TKS

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy polskiego czołgu. Zobacz też: radziecki pojazd kosmiczny.
TKS
Czołg TKS z oznakowaniem d-cy kompanii/szwadronu.
Czołg TKS z oznakowaniem d-cy kompanii/szwadronu.
Dane podstawowe
Państwo  Polska
Producent Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż).
Typ pojazdu tankietka
Trakcja gąsienicowa
Załoga 2
Historia
Prototypy 15 czerwca 1933
Produkcja 1934-1936
Egzemplarze 280
Dane techniczne
Silnik 1 silnik gaźnikowy, 4-cylindrowy Polski Fiat 122B o mocy 46 KM przy 2600 obr./min.
Transmisja mechaniczna
Poj. zb. paliwa 60 l
Pancerz płyty pancerne o grubości: 3-10 mm
Długość 2,560 m (z ckm wz. 25 Hotchkiss)
ok. 2,980 m (z nkm FK-A)
Szerokość 1,760 m
Wysokość 1,330 m
Prześwit 0,33 m
Masa 2570 kg (wczesne wersje)
2 650 kg (późniejsze wersje)
Moc jedn. 17 KM/t
Nacisk jedn. 0,42 kG/cm²
Osiągi
Prędkość 45 km/h (po drodze)
Zasięg 160 km (po drodze)
90 km (w terenie)
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 karabin maszynowy Hotchkiss wz. 25 kal. 7,92 mm (zapas amunicji 1920 nabojów w 16 taśmach po 120 = 0,96 jednostki ognia [JO])
lub
1 najcięższy karabin maszynowy wz. 38 FK-A kal. 20 mm (zapas amunicji 80 nabojów w 16 magazynkach po 5 = 0,50 JO)
Użytkownicy
Polska, Estonia, Węgry, Niemcy, Chorwacja, ZSRR
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

TKS – polski lekki czołg rozpoznawczy (tankietka) z okresu przed II wojną światową. Obok czołgu 7TP był podstawową bronią polskich sił pancernych podczas kampanii wrześniowej 1939.

Historia[edytuj | edytuj kod]

TKS był ulepszoną wersją czołgu TK-3. Został skonstruowany w Biurze Studiów PZInż. przez zespół pod kierunkiem inż. Edwarda Habicha. Główną zmianą była modernizacja kształtu przedniej części kadłuba, wymiana silnika oraz dodanie peryskopu dla dowódcy, zmiana opancerzenia, instalacji elektrycznej, ulepszenie układu jezdnego. Produkcja seryjna ruszyła w 1934[1]. Wyprodukowano łącznie 280 egzemplarzy[2]. Ponieważ uzbrojenie czołgu TKS uznano za niewystarczające, na początku 1939 roku (po wcześniejszych próbach jesienią 1938)[1] postanowiono przezbroić 250 czołgów (TK-3 i TKS łącznie) w nkm wz. 38FK kal. 20 mm., polskiej konstrukcji. Do grudnia 1939 miano przezbroić 50 czołgów TK-3 i 60 TKS[1]. Ogólna liczba czołgów planowanych do przezbrojenia: 70 TK-3 i 80 TKS. Cykl ten miał się zakończyć z końcem lutego 1940. Do wybuchu wojny zakładom PZInż. dostarczono 26 sztuk nowego uzbrojenia. Ile zdołano przezbroić dokładnie czołgów, nie wiadomo, dość, że w linii znalazły się 23 TKS-y (24)[3] z działkiem 20 mm.[1][4][a].

Na podwoziu czołgu TKS powstał ciągnik artyleryjski C2P. TKS były produkowane w Czechowicach pod Warszawą (obecnie Warszawa-Ursus), w fabryce Ursus, należącej do PZInż.

Służba[edytuj | edytuj kod]

W kampanii wrześniowej 1939 w czołgi TKS były uzbrojone dywizjony pancerne wchodzące w skład brygad kawalerii, samodzielne kompanie czołgów rozpoznawczych, przydzielane poszczególnym dywizjom piechoty oraz oddziały rozpoznawcze 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej i Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, jak i ich organiczne kompanie czołgów rozpoznawczych[5]. W sumie Wojsko Polskie posiadało na stanie w połowie 1939 roku 300 wozów TK-3 i 274 TKS[6][7]. Mobilizacja przewidywała etaty na łączną liczbę 430 czołgów rozpoznawczych, TKS i TK-3, w tym 50 szt.(po 5 na pociąg pancerny) przydzielone pociągom pancernym[8]. W kampanii wrześniowej brało udział nieco więcej wozów, bądź to w postaci uzupełnień, bądź doraźnie organizowanych z rezerw jednostek, niestety, z racji skąpego materiału źródłowego, nie sposób ustalić dokładnej liczby[9].

