Działdowo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Działdowo
Działdowo
Herb Flaga
Herb Działdowa Flaga Działdowa
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat działdowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 14 sierpnia 1344
Burmistrz Bronisław Mazurkiewicz
Powierzchnia 11,47 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość
21 619[1]
1885 os./km²
Strefa numeracyjna
 (+48) 23
Kod pocztowy 13-200
Tablice rejestracyjne NDZ
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Działdowo
Działdowo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Działdowo
Działdowo
Ziemia 53°14′N 20°11′E / 53.233333333333, 20.183333333333Na mapach: 53°14′N 20°11′E / 53.233333333333, 20.183333333333
TERC
(TERYT)		 6283503011
Hasło promocyjne: Chcesz poznać Mazury? Zacznij od Działdowa!
Urząd miejski
ul. Zamkowa 12
13-200 Działdowo
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Działdowo w Wikisłowniku
Strona internetowa

Działdowo (niem. Soldau) – miasto i gmina w Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim.

Miasto jest położone nad rzeką Działdówką (nazwa odcinka rzeki Wkry). Jest największym miastem powiatu działdowskiego, na 11. miejscu w województwie warmińsko-mazurskim oraz na 213. miejscu w Polsce. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, na stan z dnia 31 marca 2011 roku miasto liczyło 21 619 mieszkańców[1].

Jedyne miasto na Mazurach, które przed 1945 rokiem znajdowało się w granicach Polski.

Spis treści

Historia[edytuj]

Pierwsze osadnictwo i założenie miasta[edytuj]

Zamek

Działdowo zostało założone na początku XIV wieku. Lokacja nastąpiła na ziemi sasińskiej, którą bez powodzenia próbowali sobie podporządkować książęta polscy, a ostatecznie podbił zakon krzyżacki[2]; wykopaliska z 1983 roku wskazywały na osadnictwo pruskie na tym terenie już w XI i XII wieku[3]. Stopniowo Krzyżacy kolonizowali zdobyte ziemie, w 1326 roku lokując pobliskie Dąbrówno. Budowę zamku działdowskiego rozpoczęto w 1340 roku na sztucznie podwyższonym wzniesieniu. Niedaleko przyszłego zamku znajdowały się dwie osady rybackie: Soldov oraz Rybaki, a na potrzeby rozbudowy budowli ustanowiono kolejną, zwaną Wolą. W 1344 osadzie Soldov zostały nadane prawa miejskie oraz nazwa Soldav, a pięć lat później dokumentem lokacyjnym powiększono obszar miasta[2]. Etymologia nazwy miasta nie została jak dotąd wyjaśniona[3].

Położenie przygraniczne oraz przyczyny polityczne stały się powodem do zaciekłych walk między państwami. W 1410 roku król Polski Władysław II Jagiełło na krótko zdobył Działdowo, podobnie miasto było nękane przez wojska polskie w 1414 i 1422 roku. W 1466 po wojnie trzynastoletniej miasto pozostało w granicach Prus Książęcych, które z kolei w latach 1525–1657 stanowiły polskie lenno. Ukształtował się samorząd miejski z burmistrzem i radą miejską, a wskutek reformy administracyjnej Działdowo otrzymało status starostwa. Utraciło go w 1752 roku, już w ramach Królestwa Prus, na rzecz Nidzicy. W 1871 jako część Królestwa Prus miasto weszło w skład zjednoczonej II Rzeszy Niemieckiej[4].

Działdowo w latach 1918–1945[edytuj]

Volksdeutsche z Litwy przesiedlani podczas wojny przez niemiecką organizację VoMi do Działdowa

Gdy w 1918 roku Niemcy przegrały I wojnę światową, 28 czerwca 1919 roku na mocy traktatu wersalskiego Działdowo wraz z okolicznymi wioskami przyznano odrodzonej Polsce bez przeprowadzania plebiscytu. 17 stycznia 1920 roku polskie oddziały wojskowe wkroczyły do miasta, a następnego dnia uroczyście włączono je do II Rzeczypospolitej. Utworzony został odrębny powiat działdowski liczący 491,77 km² powierzchni. Komisarycznym burmistrzem miasta został Georg Boenheim. Władze miejskie podczas wojny polsko-bolszewickiej ewakuowały się jednak do Tucholi, a od 14 do 18 sierpnia 1920 roku wojska bolszewickiej Rosji okupowały miasto. 23 sierpnia władze Działdowa powróciły do miasta. W 1938 roku powiat działdowski został włączony do województwa warszawskiego[5].

