 203 ust. 1 Konstytucji
  205. Art. 203 ust. 2 Konstytucji
  206. Art. 203 ust. 3 Konstytucji
  207. Art. 204 Konstytucji
  208. Art. 205 ust. 2 Konstytucji
  209. Art. 205 ust. 3 Konstytucji
  210. Art. 206 ust. 3 Konstytucji
  211. Art. 208-212 Konstytucji
  212. 212,0 212,1 212,2 Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 123)
  213. Art. 209 ust. 2 Konstytucji
  214. Art. 209 ust. 3 Konstytucji
  215. Art. 210 Konstytucji
  216. Art. 212 Konstytucji
  217. Art. 211 Konstytucji
  218. Art. 191 ust. 1 Konstytucji
  219. Art. 80 Konstytucji
  220. Art. 72 ust. 4 Konstytucji
  221. 221,0 221,1 Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. z 2000 r. Nr 6, poz. 69)
  222. Art. 213 ust. 1 Konstytucji
  223. Art. 214 ust. 2 Konstytucji
  224. 224,0 224,1 Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 1993 r. Nr 7, poz. 34)
  225. 225,0 225,1 225,2 Art. 227 ust. 1 Konstytucji
  226. Art. 227 ust. 2 Konstytucji
  227. Art. 227 ust. 4 Konstytucji
  228. 228,0 228,1 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 o Narodowym Banku Polskim (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 938)
  229. Art. 227 ust. 6 Konstytucji
  230. Art. 3 Konstytucji
  231. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 299. ISBN 978-83-7206-142-3.
  232. Art. 163 Konstytucji
  233. Art. 164 ust. 1 Konstytucji
  234. 234,0 234,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 301. ISBN 978-83-7206-142-3.
  235. Art. 165 ust. 1 Konstytucji
  236. Art. 167 Konstytucji
  237. Art. 169 ust. 1 Konstytucji
  238. 238,0 238,1 Art. 170 Konstytucji
  239. Dz. U. z 2009 r. Nr 31, poz. 206
  240. Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 420
  241. Art. 62 ust. 1 Konstytucji
  242. Art. 62 ust. 2 Konstytucji
  243. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 163. ISBN 978-83-7206-142-3.
  244. Art. 96 ust. 2 Konstytucji
  245. Art. 97 ust. 2 Konstytucji
  246. Art. 99 ust. 1 Konstytucji
  247. Art. 99 ust. 2 Konstytucji
  248. Art. 100 ust. 1 Konstytucji
  249. Art. 100 ust. 2 Konstytucji
  250. Art. 101 ust. 1 Konstytucji
  251. Jedynie w 2001 zastosowana została metoda Sainte-Laguë
  252. 252,0 252,1 252,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 157. ISBN 978-83-7206-142-3.
  253. Art. 101 ust. 2 Konstytucji
  254. 254,0 254,1 Art. 101 ust. 3 Konstytucji
  255. Art. 101 ust. 4 Konstytucji
  256. Art. 101 ust. 5 Konstytucji
  257. Art. 129 ust. 1 Konstytucji
  258. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 175. ISBN 978-83-7206-142-3.
  259. Art. 125 Konstytucji
  260. Art. 90 ust. 3 Konstytucji
  261. Oraz jeden poseł Mniejszości Niemieckiej
  262. Oraz jeden senator niezależny
  263. Kluby i koła poselskie. sejm.gov.pl. [dostęp 5 lutego 2009].
  264. Art. 11 ust. 1 Konstytucji
  265. Art. 11 ust. 2 Konstytucji
  266. Art. 13 Konstytucji
  267. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 o partiach politycznych. sejm.gov.pl. [dostęp 5 lutego 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikinews
Zobacz kategorię wiadomości w serwisie Wikinews na temat Polska polityka