Skuteczność w walce z niemieckimi czołgami tankietek TKS uzbrojonych w najcięższe karabiny maszynowe kalibru 20 mm opisał gen. Franciszek Skibiński relacjonując wydarzenia mające miejsce 9 września podczas obrony Łańcuta kiedy to 101 Kompania Czołgów Rozpoznawczych TKS pod dowództwem por. Zdzisława Ziemskiego ruszyła z odsieczą Dywizjonowi Rozpoznawczemu:

"TKS-y ruszyły – najpierw kolumną, w wąwozie drogi, wzbijając chmury kurzu, paręset metrów od wsi rozwinęły się w linię po obu stronach drogi. Wtedy widocznie Niemcy dostrzegli kontratak, ogień wzmógł się gwałtownie. Rozległy się powolne, basowe serie najcięższych karabinów maszynowych, w które uzbrojone były czołgi TKS. Cóż za wspaniałe przeżycie – widok niemieckiego odwrotu! Najpierw jeden, później drugi, a jeszcze później trzeci czołg niemiecki wyraźnie zakulał i stanął. Załogi wyskakiwały prościutko pod ogień broni maszynowej. Czarne sylwetki powstawały na wzgórzu na wschód od Albigowej i zaczęły staczać się ku wsi – to ułani z Dywizjonu Rozpoznaczego atakowali, odbierając swe poprzednie stanowiska. Kontratak był niezaprzeczalnym sukcesem – jak udana szarża kawaleryjska" – gen. Franciszek Skibiński[10]

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

Odrestaurowana przez URSUS oryginalna tankietka TKS
Karabin maszynowy wz. 38FK zdolny przebić pancerz wszystkich niemieckich czołgów w 1939, w który uzbrajano TKSy

We wrześniu 1939 roku następujące oddziały pancerne i motorowe Wojska Polskiego dysponowały tankietkami TKS[11]:

Inni użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Tankietka TKS w Muzeum Wojska Polskiego

W 1935 sprzedano 6 wozów (1 pluton) do Estonii[12]. Po zagarnięciu Estonii przez ZSRR, egzemplarze te zostały przejęte przez Armię Czerwoną. Na wyposażeniu Armii Czerwonej znajdowały się także tankietki przejęte po agresji ZSRR na Polskę w 1939 roku. Zdobyte przez Niemców egzemplarze zostały przebudowane na ciągniki artyleryjskie lub sprzedane do Chorwacji, gdzie prawdopodobnie używała ich Redarstvena Straža[13]. Część stosowana była przez wojska Luftwaffe do ochrony lotnisk, do działań przeciwpartyzanckich lub jako podwozia makiet ćwiczebnych[14]. 7 sztuk TKS zostało wcielonych do węgierskiej armii po rozbrojeniu i internowaniu polskich żołnierzy.

Warianty tankietek TKS[edytuj | edytuj kod]

Drezyna pancerna typu TKS (czołg TKS na prowadnicy szynowej). Wyprodukowano około 30 prowadnic szynowych[15]
  • TK-S – od 1933 zbudowano 280 szt.
  • TK-S z działkiem 20 mm – ok. 23-25 wozów przezbrojono przed 1939[a][16]
  • C2P – nieuzbrojony lekki ciągnik artyleryjski – zbudowano ok. 200 szt.[16]

Modele eksperymentalne:

  • TKS-D – z działkiem 37 mm Bofors – 2 szt. (działo samobieżne)[16]
  • TK-SB (TK-S-B, TKS-B) – 1 szt., tzw. wersja z bocznymi sprzęgłami, zastosowano nowy most napędowy i sprzęgła boczne. Mimo dużych zalet takiego rozwiązania (dużo lepsza zwrotność), zaniechano badań ze względu na koszty[17][16].

Muzealne TKS[edytuj | edytuj kod]

Po drugiej wojnie światowej zarówno w zbiorach polskich jak i zagranicznych zachowała się niewielka liczba różnych wersji tankietek TKS:

Film[edytuj | edytuj kod]

  • Tankietkom TKS zadedykowano jeden z odcinków polskiego serialu dokumentalnego poświęconego technice militarnej pt. „Magazynek”.
  • Tankietki TKS ukazano w polskim filmie wojennym z 1973 roku pt. „Zasieki” opartym na opowiadaniu Janusza Przymanowskiego „Zasieki”[22].
  • Tankietkom TKS poświęcono dwa odcinki programu dokumentalnego TVP pt. „Było, nie minęło – Kronika zwiadowców historii”. Zostały one wyemitowane 31 stycznia 2009[23] oraz 14 lutego 2009 roku.