2 września 1939 roku Działdowo znalazło się pod okupacją wojsk hitlerowskich. Działalność rozpoczął aparat represji reprezentowany przez Einsatzgruppen i Selbstschutz; Działdowo zostało włączone do powiatu nidzickiego w ramach prowincji Prusy Wschodnie, a jego nazwę zmieniono na Soldau. W latach 1939-1945 istniał niemiecki obóz koncentracyjny KL Soldau, w którym zamordowano około 3 tysięcy więźniów, między innymi arcybiskup płocki Antoni Julian Nowowiejski i biskup Leon Wetmański[6].

18 stycznia 1945 roku wojska radzieckie wkroczyły do Działdowa. Zaraz potem rozpoczęło się organizowanie aparatu represji pod nadzorem NKWD, które terroryzowało ludność miejską. Dokumentowane były przypadki rozstrzelań i gwałtów, działał Obóz Nakazowo Rozdzielczy dla żołnierzy Armii Krajowej i osób z Deutsche Volksliste. Wojska radzieckie opuściły Działdowo w październiku 1945 roku[7].

Dalsze losy[edytuj]

W lutym 1945 roku zorganizowane zostały nowe władze miasta pod nazwą Miejskiej Rady Narodowej, której przewodniczącym został Franciszek Weselik. W 1950 roku zlikwidowane zostało stanowisko burmistrza, zastąpione kolegialnym prezydium rady, a sam powiat działdowski został podporządkowany województwu olsztyńskiemu. W 1954 zorganizowane zostały pierwsze powszechne wybory do rad narodowych. W 1975 roku na mocy reformy administracyjnej zlikwidowany został powiat działdowski, a powstała na jego miejscu gmina Działdowo weszła w skład województwa ciechanowskiego[8].

Po transformacji ustrojowej w Polsce przeprowadzono w maju 1990 roku nowe wybory do rad narodowych, usuwając działaczy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej; w tym samym roku zlikwidowano rady narodowe, a ustanowiony został sejmik samorządowy. Na nowo został utworzony urząd burmistrza, który objął Ryszard Duda. W 1991 roku dokonano rozdziału gminy miejskiej i gminy wiejskiej Działdowa. W 1999 roku Działdowo na mocy administracyjnej reformy stało się miastem powiatowym w ramach województwa warmińsko-mazurskiego[9].

Powierzchnia i ludność[edytuj]

Przedmieścia Działdowa
Przedmieścia Działdowa

W 2007 roku miasto Działdowo miało według danych Głównego Urzędu Statystycznego powierzchnię 11,13 km², z czego 53% stanowiły użytki rolne, a 6% – użytki leśne[10]. Miasto Działdowo według danych GUS z 2012 roku zamieszkiwało 21 592 mieszkańców, z czego 10 432 stanowili mężczyźni, a 11 160 – kobiety[11].

Liczba mieszkańców Działdowa w przekroju historycznym[12][11]:

Samorząd[edytuj]

Mieszkańcy Gminy Miasta Działdowa wybierają 21 radnych, spośród których wybierany jest przewodniczący, wyznaczający dwoje wiceprzewodniczących. Na stan z 1 maja 2013 roku przewodniczącym Rady Miasta Działdowa jest Marian Andrzej Odachowski[13]. Zarząd nad miastem obejmuje burmistrz, którym na stan z 2013 roku jest Bronisław Mazurkiewicz, wybrany w 2006 roku w wyborach samorządowych[14].

Miasto należy do trzech stowarzyszeń gmin: Związku Miast Polskich, Związku Gmin Warmińsko-Mazurskich oraz Ekologicznego Związku Gmin „Działdowszczyzna”[15].

Gospodarka i infrastruktura[edytuj]

Działdowo jest ośrodkiem przemysłowym oraz handlowo-usługowym. W tym mieście ukształtowane są między innymi przemysły szklarski (reprezentowany przez zakład Heinz Glas GmbH), meblarski, spożywczy (Mlekovita) i budowlany; działają też zakłady obuwnicze. Aktywną działalność podejmują spółki handlowo-usługowe. Lokalną przedsiębiorczość wspiera założona w 1997 roku Działdowska Agencja Rozwoju[16]. W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 542, 544 i 545, istnieje też zelektryfikowane połączenie kolejowe ze stacją kolejową.

U początków swej działalności Działdowo było głównie ośrodkiem rzemieślniczym. Ożywienie rozwoju miasta nastąpiło w XIX wieku; w latach 1861–1862 wybrukowano szosę do pobliskich Lidzbarka i Dąbrówna, w latach 1878–1888 zbudowano kilka połączeń kolejowych prowadzących przez miasto, otwarto też dworzec kolejowy. W latach 1910–1912 miasto zbudowało kanalizację oraz wodociągi, w 1937 roku natomiast podłączono je do sieci elektrycznej. Dynamiczny rozwój Działdowo przeżyło w II połowie XX wieku: w 1973 roku otrzymało gaz ziemny, rok później – szpital, w 1976 roku – nowy dworzec kolejowy (odnowiony w 2012 roku). W latach 80. XX wieku Działdowo zyskało dostęp do automatycznego połączenia telefonicznego oraz zelektryfikowanej linii kolejowej[17].

Kultura i architektura[edytuj]

W Działdowie działa lokalny Miejski Dom Kultury, w ramach którego organizowane są wydarzenia kulturalne; tam też znajdują się kino i teatr. Działalność prasową prowadzi lokalna „Gazeta Działdowska”, będąca filią „Gazety Olsztyńskiej”, a także „Tygodnik Działdowski”. Istnieje również rozgłośnia Radio Działdowo.

Architektura miejska zawiera liczne zabytki, między innymi kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z XIV wieku, kościół pw. św. Wojciecha z 1896 roku, gotycki zamek z XIV wieku, XVII-wieczny ratusz, budynek dawnej synagogi, wieżę ciśnień, budynek szkoły medycznej przy ulicy Wolności oraz ukształtowany na przełomie XVIII i XIX wieku rynek z zabudową koło ratusza. Na ulicy Władysława Jagiełły znajduje się również kompleks zabytkowych kamienic.

W Działdowie znajduje się kilkanaście pomników i miejsc pamięci, między innymi przy ulicy Męczenników, przy ulicy Grunwaldzkiej, w lesie w Komornikach, na cmentarzu parafialnym, przy ulicy Nidzickiej oraz Jagiełły[18].

Sport i rekreacja[edytuj]

Sport[edytuj]

W Działdowie znajduje się rozwinięta baza sportowa. Miasto ma siedem boisk wielofunkcyjnych wybudowanych w ramach programu Orlik 2012[19]. Na terenie Działdowa funkcjonują następujące kluby sportowe: piłkarski Start Kombet Działdowo, biorący udział w rozgrywkach III ligi, młodzieżowy piłkarski KS Wkra Działdowo, siatkarski SPS Działdowo oraz Działdowski Klub Teakwondo. Działają również Uczniowskie Kluby Sportowe specjalizujące się w lekkoatletyce, koszykówce, siatkówce, piłce ręcznej, base- i softballu. Koordynacją imprez sportowych w Działdowie zajmuje się Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji.