Uwagi

  1. 1,0 1,1 W literaturze przedmiotu brak ścisłej informacji dotyczącej przezbrajania tankietek w karabiny 20 mm., Jońca z Szubańskim i Tarczyńskim doliczyli się właśnie 23 zmobilizowanych, tak przezbrojonych wozów, nie wiadomo natomiast, ile z nich to TKS-y a ile TK-3. Podaje się łączną liczbę przezbrojonych wozów, natomiast z OdeB oddziałów wynika, że takie wozy w liczbie 3-4 sztuk posiadały zarówno kompanie czy szwadrony uzbrojone w wozy TK-3 jak i TKS. Ze względu na decyzję ze stycznia 1939 roku o przezbrojeniu w nowe działko obu wersji czołgu (patrz tekst wiodący), można przyjąć, że ok. połowy przezbrojonych tankietek stanowiły TKS-y, resztę TK-3. Wyraźnie też Jońca i inni podają, że jesienią 1938 roku przezbrojono w działko 20 mm. po jednym egzemplarzu TKS i TK-3 (Op. cit., str. 72).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, Wrzesień 1939 Pojazdy Wojska Polskiego, Wyd. WKiŁ, Warszawa 1990, s. 72.
  2. R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982, s. 36.
  3. Do 15 lipca 1939 przekazano do modernizacji 24 czołgi: po 4 z 2., 6., 7., 12., CWBPanc i wydz.kcz w Wilnie. Akta CAW I.300.47.36
  4. Magnuski Janusz, "Czołg rozpoznawczy TK (TKS)", seria TBiU-Typy broni i uzbrojenia (tom: 36), MON 1975.
  5. Patrz: struktura organizacyjna 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej i Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, dalej: R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982, s. 285-288.
  6. R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982, s. 54.
  7. CAW, akta Dep. Org. MSWojsk., t. 27.
  8. R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982, s. 60.
  9. W zasadzie wszyscy autorzy rozkładają ręce, możliwe są jedynie szacunki, okres wojny nie służył dokładnemu prowadzeniu dzienników czy innej dokumentacji. Pewne jest 11 wozów kompanii zmobilizowanej w trakcie działań wojennych do obrony Warszawy, ustalenie pozostałej liczby wymaga głębokiego studiowania szlaków bojowych poszczególnych jednostek, co wykracza poza ramy informacji encyklopedycznej.
  10. "Żołnierze generała Maczka", Muzeum Tradycji Niepodległościowych, folder wystawy Łódź 2010
  11. A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, Wrzesień 1939 Pojazdy Wojska Polskiego. Wyd. WKiŁ, Warszawa 1990, s. 33-44.
  12. R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982, s. 41.
  13. Dariusz Jędrzejewski, Zbigniew Lalak: Sojusznicy Panzerwaffe część I. Warszawa: Pegaz, s. 5. ISBN 83-910187-1-7. (pol.)
  14. Polskie tankietki TK-3 i TKS: Użycie za granicą (pol.). [dostęp 2010-07-30].
  15. Andrzej Zasieczny Czołgi II wojny światowej, Alma-Press, Warszawa 2005, s.51, ISBN 83-7020-325-6
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Andrzej Zasieczny: Czołgi II wojny światowej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2005, s. 49-51. ISBN 83-7020-325-6.
  17. Mirosław Zientarzewski. Czołg rozpoznawczy TK-S. Zarys rozwoju konstrukcji. „Militaria i fakty”. 31, s. 10, 6/2005. AJAKS – Krzysztof Świtała. ISSN 1509-8524. 
  18. UROCZYSTE PRZEKAZANIE DO ZBIORÓW MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO CZOŁGU ROZPOZNAWCZEGO TKS
  19. Szwedzki dar dla Muzeum Wojska Polskiego. MON, 2003-10-21. [dostęp 2009-09-03].
  20. Joanna Kosmalska: Pasja na... gąsienice i silnik (pol.). Miesięcznik Politechniki Warszawskiej. [dostęp 2012-07-31].
  21. TKS dla Muzeum Broni Pancernej (pol.). [dostęp 2012-06-04].
  22. "Zasieki" na portalu filmpolski.pl
  23. "Było, nie minęło", "W poszukiwaniu tankietek".

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Jońca, Rajmund Szubański, Jan Tarczyński: Wrzesień 1939 Pojazdy Wojska Polskiego, Warszawa: Wyd. WKiŁ, 1990, ISBN 83-206-0847-3.
  • Magnuski Janusz: Czołg rozpoznawczy TK (TKS), seria TBiU-Typy broni i uzbrojenia (tom: 36), MON, 1975.
  • Rajmund Szubański: Polska broń pancerna w 1939 roku, Warszawa: Wyd. MON, 1982, ISBN 83-11-06771-6.
  • Jan Tarczyński, Krzysztof Barbarski, Adam Jońca: Pojazdy w Wojsku Polskim = Polish Army vehicles: 1918-1939, Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Ajaks", Londyn: Komisja Historyczna b. Sztabu Głównego PSZ, 1995, ISBN 83-85621-57-1.
  • Janusz Magnuski: Karaluchy przeciw panzerom, Warszawa: Pelta, 1995.
  • Leszek Komuda: Przeciwpancerne tankietki, in: "Militaria" Rok 1 Nr. 3 i Nr. 4.
  • Czołg rozpoznawczy TK-S, Militaria i Fakty nr. 31 (6/2005).
  • Zbigniew Lalak: Czołg rozpoznawczy TK3/Reconnaissance tank TK3, in: Z. Lalak, T. Basarabowicz, R. Sawicki, M. Skotnicki, P. Żurkowski: Pojazdy II wojny światowej (tom 2)/Military Vehicles of WW2, part 2, Warszawa 2004, ISBN 83-920361-0-7.