W Działdowie funkcjonują również dwa parki miejskie. Pierwszy z nich imienia Honorowych Dawców Krwi znajduje się na rogu ulic Wolności oraz Sportowej. W tym parku w 1987 roku ustanowiono pomnik przyrody w postaci dębu szypułkowego o obwodzie w chwili powołania 397 cm[20]. Drugi z parków otrzymał imię Jana Pawła II i umiejscowiony jest wzdłuż ulicy Męczenników. W 2011 roku uległ on rewitalizacji, otrzymując oczko wodne; w nim znajduje się także plac zabaw oraz skatepark[21].

Szlaki turystyczne przechodzące przez miasto[edytuj]

szlak turystyczny czerwony Szlak Grunwaldzki – Olsztyn, Gietrzwałd, Zawady Małe, Stare Jabłonki, Ostróda, Pietrzwałd, Wysoka Wieś, Lubawa, Sampława, Bratian, Nowe Miasto Lubawskie, Boleszyn, Lidzbark, Działdowo, Nidzica, Łyna, Dąbrówno, Grunwald, Olsztynek, Dorotowo, Olsztyn

Oświata i religia[edytuj]

Dzieci oraz młodzież w Działdowie pobierają naukę w licznych placówkach edukacyjnych. Należą do nich:

Uczniowie podejmują aktywną działalność między innymi w kołach Caritas i Polskiego Czerwonego Krzyża, a także organizują imprezy ekologiczne[22].

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą[23]:

Miasta i powiaty partnerskie[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r. Główny Urząd Statystyczny, 2012-07-26. [dostęp 2012-12-14].
  2. ↑ 2,0 2,1 Mogilnicki 2008 ↓, s. 4–9
  3. ↑ 3,0 3,1 Historia miasta. Towarzystwo Miłośników Ziemi Działdowskiej. [dostęp 2013-05-02].
  4. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 22–24
  5. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 24
  6. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 25
  7. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 26
  8. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 33–38
  9. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 40–43
  10. ↑ Miasto Gmina Działdowo (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  11. ↑ 11,0 11,1 Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  12. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 44
  13. ↑ Skład Rady Miasta Działdowo VI kadencji – lata 2010-2014. bip.dzialdowo.eu. [dostęp 2013-05-01].
  14. ↑ Burmistrz Miasta – informacje ogólne. bip.dzialdowo.eu. [dostęp 2013-05-01].
  15. ↑ Stowarzyszenia i związki międzygminne. bip.dzialdowo.eu. [dostęp 2013-05-01].
  16. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 96–97
  17. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 13–23, 93–94
  18. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 84–92
  19. ↑ Działdowo posiada już 7 boisk wielofunkcyjnych!. moje-dzialdowo.pl, 2011-10-29. [dostęp 2013-05-01].
  20. ↑ Wykaz pomników przyrody w województwie warmińsko-mazurskim, RDOŚ Olsztyn, styczeń 2010. [dostęp 20-07-2012].
  21. ↑ Program funkcjonalno-użytkowy „Rewitalizacja Parku im. Jana Pawła II w Działdowie”. bip.dzialdowo.eu. [dostęp 2013-05-01].
  22. ↑ Oświata, kultura i sport. Starostwo Powiatowe w Działdowie. [dostęp 2013-05-01].
  23. ↑ Mogilnicki 2008 ↓, s. 80–84
  24. ↑ Wystawa w Bad Hersfeld. Starostwo Powiatowe w Działdowie. [dostęp 2013-05-01].
  25. ↑ Prezydent RP odznaczył mera Truskawca Złotym Krzyżem Zasługi.

Bibliografia[edytuj]

  • Zbigniew Mogilnicki: 660 lat Działdowa. Cztery lata po urodzinach miasta. Działdowo: Burmistrz Miasta Działdowo, 2008. ISBN 83-917066-8-0.

Linki zewnętrzne[edytuj]

p • d • e
Miasta województwa warmińsko-mazurskiego
Miasta powiatowe Herb województwa warmińsko-mazurskiego
Miasta gminne
p • d • e
Powiat działdowski
Miasta
Działdowo • Lidzbark
 Herb gminy
Gminy miejskie
Działdowo
Gminy miejsko-wiejskie
Gminy wiejskie
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Działdowo&oldid=36485568”